Orders of Magnitude (Roger E. Bilstein): NACA ve NASA'nın 75 yılı, özeti

Orders of Magnitude: A History of the NACA and NASA, 1915-1990 (Büyüklük mertebeleri: NACA ve NASA'nın tarihi, 1915-1990), havacılık ve uzay tarihçisi Roger E. Bilstein'ın 1989'da NASA Tarih Serisi'nde "NASA SP-4406" numarasıyla yayımladığı kısa bir genel tarih kitabıdır. Kitap, 1915'te kurulan Ulusal Havacılık Danışma Komitesi'nin (NACA) ilk rüzgâr tünellerinden NASA'nın Uzay Mekiği ve uzay istasyonu dönemine kadar 75 yılı yaklaşık 150 sayfada özetler. NACA'nın kuruluşunun 75. yıl dönümüne hazırlanmıştır ve NASA'nın kendi tarihine giriş kitabı olarak düşünülmüştür. ABD hükümeti yayını olduğu için NASA'nın sitesinde ücretsiz okunabilir.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın adı, ABD'nin havacılık ve uzay kurumunun 75 yılda geçirdiği büyümeye gönderme yapar. Bilstein'a göre 1915'te kurulan komitenin ilk yıllık bütçesi yalnızca 5.000 dolardı. Komite başlangıçta kendi laboratuvarı olmayan, yılda iki kez toplanan 12 kişilik bir danışma kuruluydu. 1958'de NASA'ya dönüştüğünde ise yaklaşık 8.000 çalışanı, üç laboratuvarı ve iki istasyonu vardı. Birkaç yıl sonra da Ay'a insan gönderen milyarlarca dolarlık bir kuruma dönüştü.

Bu kitap aslında bir dizinin üçüncü baskısıdır. NASA tarihçisi Eugene M. Emme 1965'te kurumun kısa bir tarihçesini yazmıştı. 1976'da NASA Tarih Ofisi'nden Frank W. Anderson Jr. bu metni yeniden yazarak Orders of Magnitude adını verdi. Anderson'un gözden geçirdiği ikinci baskı 1981 tarihini taşır. Bilstein önsözde, Anderson'un astronotik bölümlerini büyük ölçüde koruduğunu, NACA dönemini anlatan ilk üç bölümle 1980'leri anlatan son iki bölümü kendisinin yazdığını açıklar. Ayrıca her bölüme havacılık araştırmalarının özetini ekleyerek NASA'nın adındaki "havacılık" kısmını yeniden öne çıkarır. Önsözdeki ifadeyle kitap kesin ya da yorumlayıcı bir tarih olma iddiası taşımaz. Ama iki ana tema göze çarpar: kurumun orduyla ilişkisi ve Avrupa havacılık dünyasıyla sürekli etkileşimi.

Verileri göster

3 Mart 1915	NACA kuruldu
1917	Langley laboratuvarının inşaatı başladı
1929	NACA motor kaportasıyla Collier Ödülü
14 Ekim 1947	X-1 ses hızını aştı
1 Ekim 1958	NASA kuruldu
20 Temmuz 1969	Apollo 11 Ay'a indi
12 Nisan 1981	İlk Uzay Mekiği uçuşu
1988	Mekik uçuşları yeniden başladı

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap dokuz bölüm ve kısa bir değerlendirmeden oluşur. Ana fikirler şöyle özetlenebilir.

