R Is for Rocket (Ray Bradbury): öyküleri, Güneş ve Mars bilimi, okuma rehberi

R Is for Rocket, Ray Bradbury'nin 1962'de Doubleday yayınevinden çıkan, 17 öyküden oluşan derlemesidir. Kitap, kütüphanelerin genç okurlar bölümleri için hazırlandı; öykülerin on beşi Bradbury'nin önceki derlemelerinden alındı, ikisi ise o güne dek hiçbir kitapta yer almamıştı. Derlemede roketler, Mars ve Venüs, uzaya çıkış hevesi kadar zaman yolculuğu ve deniz canavarları da bulunur. Aşağıda kitabın ne anlattığını, öykülerin özetini, yazarı, bilimi, etkisini ve nereden başlanacağını bulacaksınız.

Kitap ne anlatıyor?

R Is for Rocket'ı 1966'da, aynı yayınevinden çıkan S Is for Space izledi. Alfabetik adlandırmayı sürdüren bu ikinci derleme de genç okur bölümlerine yönelikti; 239 sayfa tutuyor ve 16 öykü içeriyordu. Kapak çizimi ilk kitapta Joseph Mugnaini'ye aittir. Kitabın açılış öyküsü "R is for Rocket", ilk çıktığında "King of the Gray Spaces" başlığını taşıyordu.

Derlemenin ortak ilgisi, uzaya çıkmanın gerçek bir olasılık sayıldığı bir dönemin heyecanıdır. Ama Bradbury'nin öyküleri roket teknolojisinden çok bu teknolojinin karşısındaki insanlara odaklanır: uzay ile ailesi arasında kalan bir astronot, bilinmeyen bir dünyada aklını yitirmeye başlayan bir ekip ya da kendi türünden birini arayan bir canavar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Derleme tek bir olay örgüsü izlemez; bu bölümde öyküleri ana fikirlerine göre özetliyoruz.

Uzay yolculuğunun insana bedeli. "The Rocket Man", uzay ile aile arasında kalan bir astronotu oğlunun gözünden anlatır; çocuk babasını anımsarken, uzaya duyulan çekimin evdekilere ne kadara mal olduğunu gösterir. Baba sonunda uzayda ölür. "The Golden Apples of the Sun" adı ise bir Güneş yolculuğuna gönderme yapar.

Gezegenler ve onların bilinmezi. "The Long Rain"de Venüs'te sığınak arayan astronotlar, dinmeyen yağmurla baş etmeye çalışırken akıllarını yitirme noktasına gelir. "Here There Be Tygers"da bir roket ekibi cennet gibi görünen, ama istediklerini düşündükleri anda gerçekleştiren bir gezegene iner; sonunda gezegeni "düşmanca ve insanlara yararsız" diye raporlayıp ayrılırlar. "The Exiles"ta Mars'ta yasaklanmış yazarların hayaletleri, kitapları yakan Dünyalılarla karşılaşır. "Frost and Fire", Merkür'e benzetilen bir gezegende geçer; radyasyon yüzünden ömrü yalnızca sekiz gün olan halkın bir üyesi, atalarından miras kalan ortak hafızayı kullanarak uzaktaki bir uzay gemisine ulaşmaya çalışır.

Zamanın ve doğanın cezası. "A Sound of Thunder"da zaman yolculuğu şirketi zengin avcıları Mezozoik çağa götürür; bir avcının yoldan sapıp yaptığı küçük bir müdahale, geleceği kökten değiştirir. "The Fog Horn"da bir deniz fenerinin sis düdüğü, yalnız bir deniz canavarını kendi türünden biri sandığı bir sese çeker; düdük susturulunca canavar feneri yıkar ve denize döner.

Bu öykülerin ortak yanı, uzayın hem bir vaat hem bir tehdit olarak görülmesidir: kimi öyküde keşif aklın kaybına, kimi öyküde yıkıma, kimi öyküde ise tuhaf bir kavuşmaya varır. Bradbury gelecekteki teknolojiyi tarif etmekten çok, o teknolojinin insana ne yaptığını sorar.

