Lucky Starr and the Big Sun of Mercury (Asimov): konusu, Merkür bilimi ve rehberi

Lucky Starr and the Big Sun of Mercury (Türkçe karşılığıyla Lucky Starr ve Merkür'ün Büyük Güneşi), Isaac Asimov'un "Paul French" takma adıyla yazdığı altı kitaplık Lucky Starr serisinin dördüncü romanıdır. Doubleday yayınevi Mart 1956'da 186 sayfalık kitap olarak çıkardı. Hikâye, Güneş'e en yakın gezegenin kuzey kutbundaki bir gözlemevinde, Güneş enerjisini uzağa taşımayı deneyen gizli bir projede geçer. Kitabın Merkür'ü hep aynı yüzünü Güneş'e dönmüş bir gezegendir; gerçek Merkür ise 1965'te öğrenilen çok daha tuhaf bir dönüş düzenine sahiptir. Kitabı bilim tarihi açısından okunmaya değer kılan da bu fark.

Kitap ne anlatıyor?

Seri, Dünya hükümetini koruyan Bilim Konseyi'nin genç ajanı David "Lucky" Starr'ı ve yardımcısı Mars doğumlu John "Bigman" Jones'u izler. Merkür kitabı, Venüs'teki olaylardan yaklaşık bir yıl sonra geçer. Konsey, Merkür'ün kuzey kutbundaki "Işık Projesi"nde kazalar yaşandığı için Starr ve Bigman'ı oraya gönderir. Proje, Güneş ışığını "alt-eterik optik" denen kurgusal bir yöntemle hiperuzay üzerinden enerji olarak aktarmayı amaçlar. Böyle bir şey gerçek fizikte yoktur; ama Güneş'e en yakın gezegen, bir Güneş projesi için akla yatkın bir mekân gibi görünür.

Kitap bir polisiye ve bir hayatta kalma macerasını birleştirir. Merkür'ün sert koşulları bu yüzden olay örgüsünün bir parçasıdır. Kitabı inceleyenlerin aktardığına göre Asimov'un Merkür'ünde yüzeyin Güneş'e dönük yarısı kurşunu eritecek ve kükürdü kaynatacak kadar sıcaktır, öbür yarısı ise sürekli karanlıktır; gözlemevi bu iki uç arasındaki kutup bölgesine kurulmuştur.

Bu kitap, serinin düşmanı olan Sirianları ilk kez daha ayrıntılı tanıtır. Gözlemevinin başındaki bilim insanı, Sirius yıldızının çevresindeki bu dünyaları az nüfuslu, son derece dağınık yönetilen ve pozitronik robotlarla çalışan bir toplum olarak anlatır. Karakter, onların bir "savaşçı soylular sınıfı" tarafından yönetildiğini ve insanları karışık kökenli oldukları için küçümsediğini söyler. Starr ise bu çeşitliliğin insanlığın bilimde ilerlemesinin nedeni olduğunu savunur. Bu tartışma, serinin Soğuk Savaş'ın ideolojik gerilimini bilimkurgu diline çevirdiği yerlerden biridir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Starr ve Bigman, Işık Projesi'ni yöneten Dr. Scott Mindes'in çağrısıyla Merkür'ün kuzey kutbuna gelir. Projede kazalar sürmektedir; üstelik Senatör Swenson'un temsilcisi Jonathan Urteil'in de ölümü soruşturulmaktadır. Gözlemevinin başındaki Dr. Lance Peverale, sabotajdan Sirianları sorumlu tutar. Gözlemevi doktoru Karl Gardoma ve Peverale'nin yardımcısı Dr. Hanley Cook da hikâyenin içindedir. Starr, terk edilmiş madenleri araştırıyormuş gibi görünür; aslında gezegenin Güneş'e dönük tarafını gizlice inceler. Proje, Güneş enerjisini hiperuzay üzerinden aktaracak kurgusal bir teknolojiyi denemektedir ve kazalar onu tehlikeye atmaktadır; Bilim Konseyi bu yüzden iki ajanını gönderir. Sirianlar ise serinin sürekli düşmanı olduğu için, her sabotajda ilk akla gelen şüpheli onlardır. Bu şüphe, hikâyenin yönünü baştan belirler ve okuru da yanıltmaya çalışır.

