L'Autre Monde (Cyrano de Bergerac): konusu, bilimi ve okuma rehberi

L'Autre Monde ou les États et Empires de la Lune (kabaca "Başka Dünya, ya da Ay'ın Devletleri ve İmparatorlukları"), Cyrano de Bergerac'ın ölümünden sonra, 1657'de yayımlanan bir Ay yolculuğu öyküsüdür. Kitap, "Histoire comique des États et Empires de la Lune" (Ay'ın Devletleri ve İmparatorlukları'nın Komik Tarihi) adıyla da anılır. Anlatıcı, Ay'a roketle giden ilk kurmaca kahramanlardan biridir; ama kitabın asıl ilgisi yolculuğun kendisinden çok, varılan yerdeki tuhaf toplumdadır. Metin bir macera olduğu kadar, 17. yüzyıl düşüncesine, dinî kesinliklere ve insanın kendini evrenin merkezi sanmasına yönelen bir hicivdir. Bu sayfada kitabın ne anlattığını, yazarını, içindeki bilimi gerçek Ay bilgisiyle karşılaştırarak ve nereden okunabileceğini bulacaksınız.

Kitap ne anlatıyor?

Anlatıcı, Ay'ın da Dünya gibi bir dünya olduğuna inanan ve bunu kanıtlamak için oraya gitmeye karar veren bir adamdır. Girişimi bir dizi başarısızlıkla ilerler; sonunda barutlu bir makine onu Ay'a ulaştırır. Orada insanlardan çok farklı, dört ayak üzerinde yürüyen ve iki ayaklı insanı garip bir yaratık gibi gören halklarla karşılaşır. Bu halkın para birimi, evleri, kitapları, ölüm gelenekleri ve felsefesi, Avrupa'nın kendi alışkanlıklarını tersine çevirerek gösteren bir ayna işlevi görür. Örneğin Ay'da şiir para yerine geçer ve bir şiirin değerini devletin görevlendirdiği şairler belirler; kitaplar ise okunmak yerine kulakla dinlenen, yaylı mekanik aygıtlardır.

Kitabın çekiciliği şuradadır: Cyrano, "Ay'da yaşam" fikrini ciddi bir iddia olarak savunmaz; onu dönemin üniversite felsefesini, Aristoteles'in otoritesini ve dinî kesinlikleri sorgulamak için bir araç yapar. Metinde Tanrı'nın ve ruhun varlığına dair o çağda açıkça söylenmesi zor görüşler de yer alır. Okur bir yandan güler, bir yandan da cesur bir kafanın gelenekle hesaplaşmasını izler.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Anlatıcı, Ay'ın bir dünya olduğu fikrini çevresine anlatır ama alay edilir. Bunun üzerine oraya gitmenin yolunu aramaya koyulur. İlk denemesinde üzerine çiy dolu şişeler bağlar ve güneşin bunları yukarı çekmesini bekler; yükselir, ama Ay'a değil, Kuzey Amerika'daki Yeni Fransa'ya düşer. Orada koloni valisiyle yaptığı konuşmalar, evrenin yapısı üzerine ilk felsefi tartışmaları getirir. Ardından barutlu fişeklerle donatılmış bir makine yapar. Askerler bu düzeneği bir şenlik ateşi sanıp ateşlerler; anlatıcı kendi iradesi dışında yukarı fırlar ve fişek kademeleri art arda tükenirken yolculuğu sürer.

Ay'a vardığında ilk yeri, Kutsal Kitap'ta göğe alındığına inanılan Hanok ve İlyas gibi kişilerin yaşadığı bir bahçe olur. Dinî konulardaki sözleri yüzünden buradan kovulur. Bundan sonra Ay'ın öteki bölgelerine geçer; bir yaratık olarak karşılanır, Ay halkının dilini, beslenme düzenini ve yaşam biçimini öğrenir ve saraya götürülür. Kovulduktan sonra Sokrates'in cini ile tanışır ve onunla Ay'ın düşünce dünyasına dair konuşur. Sarayda Dünya'dan gelmiş bir İspanyol'la tanışır; bu, Francis Godwin'in kahramanı Domingo Gonsales'tir.