Derlemede ayrıca "The End of the Beginning", "The Rocket", "The Strawberry Window", "The Dragon", "The Gift", "Uncle Einar", "The Time Machine" ve "The Sound of Summer Running" öyküleri de yer alır.

Kitabın hazırlanış biçimi de ilgi çekicidir. On beş öykü Bradbury'nin daha önce yayımlanmış derlemelerinden toplanmış, iki öykü ise ilk kez bu kitapta kitaplaşmıştır. Böylece R Is for Rocket, yazarın o güne kadar dağınık duran en çok sevilen uzay öykülerini genç okurun elinin altına getiren bir seçki işlevi görür. Bu da kitabı Bradbury'nin tüm öykü dünyasına bir tür kapı hâline getirir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Ray Bradbury 22 Ağustos 1920'de Illinois'in Waukegan kentinde doğdu, 5 Haziran 2012'de Los Angeles'ta öldü. İlk öyküsü Ocak 1938'de bir fanzinde basıldı; The Martian Chronicles (1950), The Illustrated Man (1951) ve Fahrenheit 451 (1953) ile tanındı. Kendi yazdıklarını bilimkurgudan çok fantezi olarak görmeyi tercih ederdi ve kendini üniversiteyle değil, kütüphanelerle yetiştirdiğini söylerdi.

Derlemedeki öykülerin yazılış tarihi geniş bir aralığa yayılır. Örneğin "Frost and Fire" ilk kez 1946 güzünde Planet Stories dergisinde "The Creatures That Time Forgot" adıyla çıktı. "The Golden Apples of the Sun" Kasım 1953'te aynı dergide yayımlandı. "The Fog Horn" 23 Haziran 1951'de The Saturday Evening Post'ta "The Beast from 20,000 Fathoms" adıyla yayımlandı. "A Sound of Thunder" ise 28 Haziran 1952'de Collier's dergisinde çıktı. Yani kitap, 1940'lardan 1950'lere uzanan öykülerden seçilmiş bir derlemedir.

Kitaptaki bilim: Güneş, Venüs ve Mars

Güneş'e yaklaşmak. "The Golden Apples of the Sun" adı bir Güneş yolculuğunu akla getirir. Gerçekte bu iş bir ilke olarak yapıldı: NASA'nın Parker Solar Probe sondası 12 Ağustos 2018'de fırlatıldı ve Aralık 2021'de Güneş'in koronasından, yani en dış atmosfer katmanından geçen ilk uzay aracı oldu. NASA'ya göre sonda, Güneş yüzeyinden yaklaşık 6,2 milyon kilometre mesafeye kadar yaklaşıyor, en yakın noktada saatte yaklaşık 700.000 kilometre hızla ilerliyor ve yaklaşık 4,5 inç (yaklaşık 11 cm) kalınlığındaki karbon kompozit kalkanı, yaklaşık 1.377 °C sıcaklığa dayanıyor. Sondaya adını veren Eugene Parker, güneş rüzgârını anlayan bilim insanıdır ve NASA'nın hayattayken adı bir göreve verilen ilk bilim insanıdır. Güneş'i inceleyen görevlerin tamamı için Güneş'i inceleyen uzay görevleri yazımıza bakabilirsiniz. Parker, bir hikâye yolculuğu değil, ölçüme dayalı bir bilim görevidir.

Venüs. "The Long Rain"deki yağmurlu Venüs, uzay çağından önceki tahminlerin ürünüdür. NASA'nın Mariner 2 sondası 14 Aralık 1962'de Venüs'ün yanından geçerek yüzeyin gece tarafında yaklaşık 216, gündüz tarafında yaklaşık 237 °C olduğunu ölçtü. NASA'nın bugünkü verilerine göre Venüs'ün yüzey sıcaklığı yaklaşık 467 °C, yüzey basıncı Dünya'dakinin yaklaşık 93 katıdır ve bulutlar sülfürik asitten oluşur. Yüzeye inen bütün robotik araçlar en çok iki saat çalışabildi.