Orada bir Sirian robotla karşılaşır. Robot, güneş radyasyonunun etkisiyle Robotik'in Üç Yasası'nı çiğneyecek biçimde bozulmuştur. Üç Yasa'ya göre bir robot insana zarar veremez; bu yüzden böyle bir robot hem tehlikeli hem de şaşırtıcı bir kanıttır. Robot, sabotajı Sirianlara bağlamak için kullanılabilecek bir delil gibi durur. Ama Starr işin görünüşe uymadığını fark eder ve soruşturmayı gözlemevinin içine çevirir.

Finalde gerçek failler ortaya çıkar. Urteil'in ölümüne, yerçekimi koşullarının değiştiği bir kavga sırasında Cook neden olmuştur; Peverale ise Sirianları suçlu göstermek için robot düzeneğini bilerek kurmuştur. Roman, suçluların tutuklanmasıyla ve Bilim Konseyi'nin otoritesinin yeniden kurulmasıyla biter.

Özetin ana fikri şudur: Sirian tehdidi bu kitapta gerçek bir düşman olmaktan çok, insanların kendi suçlarını örtmek için kullandığı bir bahanedir. Asimov bu şekilde seriyi basit bir "iyi insanlar, kötü yabancılar" hikâyesinden biraz uzaklaştırır; kötü adamlar yine insandır, ama yabancı korkusu onların işine yarar.

Yazar ve yazıldığı dönem

Isaac Asimov, 1920 dolayında Sovyet Rusya'da doğdu, 6 Nisan 1992'de New York'ta öldü. Columbia Üniversitesi'nde kimya doktorası yaptı (1948) ve Boston Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde biyokimya dersleri verdi. Yazdığı ya da derlediği kitapların sayısı 500'ü aşar. Lucky Starr serisini "Paul French" adıyla yazması, 23 Mart 1951'de ajanı Frederik Pohl ile Doubleday editörü Walter I. Bradbury'nin ona bir televizyon dizisine temel olacak gençlik romanı yazmayı önermesinden doğdu. Asimov o yıllardaki televizyon uyarlamalarını çok kötü bulduğu için adının bu projeyle anılmasını istemedi; dizi hiç çekilmedi.

Merkür kitabı 1950'lerin ortasında yazıldı. O sırada gökbilimciler Merkür'ün, Ay'ın Dünya'ya yaptığı gibi Güneş'e hep aynı yüzünü döndürdüğünü düşünüyordu. Asimov bu bilgiyi olduğu gibi kullandı. Kitapta robotların Üç Yasası'ndan söz edilmesi, Paul French maskesinin ardındaki yazarın kim olduğunu ele verir. Aynı yıllarda yazılan yetişkin romanları için Vakıf serisi okuma sırası sayfamıza bakabilirsiniz. Asimov kitabın 1972'den sonraki baskılarına bir önsöz ekledi ve Merkür hakkında sonradan öğrenilenlerin kitaptaki bazı betimlemeleri eskittiğini belirtti.

Kitaptaki bilim: kilitli Merkür ve gerçek Merkür

1965'te yıkılan varsayım

1965'e kadar Merkür'ün Güneş'e eş zamanlı kilitlendiği, yani her turda bir kez döndüğü ve hep aynı yüzünü Güneş'e gösterdiği düşünülüyordu. 1965'te yapılan radar gözlemleri bunu çürüttü: Gordon Pettengill ve Rolf Dyce, Porto Riko'daki Arecibo Gözlemevi'nde radar atımlarıyla Merkür'ün dönme hızını ölçtü ve gezegenin 59 Dünya gününde bir kez döndüğünü buldu; o güne kadar kabul edilen değer 88 gündü. Gezegenin gerçek durumu 3:2 spin-yörünge rezonansıdır, yani Merkür Güneş etrafındaki her iki turda kendi ekseni etrafında üç kez döner.

