Resimli Adam (The Illustrated Man, Ray Bradbury): öyküleri, bilimi ve rehberi

The Illustrated Man (Resimli Adam), Ray Bradbury'nin 1951'de Doubleday yayınevinden çıkan, 18 öyküden oluşan derlemesidir. Kitabın ortak noktası, bütün öykülerin tek bir çerçeve hikâyeye bağlanmasıdır: Vücudu baştan aşağı dövmeli bir adam, her dövmesinin ayrı bir öykü anlatmasıyla bilinir. Öykülerin bir bölümü Mars'ta, Venüs'te ve uzay boşluğunda, bir bölümü ise yakın gelecekteki Dünya'da geçer. Aşağıda kitabın ne anlattığını, olay örgüsünün özetini, yazarı, kitaptaki gezegen bilimini gerçek bilgiyle karşılaştırmayı ve nereden başlanacağını bulacaksınız.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap, adsız bir anlatıcının yol kenarında dövmeli bir adamla karşılaşmasıyla açılır. Adam eskiden gezici bir sirkte sergilenen "garip insanlardan" biridir. Dövmelerini zamanda yolculuk eden bir kadının yaptığı söylenir; dövmelerin her biri canlanır ve bir öykü gösterir. Anlatıcı, öyküleri bu dövmelerden izler.

Derlemenin temaları geniş ama birbirine bağlıdır: teknolojinin insanı nasıl değiştirdiği, savaş ve ırk ayrımcılığı, inanç ve yalnızlık, uzaya çıkmanın insana bedeli. Bradbury bu temaları mühendislik ayrıntısıyla değil, duygusal bir dille işler; bu yüzden kitap bilimkurgu okuyucusu kadar edebiyat okuyucusuna da hitap eder.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Çerçeve hikâyede dövmeli adam, vücudundaki resimlerin kendi başına hareketlenip birer öykü gösterdiğini anlatır. Dövmeler çoğunlukla başkalarının hikâyelerini gösterir; ama adamın gelecekte işleyeceği şiddeti de önceden gösterdikleri için çerçeve hikâye bir tehdit duygusuyla kapanır.

Öyküleri konularına göre dört grupta özetlemek mümkün. Birinci grup Mars öyküleridir. "The Other Foot"ta Mars'a yerleşmiş siyah koloniciler, Dünya'dan beyaz göçmenler gelmeye başladığında ırk ayrımcılığını tersinden yaşama fırsatı bulur. "The Fire Balloons"da Mars'a giden rahipler, yerlilerin saf enerji varlıkları olduğunu ve günah işleyemediklerini keşfeder. "The Exiles"ta yasaklanmış yazarların hayaletleri Mars'a gelen Dünyalılarla savaşır. "The Visitor" ve "The Concrete Mixer" de Mars kolonisinin insani ve siyasi yüzünü gösterir.

İkinci grup uzay ve Venüs öyküleridir. "The Long Rain"de Venüs'te sığınak arayan astronotlar, dinmeyen yağmurun etkisiyle deliliğe sürüklenir. "Kaleidoscope"ta arızalanan bir geminin mürettebatı uzay boşluğunda sürüklenirken ölümü bekler. "The Rocket Man"de bir astronotun ailesi ile uzay arasındaki çatışma, oğlunun gözünden anlatılır. "The City"de bilinmeyen bir gezegene inen astronotlar, eski ve ölmüş bir uygarlığın şehrinin kurduğu bir tuzağa düşer.

Üçüncü grup Dünya'da geçen, teknolojinin tehlikesini işleyen öykülerdir. "The Veldt"te ebeveynler, çocuklarının oyun odasının durmaksızın aslan sürüleri canlandırmasından kaygılanır. "Marionettes, Inc."de mutsuz bir adamın aldığı robot kopya, adamın karısına âşık olur. "Zero Hour"da çocukların oyunu bir işgale kapı açar.