• NACA'nın doğuşu (1915-1930): Birinci Dünya Savaşı sırasında Amerikan havacılığı Avrupa'nın gerisindedir. Kongre bu açığı kapatmak için danışma komitesini kurar. Virginia'daki Langley laboratuvarı inşa edilir. Komitenin savaş yıllarındaki en büyük başarısı, uçakların yanal kontrol tekniği yüzünden Glenn Curtiss ile Wright-Martin şirketi arasında süren çetin anlaşmazlıkta arabuluculuk yapmasıdır. Savaştan sonra komite rüzgâr tünelleri, kanat profilleri ve motor kaportası çalışmalarıyla saygınlık kazanır.
• Yeni tesisler, yeni tasarımlar (1930-1945): NACA'nın kanat ve sürüklenme araştırmaları dönemin yolcu ve savaş uçaklarına yansır. İkinci Dünya Savaşı öncesinde Kaliforniya'da Ames, Ohio'da Cleveland laboratuvarları kurulur. Ancak savaş sırasında jet motoru alanında Avrupa'nın gerisinde kalınır.
• Ses hızının ötesi (1945-1958): Ordu ile ortak yürütülen X-1 ve X-15 gibi araştırma uçakları programları NACA'yı yalnız araştırma yapan bir kurumdan tasarım ve proje yöneten bir kuruma dönüştürür. Bölümün sonu astronotiğin başlangıcını anlatır.
• Uzay yarışı (1958-1969): Sputnik'in ardından NASA kurulur ve Vanguard, Ay sondaları ve roket motoru programları ona devredilir. Mercury, Gemini ve Apollo ile "kaplumbağa tavşana dönüşür" ve Apollo 11 Ay'a iner.
• Apollo sonrası (1969-1986): Bütçeler hızla kısılır. NASA'nın 1970 mali yılı bütçesi 3,7 milyar dolara iner, son üç Apollo uçuşu iptal edilir ve 2 milyar dolarlık Voyager gezegen keşif programı rafa kalkar. Skylab, Apollo-Soyuz, gezegen sondaları ve Uzay Mekiği bu dönemin programlarıdır. Havacılıkta yakıt tasarrufu, gürültü ve kirliliği azaltma çalışmaları öne çıkar.
• Yeni yönler (1986 sonrası): Challenger kazası mekiğe aşırı bağımlılığın riskini gösterir. Aynı yıl Halley Kuyruklu Yıldızı'na hiçbir Amerikan sondasının gönderilmemiş olması da eleştirilir. Avrupa Uzay Ajansı'nın Giotto sondası kuyruklu yıldızın çekirdeğine yaklaşık 600 kilometre yaklaşmıştır. Kitap, 1988'de mekik uçuşlarının yeniden başlaması, Hubble Uzay Teleskobu'nun fırlatılmaya hazırlanması ve uluslararası uzay istasyonu anlaşmalarıyla, ihtiyatlı bir iyimserlikle kapanır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Roger E. Bilstein, kitabın yazıldığı sırada Houston Üniversitesi'nde tarih profesörüydü. Önsözünü de 1989'da Houston'da imzalamıştır. Daha önce ABD havacılığının 1918-1929 yıllarını inceleyen Flight Patterns kitabını ve Saturn V roketinin resmî NASA tarihi Stages to Saturn'ü yazmıştı. Bu birikim, hem havacılık hem de roket tarihine hâkim bir yazarın kaleminden dengeli bir özet çıkmasını sağladı.

Bilstein'ın kaynakça denemesine göre, NACA tarihine dair o yıllarda yayımlanan iki önemli çalışma bu baskıyı güçlü biçimde etkiledi: Alex Roland'ın NACA'yı eleştirel bir gözle inceleyen iki ciltlik tarihi ve James R. Hansen'ın Langley laboratuvarının araştırma çalışmalarını anlatan Engineer in Charge kitabı. Kitabın arka planında Challenger kazasının açtığı yara vardır. Önsözü yazan NASA yöneticisi, mekiğin uçuşa dönmesiyle Amerikan gururunun yeniden kazanıldığı bir dönemde bu baskının ilk havacılık adımlarını da hatırlattığını yazar.

Kitaptaki bilim: rüzgâr tünelinden uzaya

Kitabın bilimsel açıdan en değerli yanı, uzay çağından önceki havacılık araştırmalarının sonradan roketlerin ve uzay araçlarının temelini nasıl oluşturduğunu göstermesidir. Kitabın verdiği örnekler sade ama somuttur:

• Motor kaportası: 1920'lerde uçakların çoğunda hava soğutmalı yıldız motorlar vardı ve silindirler doğrudan hava akımına açıktı. Bu soğutmaya yarıyor ama büyük bir hava direnci yaratıyordu. Langley'nin geliştirdiği kaporta, motoru soğutmayı bozmadan sardı. Bilstein'a göre bir Curtiss Hawk avcı uçağının hızı bu kaportayla 118 milden 137 mile, yani yüzde 16 arttı. NACA ilk Collier Ödülü'nü 1929'da bu çalışmayla kazandı.
• İniş takımı: NACA'nın ölçümlerine göre sabit iniş takımları, bir deneme uçağındaki toplam hava direncinin yaklaşık yüzde 40'ını oluşturuyordu. Bu sonuç katlanır iniş takımlarının hızla yaygınlaşmasını sağladı.
• Ses hızı: 14 Ekim 1947'de Chuck Yeager'ın uçurduğu Bell X-1, bir B-29 bombardıman uçağından bırakıldıktan sonra roket motorlarını ateşleyerek ses hızını aştı. Ses hızına yaklaşan uçakların karşılaştığı ani direnç artışı o yıllarda "ses duvarı" olarak anılıyordu.
• Alan kuralı: Langley'den Richard Whitcomb, ses hızı civarındaki direncin büyük kısmının, gövdenin kanatla birleştiği yerde enine kesit alanının birden artmasından kaynaklandığını buldu. Çözüm, uçağın enine kesit alanını burundan kuyruğa olabildiğince düzgün değiştirmekti. Bu yüzden kanadın eklediği alan, gövdenin o bölgede inceltilmesiyle dengelendi.

Bu araştırmaların uzayla bağı kurumun kendisinden geçer. Kitabın gösterdiği gibi 1958'de NASA'nın çekirdeğini, ses hızı, roket uçakları ve yüksek hızlı uçuş üzerinde çalışmış bu NACA mühendisleri oluşturdu. X-15'in öyküsü X-15: Extending the Frontiers of Flight'ta, uzaydan dönen araçların ısı kalkanlarının tarihi Coming Home'da anlatılıyor. Kitabın astronotik bölümleri Ranger, Surveyor ve Lunar Orbiter gibi Ay sondalarını, Mariner ve Viking'le gezegen keşfini, Skylab'i ve mekiği kısa ama düzgün bir dille tanıtır.

Okurun bilmesi gereken küçük bir not: 1986 olaylarını anlatan bölümde Voyager 2'nin Uranüs'ten sonra Jüpiter'e yöneldiği yazılmıştır. Oysa sonda Jüpiter'in yanından 1979'da geçmişti ve Uranüs'ten sonra Neptün'e yöneldi. Kısa genel tarihlerde bu tür küçük hatalar görülebilir. Ayrıntılı konularda serinin uzmanlaşmış kitaplarına başvurmak gerekir.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın aldığı bir ödüle dair doğrulanmış bir bilgi yoktur. Önsözde belirtildiği gibi önceki baskılar NASA personeli için hızlı bir başvuru kaynağı ve çeşitli tarih derslerinde yardımcı okuma olarak kullanılmıştı. Bilstein'ın baskısı, bu işlevi korurken NACA'nın havacılık mirasını kurum tarihinin merkezine geri taşıdı. Kitabın sonundaki kaynakça denemesi de değerlidir: NASA Tarih Serisi'nin Mercury, Gemini, Apollo, Skylab ve Mars keşfi gibi konulardaki ayrıntılı kitaplarını kısa açıklamalarla tanıtarak okura bir yol haritası sunar.

Uyarlamaları

Kitabın film ya da dizi uyarlaması yoktur. Kitapta anlatılan X-1 uçuşu ve Mercury Yedilisi, Tom Wolfe'un The Right Stuff kitabına ve onun uyarlaması olan Boşluktaki Kahramanlar filmine konu olmuştur.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Orders of Magnitude, NASA Tarih Serisi'ne başlamak isteyen biri için en uygun kapılardan biridir. Kısa, bol fotoğraflı ve teknik ayrıntıya boğmadan yazılmıştır. Lise ve üniversite düzeyindeki okurlar rahatça okuyabilir.

• Hızlı başlangıç: Önsöz ile kitabın sonundaki kısa değerlendirme, 75 yılı birkaç sayfada özetler.
• Havacılık meraklıları: İlk üç bölüm NACA'nın rüzgâr tünellerini, kanat profillerini ve ses hızı araştırmalarını anlatır.
• Uzay meraklıları: 4-9. bölümler Sputnik'ten 1980'lerin sonuna kadar uzay programının kısa bir tarihidir.
• Devam kitapları: Daha güncel bir genel bakış için NACA to NASA to Now, ABD'nin ilk uydu programı için Vanguard, NASA'nın ilk yılları için The Birth of NASA okunabilir.