David Starr, Space Ranger (Isaac Asimov): konusu, Mars bilimi ve okuma rehberi

David Starr, Space Ranger (Türkçe karşılığıyla David Starr, Uzay Korucusu), Isaac Asimov'un "Paul French" takma adıyla yazdığı gençlik bilimkurgu romanıdır. Doubleday yayınevi tarafından Ocak 1952'de çıkarıldı ve altı kitaplık Lucky Starr serisini başlattı. Hikâye Mars'ta geçer: Dünya'ya gönderilen Mars sebzelerinin zehirli çıkması üzerine Bilim Konseyi'nin genç ajanı kimliğini saklayarak Kızıl Gezegen'e iner. Kitap Asimov'un Mars'ta geçen tek romanıdır ve Mars'ın gerçek yüzünü gösteren ilk uzay aracından on yıldan fazla önce yazılmıştır.

Kitap ne anlatıyor?

Roman, insanlığın Güneş Sistemi'nin iç gezegenlerine yerleştiği uzak bir gelecekte geçer; kitap bu çağı M.S. 7000 civarına yerleştirir. Dünya'nın hükümetini askerî ve siyasi tehditlere karşı koruyan en güçlü kuruluş Bilim Konseyi'dir ve bilimsel uzmanlığı olan saha ajanlarıyla çalışır. Kahramanımız David Starr, bebekken öksüz kalmış, Konsey'in üst düzey iki üyesi tarafından yetiştirilmiş genç bir biyofizikçidir. Asimov'un daha sonra "Lucky" lakabıyla anılacak karakteri bu ilk kitapta gizemli, maskeli bir kurtarıcı olarak sahneye çıkar.

Kitap bir polisiye gibi kurulmuştur. Ortada bir zehirlenme zinciri ve bir "kim yapıyor?" sorusu vardır; olay yeri ise çiftlikleri ve yeraltı mağaralarıyla Mars'tır. Bilimkurgu öğesi hikâyenin süsü değil, çözümün kendisidir: yabancı bir gezegen, orada yaşayan ve kimsenin bilmediği bir zekâ ve onunla kurulan ilk temas. Asimov'un yetişkin romanlarına göre hafif bir okumadır; genç okur için yazıldığı hemen belli olur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Dünya'da Mars'tan gelen yiyeceklerin yol açtığı zehirlenme ölümleri baş göstermiştir. Starr'ı yetiştiren Konsey üyeleri Augustus Henree ve Hector Conway, ona durumu anlatır: Mars ürünleri Dünya'nın beslenmesinde önemli bir yer tutmaktadır ve zehirlenme sürerse gezegenler arası ticaret çökebilir. Konsey, bunun bilinçli bir komplo olabileceğinden kuşkulanır ve David Starr'ı gizli görevle Mars'a gönderir. Starr orada, kara listeye alındığı için iş bulamayan Mars doğumlu çiftlik çocuğu John "Bigman" Jones ile tanışır. İkili, çiftlik yöneticisi Hennes'le yüzleştikten sonra bir çiftlikte iş bulur. Çiftliğin sahibi Makian ilk bakışta yardımsever görünür, ama bir baskı altında olduğu belli olur. Tarım uzmanı Benson ise zehirlemeyi gezegenin yeraltında yaşadığı söylenen yerlilerin yaptığını ima eder.

Bir arazi inceleme gezisinde Starr'ın aracı, gerekli ağırlıkların eksik bırakılması yüzünden neredeyse düşer; bu bir sabotajdır. Sabotajı yapan Griswold sonra bir yarığa düşer ve yarığın Mars mağaralarına açıldığı anlaşılır. Starr orada kitabın en belirleyici anıyla karşılaşır: bedeni olmayan, saf zekâdan oluşan Mars yerlileri. Bu varlıklar Dünyalı yerleşimcileri merakla izlemektedir. Zehirlemeyle ilgileri olmadıklarını bildirirler ve Starr'a kendisini koruyan bir kuvvet alanı oluşturan, kimliğini de saklayan maddesiz bir maske verirler. Bu maskeyle Starr'a "Uzay Korucusu" adı yakışır.

Starr bu avantajı gerçek suçluları açığa çıkarmak için kullanır. Zehirleyen kişi tarım uzmanı Benson'dır; Hennes ise dağıtım işini asteroit kuşağındaki suç örgütleriyle bağlayan suç ortağıdır. Starr maskenin arkasına saklanmaya çalışsa da Bigman arkadaşını sonunda kendine özgü siyah beyaz botlarından tanır. Komplo böylece çözülür. Kitabın kurgusu şüpheyi önce Mars'ın görünmez sakinlerine çevirir; gerçek suçlular ise insanlardır ve yerliler, Starr'ın beklediğinin tersine, düşman değil meraklı birer gözlemci çıkar.