Dördüncü grup ise insanın yaklaşan sona verdiği tepkiyi işler. "The Last Night of the World"te bir çift, dünyanın sona ereceğini sakin bir kabullenişle karşılar; "The Highway" nükleer savaştan kaçan insanları uzaktan izleyen bir çifti, "The Fox and the Forest" ise savaşın yıktığı bir gelecekten zamanda yolculukla kaçan bir çifti anlatır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Ray Douglas Bradbury 22 Ağustos 1920'de Illinois'in Waukegan kentinde doğdu, 5 Haziran 2012'de Los Angeles'ta 91 yaşında öldü. İlk öyküsü "Hollerbochen's Dilemma" Ocak 1938'de bir fanzinde çıktı. İlk kısa öykü derlemesi Dark Carnival (1947) ile dikkat çekti, The Martian Chronicles (1950) ile tanındı ve ardından The Illustrated Man geldi. Bradbury bilimkurgu etiketine mesafeliydi; kendi yazdıklarını daha çok toplumsal temaları işleyen fantezi olarak görürdü. Üniversiteye gitmediğini, kendini kütüphanelerde yetiştirdiğini söylemiştir.

Kitabın yazıldığı dönem, Soğuk Savaş'ın başlangıcı ve atom çağının korkusudur. Çerçeve hikâyedeki şiddet ve öykülerdeki savaş, ırkçılık, yok oluş imgesi bu kaygının yansımasıdır. Kitap Mars Yıllıkları ile aynı döneme ait olduğu için Mars öyküleri o kitabın tamamlayıcısı gibi okunabilir.

Kitaptaki bilim: Venüs, Mars ve uzay

Bradbury'nin bilimi bir mühendislik kılavuzu değil; 1950'lerin gezegen hayalini yansıtır. Bu hayal, uzay sondalarının gelmesiyle büyük ölçüde değişti.

Venüs. "The Long Rain"deki yağmurlu ve bataklık gibi Venüs, kitabın yazıldığı yıllarda bulutların altındaki dünyayı tahmin etmenin bir yoluydu. NASA'nın Mariner 2 sondası 14 Aralık 1962'de Venüs'ün yanından geçti ve yüzeyin gece tarafında yaklaşık 216, gündüz tarafında yaklaşık 237 °C olduğunu gösterdi. NASA'nın bugünkü verilerine göre Venüs'ün yüzey sıcaklığı yaklaşık 467 °C, yüzey basıncı Dünya'dakinin yaklaşık 93 katıdır ve bulutlar sülfürik asitten oluşur. Venüs'e inen robotik araçların hiçbiri yüzeyde iki saatten fazla dayanamadı. Yani kitaptaki astronotların yağmurdan sığınak aramaları kurgudur; gerçek Venüs'te sorun yağmur değil, ezici sıcaklık ve basınçtır. Gezegenin atmosferini ayrı bir sayfada ayrıntılı anlattık.

Mars. Kitaptaki Mars, kolonileşmeye açık, yerlileri olan bir dünyadır. Gerçekte NASA'nın Mariner 4 sondası 14 Temmuz 1965'te Mars'ın yanından geçerek 21 tam görüntü ve bir kısmi görüntü çekti. Bu ilk yakın çekimler Mars'ı Ay'a benzeyen, kraterli, eski bir gökcismi olarak gösterdi ve gezegende bir uygarlık olduğu yönündeki tartışmayı fiilen kapattı. NASA'ya göre bugün Mars'ın atmosferi ince ve ağırlıklı olarak karbondioksit, azot ve argondan oluşur; sıcaklık gündüz en çok 20 °C'ye çıkarken en düşük değeri yaklaşık eksi 153 °C'ye iner ve yüzeydeki su uzun süre sıvı kalmaz. Kitaptaki Mars bu yüzden bilimsel bir öngörü değil, edebî bir mekândır. Gezegenin gerçeği için Mars sayfamıza ve keşif tarihi yazımıza bakabilirsiniz.