Mars. "The Exiles"ın Mars'ı da edebî bir mekândır. NASA'nın Mariner 4 sondası 14 Temmuz 1965'te Mars'ın yanından geçip ilk yakın çekim görüntüleri gönderdi; bunlar Mars'ı Ay'a benzeyen, kraterli bir gezegen olarak gösterdi. NASA'ya göre bugün Mars'ın atmosferi ince ve ağırlıklı olarak karbondioksit, azot ve argondan oluşur; sıcaklık +20 °C ile yaklaşık -153 °C arasında değişir. Bradbury'nin 2012'de Curiosity'nin iniş yerine, ölümünden kısa süre sonra ve doğum gününde "Bradbury Landing" adının verilmesi, bu hayal gücünün gerçek keşfe nasıl ilham olduğunun işaretidir. Ayrıntı için Gale Krateri ve Mars sayfalarına bakabilirsiniz.

Zaman yolculuğu ve fizik. "A Sound of Thunder", bugünkü fizikte kanıtlanmış bir zaman yolculuğu yöntemi olmadığı için yalnızca düşünce deneyi olarak okunmalıdır. Öykünün asıl ilgisi bilim değil, küçük bir eylemin büyük sonuçlar doğurabileceği fikridir.

Etkisi ve ödülleri

Derlemenin etkisi ödüllerden çok, içindeki öykülerin uzun süre okunmasından gelir. "A Sound of Thunder" 2005'te Ben Kingsley, Edward Burns ve Catherine McCormack'in oynadığı bir filme uyarlandı; film eleştirmen Roger Ebert'in belirttiği gibi hırslı ama kusurlu bulundu. "The Fog Horn" ise 1953'te Ray Harryhausen'in özel efektleriyle çekilen The Beast from 20,000 Fathoms filminin çıkış noktası oldu ve atom çağı canavar filmlerini başlatan yapımlardan biri sayılır.

Bradbury 2004'te ABD Ulusal Sanat Madalyası, 2007'de Pulitzer özel ödülü aldı; adı 9766 Bradbury asteroidine ve Mars'taki Bradbury Landing'e verildi. The New York Times onu bilimkurguyu edebiyatın ana akımına taşıyan en etkili yazar olarak anmıştı.

Uyarlamaları

Derlemenin bütünü için bir film ya da dizi yoktur; ama içindeki öykülerin bazıları ayrı ayrı uyarlanmıştır. "A Sound of Thunder" 2005 filmine, "The Fog Horn" ise 1953 tarihli The Beast from 20,000 Fathoms'a kaynaklık etmiştir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Bradbury'ye yeni başlayanlar: Kitap zaten genç okurlar için seçildi; hızlı ve erişilebilir bir giriş sunar. "The Fog Horn" ve "A Sound of Thunder" ile başlayabilirsiniz.
• Gezegen öyküleri sevenler: "The Long Rain", "Here There Be Tygers" ve "Frost and Fire" ile devam edin.
• The Illustrated Man okuyanlar: "The Rocket Man", "The Long Rain" ve "The Exiles" öyküleri her iki kitapta da yer alır; ikisini birlikte okuyacaksanız bu üç öykünün tekrar edeceğini bilin.
• Daha derin bir Bradbury isteyenler: Bu seçkiden sonra Mars Yıllıkları'na geçebilirsiniz; "The Exiles" gibi öykülerin Mars atmosferi orada tam anlamıyla ortaya çıkar.
• Devamını isteyenler: S Is for Space (1966) aynı formatta bir devam derlemesidir.

Yazarın hayatı ve diğer kitapları için Ray Bradbury sayfasına bakabilirsiniz.