NASA'ya göre Merkür 88 günde Güneş'in çevresinde bir tur atar; bir tam gündüz-gece döngüsü ise 176 Dünya günü sürer. Bu düzen yüzünden sabah Güneş, gezegenin bazı yerlerinden kısa süre doğup battıktan sonra yeniden doğmuş gibi görünür. Kitaptaki "sürekli gün tarafı ve sürekli gece tarafı" sahnesi bu yüzden gerçeğe uymaz. Yine de Asimov'un anlattığı kuşak biraz esneyen bir sınırdır: Kitabı inceleyenlerin aktardığına göre kutuptaki gözlemevinde gündüz ile gece arasındaki sınır, gezegenin hafif sallanması yüzünden yarım mil kadar kayar; yani Asimov tamamen hareketsiz bir sınır düşünmemiştir.

Sıcaklık ve buz

NASA'nın verdiği değerlere göre Merkür'de gündüz sıcaklığı 430 °C'ye, gece sıcaklığı ise -180 °C'ye kadar iner. Gezegenin yarıçapı 2.440 kilometredir (Dünya'nın yaklaşık üçte biri) ve Güneş'e ortalama 58 milyon kilometre, yani 0,4 astronomik birim uzaklıktadır. Bir astronomik birim, Dünya ile Güneş arasındaki ortalama uzaklıktır.

En ilginç bulgu kutuplardadır. Dünya'dan yapılan radar gözlemleri 1990'ların başında kutuplarda yüksek yansıtıcılığa sahip bölgeler gösterdi; MESSENGER'ın görüntüleri de kuzey kutbundaki kraterlerde su buzunun varlığını doğruladı. NASA, buzun yalnızca hiç Güneş görmeyen, kalıcı gölgedeki kraterlerde bulunabileceğini belirtir. Yani Asimov'un kutup gözlemevi, gerçek Merkür'de de sıra dışı bir yerdir: Güneş'e en yakın gezegende, bir Güneş projesinin kurulduğu kutup, aynı zamanda buzun saklandığı yerdir. Gezegenin yüzeyi ve çekirdeği için Merkür'ün yüzeyi ve dev demir çekirdeği, görevler için Merkür'e giden görevler sayfalarına, genel bilgi için Merkür sayfasına bakabilirsiniz.

Işık Projesi ve robot

Hiperuzay üzerinden enerji aktaran "alt-eterik optik", gerçek fizikte karşılığı olmayan bir uydurmadır. Güneş radyasyonunun bir robotun "pozitronik beynini" bozması da kurgudur. Robotların Üç Yasası ise Asimov'un robot öykülerinden gelen bir fikirdir; Ben, Robot sayfamızda ayrıntısı var.

Etkisi ve ödülleri

Bu kitap için ayrı bir ödül kaynaklarda anılmıyor. Kitabı inceleyenler, romanın Sirianları serinin sürekli düşmanı olarak somutlaştırdığını ve Asimov'un Paul French maskesine rağmen robot göndermeleriyle kendi yazarlığını belli ettiğini vurgular. Seri bir bütün olarak 1993'te Bantam tarafından üç ciltte yeniden basıldı, 2001'de Science Fiction Book Club tek koleksiyon olarak çıkardı.

Uyarlamaları

Kitabın film, dizi ya da çizgi roman uyarlaması bilinmiyor. Lucky Starr için tasarlanan televizyon dizisi de hiç çekilmedi.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, dedektif kurgusunu ve sert koşullarda geçen macerayı seven gençlere ve Asimov'un erken dönemini merak eden yetişkinlere uygundur. Seri altı romandan oluşur ve her roman ayrı bir gezegende geçtiği için bağımsız okunabilir; yine de yayın sırasını izlemek (Mars, asteroit kuşağı, Venüs, Merkür, Jüpiter, Satürn) Sirian tehdidinin nasıl büyüdüğünü görmek açısından daha doğrudur. Bu kitap dördüncüdür: öncesinde David Starr, Space Ranger, Pirates of the Asteroids ve Oceans of Venus yer alır, sonrasında Moons of Jupiter ve Rings of Saturn gelir. Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadık; özgün adıyla aranmalıdır.

Gerçek Merkür'ü merak edenler için tavsiyemiz, kitabı okuduktan sonra yukarıdaki gezegen sayfalarına geçmektir. Böylece 1950'lerde kurgulanan kilitli, yanık ve donuk dünya ile bugünün rezonanslı, kutbunda buz saklayan Merkür'ü karşılaştırabilirsiniz.