Uzay boşluğu. "Kaleidoscope"ta arızalanan bir geminin mürettebatının uzayda sürüklenmesi, uzay boşluğunda hava direnci olmadığı için hareketin sürüp gitmesi fikrine dayanır. Öykü, fizikten çok insan psikolojisine bakar.

Bradbury'nin gerçek gezegen keşfiyle bir bağı daha var: Curiosity gezgini 6 Ağustos 2012'de Gale Krateri'ne indi ve NASA, iniş yerini Bradbury'nin 92. doğum günü olacak 22 Ağustos 2012'de "Bradbury Landing" diye adlandırdı. NASA programı bilim insanı Michael Meyer, çok sayıda kişinin Bradbury'nin öykülerinden Mars'ta yaşam olasılığını hayal ederek ilham aldığını söylemişti. Bu bölgeyi Gale Krateri sayfasında bulabilirsiniz.

Etkisi ve ödülleri

Kitap, 1952'de Uluslararası Fantezi Ödülü'ne (International Fantasy Award) aday gösterildi. Dönemin eleştirileri bireysel öyküleri övdü; çerçeve hikâyeyi ise bazıları zayıf buldu. İngiltere baskısı 1952'de çıktı ve dört öykü çıkarılıp "Usher II" ile "The Playground" eklendi; bu yüzden farklı baskılarda içindekiler farklılık gösterebilir.

Bradbury'nin kariyerinde kitabın yeri önemlidir. The New York Times onu bilimkurguyu edebiyatın ana akımına taşıyan en etkili yazar olarak nitelemişti. Bradbury 2004'te ABD Ulusal Sanat Madalyası, 2007'de Pulitzer özel ödülü aldı; adı 9766 Bradbury asteroidine verildi. Öykülerin radyo ve televizyona sık sık uyarlanması kitabın kalıcılığını gösterir.

Uyarlamaları

1969'da yönetmen Jack Smight kitabı sinemaya uyarladı; filmde Rod Steiger ve Claire Bloom oynadı. Senaryo Howard B. Kreitsek'in ve film üç öyküyü kullanır: "The Veldt", "The Long Rain" ve "The Last Night of the World".

Öykülerin bir kısmı televizyon ve radyo için de uyarlandı. The Ray Bradbury Theater dizisi "The Veldt", "The Concrete Mixer", "The Long Rain", "Zero Hour" ve "Marionettes, Inc." öykülerini ekrana taşıdı. 1955-1957 yıllarında yayımlanan X Minus One radyo dizisi "The Veldt", "The Fox and the Forest", "Marionettes, Inc." ve "Zero Hour"u dramatize etti. BBC Radio 4 2014'te "Marionettes, Inc.", "Zero Hour" ve "Kaleidoscope"u yayımladı. The Whispers adlı televizyon dizisi de "Zero Hour"a dayanır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Bradbury'ye ilk kez başlayanlar: Çerçeveyi atlayıp "The Veldt", "The Rocket Man" ve "The Last Night of the World" ile başlayabilirsiniz; üçü de kısa ve kitabın tonunu iyi verir.
• Mars'ı seven okurlar: Mars Yıllıkları ile birlikte okunduğunda "The Other Foot", "The Fire Balloons" ve "The Exiles" daha da anlam kazanır. Önce Mars Yıllıkları'nı okumanız öneririz.
• Sert bilim arayanlar: Bu kitap size uymayabilir; Bradbury'nin gezegenleri bilimsel değil, şiirsel gezegenlerdir.
• Bradbury'nin uzaya bakışını merak edenler: NASA'nın 1976'da yayımladığı, Bradbury, Cousteau ve Morrison'ın keşfi tartıştığı Why Man Explores kitabına bakabilirsiniz.
• Daha çok öykü isteyenler: Aynı yazarın gençlere seçtiği öykülerden oluşan R Is for Rocket derlemesi uzay temalı öyküleri bir araya getirir.

Yazarın hayatı ve diğer kitapları için Ray Bradbury sayfasına da bakabilirsiniz.