Yazar ve yazıldığı dönem

Isaac Asimov, 1920 dolayında Sovyet Rusya'da doğdu, 6 Nisan 1992'de New York'ta öldü. Columbia Üniversitesi'nde kimya doktorası yaptı (1948) ve 1949'dan itibaren Boston Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde biyokimya dersleri verdi. Hayatı boyunca yazdığı ya da derlediği kitap sayısı 500'ün üzerindedir. Vakıf üçlemesi 1966'da "tüm zamanların en iyi bilimkurgu serisi" Hugo Ödülü'nü aldı; bu serinin kitapları için Vakıf serisi okuma sırası sayfamıza bakabilirsiniz.

Lucky Starr kitaplarının doğuşu televizyonla ilgilidir. 23 Mart 1951'de Asimov'un edebiyat ajanı Frederik Pohl ile Doubleday editörü Walter I. Bradbury, ona bir televizyon dizisine temel olabilecek bir gençlik bilimkurgusu yazmayı önerdi. Fikir, maskeli kovboy kahraman The Lone Ranger'ın bilimkurgudaki karşılığı olarak tasarlanmıştı. Asimov, o günlerin televizyon uyarlamalarının hepsini kötü bulduğu için bu işle adının anılmasını istemedi ve kitabı Paul French takma adıyla yayımlattı. Roman 10 Haziran-29 Temmuz 1951 arasında yazıldı. Dizi hiç çekilmedi; bunun bir nedeni, aynı sıralarda Rocky Jones, Space Ranger adlı bir dizinin geliştirilmiş olmasıydı. Televizyon planı çökünce takma adın amacı da kalmadı; sonraki baskılarda kitabın kapağında "Isaac Asimov, Paul French adıyla" ibaresi yer aldı.

Roman, Asimov'un dedektif kurgusuyla bilimkurguyu birleştirdiği ilk denemelerden biridir; bu birleşim iki yıl sonra yayımlanan Çelik Mağaralar'da (1954) bir kez daha karşımıza çıkar.

Kitaptaki bilim: Asimov'un Mars'ı ile gerçek Mars

Mars, bu romanda hem bir mekân hem de bir bilim denemesi. Asimov Mars'ı kurgularken 1950'lerin bilgisini kullandı: gezegen soğuk, kuru ve kurak, havası ise Dünya'nınkinden seyrek ve oksijensizdir. Kitapta hava yoğunluğu Dünya'nın yaklaşık beşte biri olarak verilir. Roman, Mars'ın yüzünü kanallarla donatan ve gezegende yerli bir uygarlık olduğunu savunan popüler görüşe de uzak durur; Asimov kitabında ünlü "Mars kanalları"na hiç yer vermez.

Bu tercih tarihsel olarak önemlidir. İtalyan gökbilimci Giovanni Schiaparelli 1877'de Mars'ta "canali" (kanallar) adını verdiği çizgisel izler gördüğünü bildirdi; sözcük İngilizceye "canals" yani yapay kanallar olarak geçti. Percival Lowell 1894'ten sonra bunların akıllı varlıkların açtığı sulama kanalları olduğunu savundu ve ölmekte olan bir Mars uygarlığı fikri geniş kitlelere yayıldı. 1900'lerin başında kanalların kötü teleskoplarda çizgi gibi görünen bir göz yanılsaması olduğu gösterildi; kesin kanıt ise NASA'nın Mariner 4 uzay aracıyla geldi. Mariner 4, 14 Temmuz 1965'te Mars'ın yakınından geçerek gezegenin Ay'a benzer, kraterli bir yüzeyi olduğunu ve yüzey basıncının çok düşük olduğunu gösterdi.

Bugünün ölçümlerine göre Mars'ın ortalama yüzey basıncı yaklaşık 610 paskaldır; bu, Dünya'nınkinin yaklaşık yüzde 0,6'sına denk gelir. Atmosfer yüzde 95 dolayında karbondioksitten oluşur, geriye azot ve argon kalır, oksijen ise yüzde 0,2'nin altındadır. Yani Asimov'un yoğunluk tahmini gerçek değerin otuz katından fazladır. NASA'nın verdiği sıcaklık aralığı da kitaptaki kadar ılımlı değildir: Mars'ta sıcaklık en yüksek yaklaşık 20 °C'ye çıkar, en düşük yaklaşık -153 °C'ye iner. Gezegen çapı Dünya'nın kabaca yarısıdır ve bir günü (sol) 24,6 saat sürer. Gerçek Mars'ın iki küçük uydusu vardır, Phobos ve Deimos; ayrıntısı Mars'ın uyduları sayfasında.

