Lucky Starr and the Moons of Jupiter (Asimov): konusu, Jüpiter bilimi ve rehberi

Lucky Starr and the Moons of Jupiter (Türkçe karşılığıyla Lucky Starr ve Jüpiter'in Uyduları), Isaac Asimov'un "Paul French" takma adıyla yazdığı altı kitaplık Lucky Starr serisinin beşinci romanıdır. Doubleday yayınevi Ağustos 1957'de 192 sayfalık kitap olarak yayımladı. Hikâye, Jüpiter'in uydularından birinde yürütülen gizli bir yerçekimi karşıtı itki projesinde geçer. Kitap, 1957'de Jüpiter'in on iki uydusunun bilindiği ve hiçbir uzay aracının gezegene ulaşmadığı bir dönemin ürünüdür; NASA'ya göre bugün Uluslararası Astronomi Birliği'nce resmen tanınan 115 uydu vardır. Kitabı bu yüzden bugün okumak, bilinen dünyanın ne kadar hızlı genişlediğini görmek için güzel bir fırsattır.

Kitap ne anlatıyor?

Seri, Dünya hükümetini koruyan Bilim Konseyi'nin genç ajanı David "Lucky" Starr ile yardımcısı Mars doğumlu John "Bigman" Jones'u izler. Jüpiter kitabında ikili, gezegenin uydularından biri olan Jüpiter IX üzerindeki gizli bir projeye gönderilir. Proje, yerçekimini ortadan kaldıracak bir uzay sürücüsü geliştirmeye çalışmaktadır; Ama projede casusluk vardır ve arkasında, serinin sürekli düşmanı olan Sirius yıldızı çevresindeki Sirianlar bulunur.

Roman, serinin gittikçe daha çok bir casusluk hikâyesine dönüştüğünü gösterir. İlk kitaptaki maskeli kurtarıcı hâli geride kalmıştır; Starr artık projelerdeki hainleri ve sızmaları arayan bir gizli ajan gibidir. Sirianların yerçekimi karşıtı sürücüyü ele geçirmesinin Dünya için anlamı büyüktür ve bu hikâyeye Soğuk Savaş çağının teknoloji yarışı kaygısını taşır. Kitap robot göndermeleriyle de örülüdür ve Paul French takma adının ardındaki yazarı belli eder; casusun kimliği de bu robot temasıyla açıklanır.

Kitabın bilimsel içeriği Jüpiter sisteminde yoğunlaşır. Asimov, Io'yu metan atmosferli, amonyak karlarının ve sıvı amonyak nehirlerinin bulunduğu bir dünya olarak çizer. Kitap, Jüpiter'in uydularını okura tanıtan bir gençlik romanıdır; Asimov'un ayrıntılı bilgi vermeye çalıştığı bölümler çoğunlukla bu uydu dünyalarının tarifleridir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Starr ve Bigman, Jüpiter IX üzerindeki gizli yerçekimi karşıtı sürücü projesine casusluk yapıldığı için oraya gider. İlk başta proje çalışanlarıyla, özellikle Red Summers'ın başında olduğu grupla sürtüşmeler yaşanır; çünkü çalışanlar Starr'ın soruşturmasını tehdit olarak görür. Bilim Konseyi ajanı, projedekilerin gözünde dışarıdan gelen bir müfettiştir ve güveni kolay kazanılmaz. Yine de ikili, projenin geliştirdiği Jovian Moon adlı uzay gemisine binerek Io'ya doğru yola çıkar. Yolculuk sırasında sürücü arızalanır ve gemi Amalthea uydusuna acil iniş yapmak zorunda kalır.

Bu sırada Summers'ın Sirianlar adına çalışan hain olduğu ortaya çıkar. Ama Summers, projedeki robot casusun kimliğini söylemeden önce intihar eder. Böylece Starr, gerçek ajanı başka yoldan bulmak zorunda kalır. Gemideki arıza ile projedeki sızma arasında bağ kurmak, hikâyenin geri kalanını belirler: sürücünün çalışmaması ile casusun kimliği sorusu birlikte ilerler. Soruşturma sonunda gerçek casusun bir insan değil, bir android olduğu ortaya çıkar: projedeki bir kişinin kılavuz köpeği olan Mutt, aslında Sirianların yerleştirdiği makine ajandır.