Kitabın ortasından sonuna kadar olay örgüsü ağırlığını yitirir, yerini ana fikirler alır. Anlatıcı Ay filozoflarıyla boşluk ve ağırlık, Aristoteles'in öğretisi, Ay'daki savaş biçimleri, atomlar ve duyuların işleyişi, hastalığa yol açan küçük canlılar, mucizeler ve hayal gücüyle şifa gibi konularda konuşur. Bu tartışmaların ortak yönü, insanın alıştığı her şeyin yalnızca bir bakış açısı olduğunu göstermesidir: Ay halkına göre bizim Dünya'mız onların Ay'ıdır. Anlatıcı sonunda Dünya'ya dönüş yoluna girer ve öykü onun dönüşüyle sona erer. Yani kitap, Ay'a varmanın heyecanından çok, vardıktan sonra Dünya'ya yeni gözlerle bakmanın öyküsüdür. Yazar Güneş'e yolculuğu ayrı bir kitapta, devam eserinde anlatır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Savinien de Cyrano de Bergerac, 1619'da Paris'te doğdu, 1655'te Sannois'da öldü. Gençken askerlik yaptı ve 1639-1640 seferlerine katıldı; Arras kuşatmasında boynundan kılıç yarası aldı. Filozof Pierre Gassendi'nin öğrencisi oldu. Gassendi, Epikuros'un atomculuğunu Hristiyanlıkla uzlaştırmaya çalışan bir din adamıydı. Cyrano daha sonra eski hocasını 1654 tarihli komedisi Le Pédant joué (Aldatılan Bilgiç) ile alaya aldı.

Ay yolculuğu kitabının 1650 dolaylarında yazıldığı bilinir. Kitap Cyrano'nun hayatında basılmadı; ölümünden iki yıl sonra, 1657'de Henry Le Bret tarafından yayımlandı. Güneş'e yolculuğu anlatan devam kitabı 1662'de çıktı. Cyrano'yu geniş kitlelere en çok Edmond Rostand'ın 1897 tarihli oyunu tanıttı; ancak bu oyun gerçek Cyrano'dan çok efsaneleştirilmiş bir karakter çizer, uydurma bir aşk üçgeni içerir ve Ay yolculuğuyla ilgisi yoktur.

Cyrano, Ay hikâyesinde birkaç kaynaktan beslenir. Fransız kaynaklarına göre Godwin'in The Man in the Moone (1638; Fransızcaya 1648'de çevrildi) kitabından esinlenmiştir ve Ay'da karşılaşılan küçük İspanyol bu bağın açık işaretidir. Daha eski bir öncül ise 2. yüzyılda yazılan Lukianos'un True History adlı hicvidir. Kitabın 1687 tarihli London baskısı olan İngilizce çevirisi Archibald Lovell'e aittir.

Kitaptaki bilim: roket, atom ve başka dünyalar

Kitabın en çok anılan bilimsel yanı, anlatıcının Ay'a barut kademeleriyle çalışan bir makineyle gitmesidir. Arthur C. Clarke'ın bu kurguyu roketle uzay yolculuğunun ilk tarifi olarak nitelendirdiği aktarılır. Cyrano'nun makinesi, gerçek bir roketin temel fikrini taşır: yakıt yakılıp geriye doğru atılırken makine ileri itilir. Fişek kademelerinin sırayla yanıp tükenmesi, bugünkü çok kademeli rokete benzer bir düşünceyi çağrıştırır. Gerçekte Apollo 11, 16 Temmuz 1969'da bir Saturn V roketiyle fırlatıldı ve yaklaşık üç günde Ay yörüngesine ulaştı; Cyrano'nun barutu bunun yanında oyuncak kalır ama fikrin yönü doğrudur. Çiy şişeleriyle yükselmek ise hayal ürünüdür: güneşin çiyi çekmesiyle bir insanın havalanması fiziksel olarak mümkün değildir.