Kitabın en büyük bilimkurgu iddiası, Mars'ın yeraltında maddesiz zekâların yaşamasıdır. Bunun bugünkü bilimde hiçbir karşılığı yoktur: Mars'ta zeki yaşama dair hiçbir kanıt bulunmadı. Araştırmaların odağı, gezegenin geçmişte yaşanabilir olup olmadığı ve yüzeyaltında mikrobik yaşam izi bulunup bulunmayacağıdır. Bu konunun güncel durumu için Mars'ta su ve Mars'ın keşfi sayfalarına bakabilirsiniz; gezegenin genel tanıtımı Mars sayfasındadır.

Romanın ikinci bilim bağlantısı asteroit kuşağıdır: kötü adamların dağıtım ağı oradaki suç örgütlerine uzanır. Bu kuşak, Mars ile Jüpiter arasındaki gerçek bir bölgedir; ayrıntısı Asteroit kuşağı sayfasında. İkinci kitap bu bölgeyi doğrudan sahneye taşır.

Asimov kitabın sonraki baskılarında bu eskimeyi kendisi kabul etti. 1971'den itibaren yapılan baskılara kendi önsözünü ekleyerek Mars hakkındaki bilgilerin ilerlemesiyle romandaki gezegen betimlemelerinin bir kısmının yanlış kaldığını belirtti. Aynı önsöz geleneği serinin diğer beş kitabına da yayıldı.

Etkisi ve eleştirel karşılama

Kitap dönemin ciddi yayınlarında genelde olumlu karşılandı. The New York Times eleştirmeni Ellen Lewis Buell, Asimov'un gizemle bilimkurguyu ustaca birleştirdiğini yazdı; buluşçuluğunu ve renkli ayrıntıları kullanış biçimini Robert A. Heinlein'ınkine benzetti. Antolog ve eleştirmen Groff Conklin kitabı gençler için etkili buldu: aşk öyküsü yok, bilim az, ama hayal gücü ve heyecanlı olay örgüsü bol. Astounding dergisinde P. Schuyler Miller ise kitabı bilimsel inandırıcılığı pek umursamayan, hızlı bir uzay operası olarak nitelendirdi.

Kitabın gücü bilimden çok kurgudadır; yine de seri, 1952-1958 arasında altı kitapla Mars'tan başlayıp asteroit kuşağı, Venüs, Merkür, Jüpiter ve Satürn'e uzanan bir Güneş Sistemi gezisine dönüştü.

Uyarlamaları

Kitap bir televizyon dizisine dönüştürülmek üzere tasarlanmış olsa da dizi hiç yapılmadı. Bugüne kadar sinema ya da dizi uyarlaması da yayımlanmadı; bu nedenle sitemizde bu romana bağlanacak bir yapım sayfası yok. Eski bilimkurgunun Mars'ı nasıl hayal ettiğini merak edenler, aynı gezegeni farklı dönemlerden anlatan Kızıl Gezegen ve Dünyalar Savaşı kitaplarına da göz atabilir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap 186 sayfalık kısa bir gençlik romanıdır. Bilimkurgunun klasik dönemini merak edenler, Asimov'un yetişkin romanlarından önce nasıl bir macera yazdığını görmek isteyenler ve Mars temalı eski bilimkurguyu gerçek bilimle kıyaslamayı sevenler için uygundur. Karakter derinliği ya da sürükleyici bilimsel ayrıntı arayanlar için ise hafif kalabilir; 1950'lerin sade anlatımı bugünün okuruna biraz saf gelebilir.

Seriye başlamak için başka bir yere gerek yoktur: bu ilk kitaptır; ikinci kitap buradaki olaylardan bir yıl sonra geçer. Serinin tamamı, kitapların hangi sırayla okunacağı ve hangi gezegende geçtiği Lucky Starr serisi okuma sırası sayfasında. Bir sonraki durak Lucky Starr and the Pirates of the Asteroids'tir. Bu kitabın doğrulanmış bir Türkçe baskısına rastlamadık; kitap özgün adıyla aranır.