Casusun ortaya çıkması işi bitirmez. Bu keşif, Starr'ı Sirian casus ağını Dünya'da izlemeye yöneltir. Roman böylece tek bir macerayı kapatırken serinin son kitabı Lucky Starr and the Rings of Saturn'e uzanan daha büyük bir hikâyenin kapısını aralar.

Özetin ana fikri şudur: Düşman bu kitapta bir insan hainle ve bir makineyle birlikte çalışır; yani sızma artık yalnızca insan kılığında değil, makine kılığında da olur. Bu, serinin Soğuk Savaş çağının casusluk korkusunu ve robot fikrini birleştirdiği yerdir. Kitabı inceleyenler ayrıca bazı karakter adlarının ve Ganymede'nin yerleşim durumunun serinin önceki kitaplarıyla tam tutarlı olmadığını belirtir; ama bu, hikâyenin akışını bozacak kadar büyük bir sorun sayılmaz.

Yazar ve yazıldığı dönem

Isaac Asimov, 1920 dolayında Sovyet Rusya'da doğdu, 6 Nisan 1992'de New York'ta öldü. Columbia Üniversitesi'nde kimya doktorası yaptı (1948) ve Boston Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde biyokimya dersleri verdi. Yazdığı ya da derlediği kitapların sayısı 500'ü aşar. Lucky Starr serisini "Paul French" adıyla yazması, 23 Mart 1951'de ajanı Frederik Pohl ile Doubleday editörü Walter I. Bradbury'nin ona bir televizyon dizisine temel olacak gençlik romanı yazmasını önermesinden doğdu. Asimov o yıllardaki televizyon uyarlamalarını çok kötü bulduğu için adının anılmasını istemedi; dizi hiç çekilmedi, kitaplar ise basılmaya devam etti.

Kitap 1957'de yayımlandı. O tarihte Jüpiter'e giden bir uzay aracı yoktu; gezegen ve uyduları yalnızca Dünya'dan teleskopla gözlenebiliyordu. Bu yüzden Asimov'un Jüpiter sistemini anlatışı, uzak gözlemlere dayanan bir tahmindir. Aynı yıllarda yazdığı yetişkin romanları için Vakıf serisi okuma sırası sayfamıza bakabilirsiniz.

Kitaptaki bilim: Jüpiter'in uyduları

Kaç uydu var?

Asimov'un yazdığı sırada Jüpiter'in on iki uydusu biliniyordu. Dört büyük uydu, Io, Europa, Ganymede ve Callisto, Galileo Galilei tarafından 1610'da, teleskopun erken bir sürümüyle ilk kez gözlendi. Bunlara "Galile uyduları" denir. Beşinci uydu Amalthea'yı Edward Emerson Barnard, 9 Eylül 1892'de Lick Gözlemevi'ndeki 36 inçlik refraktörle buldu; Amalthea, doğrudan gözle, yani fotoğraf kullanmadan bulunan son gezegen uydusu olarak kabul edilir; 1610'dan sonra bulunan ilk yeni Jüpiter uydusudur. NASA'ya göre bugün 115 uydu resmen tanınıyor ve gezegenin çevresinde binlerce küçük cisim var. Ayrıntılar için Jüpiter'in uyduları ve Jüpiter sayfalarına bakabilirsiniz.

Jüpiter IX ve acil iniş

Kitaptaki gizli proje, gerçekte Sinope olarak bilinen Jüpiter IX'a yerleştirilmiştir. Sinope'u Seth Barnes Nicholson 21 Temmuz 1914'te Lick Gözlemevi'nde buldu; adını resmen 1975'te aldı, o zamana kadar "Jüpiter IX" olarak anılıyordu. Gerçekte yaklaşık 35 kilometre çapındadır ve Jüpiter'in çevresinde ters yönde, yani gezegenin dönüşüne karşı bir yörüngede 741,8 günde bir tur atar. Kitabı inceleyenlerin aktardığına göre Asimov onu yaklaşık 89 mil (yaklaşık 143 kilometre) çapında anlatır; yani gerçek cisim kitaptakinden çok daha küçüktür. Sinope'un, kitaptaki gibi insanların çalıştığı bir araştırma üssü olması da elbette kurgudur.