Kitabın felsefi bilimi daha ilginçtir. Cyrano, Gassendi'nin çevresinden aldığı atomculuğu tartışır: her şey küçük parçacıklardan oluşur ve duyularımız bu parçacıkların etkisinden doğar. Atomların varlığı bugün kanıtlanmıştır, ama Cyrano'nun atomculuğu bir felsefedir, deneysel bir bulgu değildir. Kitap ayrıca Güneş merkezli sistemi, Nicolaus Copernicus'un öne sürdüğü düşünceyi ve Aristoteles'in öğretisini tartışır.

Ay'ın gerçek durumu kitaptakinden çok farklıdır. NASA'ya göre Ay'a ortalama uzaklığımız 384.400 kilometredir. Yüzey çekimi Dünya'nınkinin altıda biridir. Ay'ın çok ince bir ekzosferi vardır ve bu, soluyabileceğimiz bir hava değildir. Yüzey sıcaklığı güneş altında yaklaşık 127 °C'ye çıkar, gölgede -173 °C'ye iner. Ay, kendi etrafında dönme süresi ile Dünya çevresindeki dolanım süresi aynı olduğu için hep aynı yüzünü bize çevirir. Karanlık düzlükler, yani "denizler", milyarlarca yıl önce lavla dolmuş çarpma havzalarıdır. Dolayısıyla Cyrano'nun yeşil bahçeleri ve dört ayaklı halkı hayal ürünüdür; bugünkü bilgimize göre Ay'da yaşam yoktur. Ayrıntılar için Ay'ın yüzeyi ve Ay'a yolculuklar sayfalarına bakabilirsiniz.

Kitabın bakış açısı da bilimsel düşünceye dokunur: Ay halkına göre bizim Dünya'mız onların Ay'ıdır. Bu çevirme, "bizim yerimiz özel değildir" düşüncesinin edebî bir yankısıdır ve Kopernik'ten sonra insanın evrendeki yerinin sorgulanmasına yakın durur.

Etkisi ve yeri

Kitap bilimkurgunun ilk örnekleri arasında sayılır ve Jonathan Swift'in Gulliver'in Gezileri kitabını etkilediği belirtilir. Edgar Allan Poe, kendi Ay hikâyesine eklediği notta Cyrano'nun yolculuğunu "anlamsız" bulur; Poe'ya göre önceki Ay hikâyelerinin hiçbiri yolculuğun kendisini bilimsel olarak inandırıcı kılmaya çalışmaz. Daha sonraki Ay romanları için Ay'a Yolculuk, Ay'ın Çevresinde ve Ay'da İlk İnsanlar kitaplarını; aynı çağın bilimsel hayal ürünü için Somnium kitabını okuyabilirsiniz.

Kitabın izi Fransız popüler kültüründe de sürer: Alain Ayroles'un De cape et de crocs çizgi roman serisi ve Leïla Olivesi'nin 2015 tarihli Utopia adlı caz albümü bu kitaba gönderme yapar.

Uyarlamalar

Ay yolculuğu kitabının sitemizde yer alan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Rostand'ın ünlü oyunu yazarın efsaneleşmiş hayatından esinlenir, Ay yolculuğunu anlatmaz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap 17. yüzyıl Fransızcasıyla yazılmıştır ve zaman zaman yorucudur. Uzun felsefi tartışmalar, hızlı bir macera bekleyen okuru zorlayabilir. Bilimkurgunun kökenlerini, Ay edebiyatının tarihini ya da Aydınlanma öncesi hiciv geleneğini merak edenler için çok değerlidir.

Okumaya yolculuğun nasıl kurgulandığını anlatan ilk bölümlerle başlayın; sonra Ay toplumunu ve filozoflarla yapılan sohbetleri anlatan bölümlere geçin. Telif süresi dolmuş İngilizce bir çeviri (Lovell'in 1687 tarihli çevirisinin 1899 New York baskısı) Project Gutenberg'de ücretsiz okunabilir. Güneş'e yolculuk ayrı bir kitaptır; Richard Aldington'ın 1923 tarihli çevirisi Voyages to the Moon and the Sun adıyla yine Project Gutenberg'de, ABD'de kamu malı olarak yer alır. Türkçe baskısını doğrulayamadığımız için burada bir yayınevi önermiyoruz.