Acil iniş yapılan Amalthea gerçekte düzensiz şekilli bir uydudur: yaklaşık 252 × 146 × 126 kilometre boyutlarındadır, ortalama çapı yaklaşık 167 kilometredir ve Jüpiter'in merkezinden yaklaşık 181.000 kilometre uzakta döner. Galileo aracı, 5 Kasım 2002'de uydunun merkezinden yaklaşık 244 kilometre uzaktan geçerek son uydu yakın geçişini yaptı; bu geçiş uydunun kütlesini doğru hesaplamayı sağladı.

Io: buzlu mu, volkanik mi?

Asimov'un Io'su metan atmosferli, amonyak buzlu bir dünyadır. Gerçek Io ise bambaşkadır. NASA, onu Güneş Sistemi'nin en volkanik açıdan etkin cismi olarak tanımlar. Volkanizma ilk kez Mart 1979'da Voyager 1'in geçişinden sonra, seyrüsefer mühendisi Linda A. Morabito'nun görüntülerde yüzeyden yükselen bir sütun fark etmesiyle anlaşıldı. İnce atmosferi yaklaşık yüzde 90 kükürt dioksittir ve volkanlar tarafından sürekli yenilenir. Yüzey sıcaklığı ortalama 110 K civarında, yani yaklaşık -163 °C'dir. Io'nun yarıçapı 1.824,2 kilometredir, yani Ay'dan biraz büyüktür. Ayrıntılar için Io sayfasına bakabilirsiniz.

Diğer Galile uyduları da kitabın hayal ettiğinden daha ilginç çıktı. NASA'ya göre Ganymede, Güneş Sistemi'nin en büyük uydusudur ve Merkür'den bile büyüktür; Callisto ikinci büyük Jüpiter uydusu ve Güneş Sistemi'nin üçüncü büyük uydusudur; Europa'nın donmuş yüzeyinin altında ise yaşam için gerekli bileşenleri barındıran sıvı su okyanusu olabileceği düşünülür. Jüpiter'e giden görevleri Jüpiter'e giden görevler sayfasında bulabilirsiniz; uydular için ayrıca Ganymede, Callisto ve Europa sayfaları var.

Yerçekimi karşıtı sürücü ve android

Kitabın teknolojik çekirdeği olan yerçekimi karşıtı itki sistemi kurgudur. Casusun android olması da bir kurgu fikridir; "robotların Üç Yasası" Asimov'un robot öykülerinden gelir. Bu fikir için Ben, Robot sayfasına bakılabilir.

Etkisi ve ödülleri

Kitap yayımlandığında iyi eleştiriler aldı. Floyd C. Gale Galaxy dergisinde onu Lucky Starr serisinin en iyisi olarak niteledi; Asimov'un durumu heyecanın son damlasına kadar kullandığını, bu arada okuru acı çektirmeden bilimle ve bir ahlak anlayışıyla tanıştırdığını yazdı. Villiers Gerson New York Times'ta iyi yazılmış bir macera olarak değerlendirdi. Kaynaklarda kitapla ilgili bir ödül anılmıyor.

Uyarlamaları

Kitabın film, dizi ya da çizgi roman uyarlaması bilinmiyor. Lucky Starr için düşünülen televizyon dizisi hiç çekilmedi. Seri bir bütün olarak 1993'te Bantam tarafından üç ciltte, 2001'de ise Science Fiction Book Club tarafından tek koleksiyon olarak yeniden basıldı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, bilimkurguyu casusluk ve macera hikâyeleriyle seven gençlere ve Asimov'un erken dönem eserlerini merak edenlere uygundur. Jüpiter'in uydularına ilgi duyanlar için de iyi bir "ne kadar çok şey değişti" okumasıdır: 1957'de on iki uydusu bilinen ve çevresine hiçbir aracın ulaşmadığı bir sistem, bugün 115 tanınmış uyduya ve onlarca görevin verisine sahip. Seriyi yayın sırasıyla okumak en doğrusudur: önce David Starr, Space Ranger, Pirates of the Asteroids, Oceans of Venus ve Big Sun of Mercury, ardından bu kitap ve son olarak Rings of Saturn. Kitabın sonu bir sonraki romana açıldığı için tek başına okunabilse de serinin akışını izlemek daha keyiflidir. Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadık; özgün adıyla aranmalıdır.