The Star (H. G. Wells): konusu, Neptün çarpışması ve okuma rehberi

The Star (Türkçesiyle "Yıldız"), H. G. Wells'in Aralık 1897'de The Graphic dergisinde yayımlanan kısa öyküsüdür. Gökbilimcilerin Neptün'ün yörüngesinde bir tuhaflık fark etmesiyle başlar; sonunda Güneş Sistemi'nin dışından gelen bir cisim Neptün'e çarpar ve ortaya çıkan parlak yıldız Dünya'ya yaklaşır. Öykü, gezegen çarpışması ve gökten gelen felaket temasının en eski örneklerinden biri sayılır. Wells'in anlatımı bir roman gibi tek bir kahramanın değil, bütün insanlığın gözünden akar: gözlemevleri, gazeteler, kalabalıklar ve felaketin yıkıcı sonuçları sırayla gösterilir. Bu sayfada öykünün konusunu, özetini, içindeki astronomiyi gerçek bilgiyle karşılaştırarak ve nereden okunabileceğini bulacaksınız.

Kitap ne anlatıyor?

Öykü, Yeni Yıl gününde üç gözlemevinin Neptün'ün hareketindeki düzensizliği duyurmasıyla başlar. Gezegenin yanında soluk bir leke görülür; leke her gün büyür ve parlaklaşır, gezegenlerin düzenli yoluna hiç benzemeyen bir hareket gösterir. Halk için ortada bir şey yoktur; Neptün'ü bilen az kişi vardır. Bilim insanları ise cismin Neptün'e çarpabileceğini düşünmektedir. Çarpışma gerçekleştiğinde sonuç gökyüzünde herkesin görebileceği bir ışıkla belli olur: gün doğmadan batı ufkunda Venüs'ten bile parlak bir yıldız belirir.

Wells, felaketi dar bir bilimsel olay olarak değil, toplumun tepkisiyle birlikte anlatır. Başlangıçta merak ve heyecan vardır; sonra ürküntü, ardından dehşet gelir. Öykünün güçlü yanı da burada yatar: büyük bir kozmik olay, çoğu insanın gündelik işleriyle yan yana yürüyen bir "haber" olarak başlar ve yavaş yavaş yaşamın tüm düzenini tehdit eden bir gerçeğe dönüşür. Öykü bu sırada kahramansı bir çözüm vaat etmez; felaket gelir ve geçer, insanlık hayatta kalır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Gökbilimciler Neptün'ün yörüngesindeki sapmayı fark eder ve bunun nedenini araştırırken gezegenin yakınında yeni bir cisim bulurlar. Bu cisim hızla büyür ve parlar. Duchaine adlı gökbilimci, cismin Neptün'e çarpacağını öne sürer. Birkaç gün sonra çarpışma olur: iki katı küre, tek bir akkor kütleye dönüşür ve bu kütle Dünya göğünde, Venüs'ten bile parlak bir yıldız olarak görünür. İlk hesaplara göre cisim Dünya'nın yakınından zararsızca geçecektir.

Ancak seçkin bir matematikçi dört gece boyunca çalışıp hesapları gözden geçirir ve daha önce hesaba katılmayan bir etken bulur: Jüpiter'in kütleçekimi. Jüpiter, yaklaşan kütlenin yolunu saptıracak ve onu Dünya'nın yörüngesine doğru çekecektir. Öykü, cismin saniyede yüz mil (yaklaşık 160 kilometre) civarında bir hızla geldiğini ve bu hızın da arttığını belirtir. Matematikçi öğrencilerine, depremlerin, volkan patlamalarının, kasırgaların, deniz dalgalarının ve sürekli yükselen bir sıcaklığın geleceğini söyler.

Gökteki yıldız büyüdükçe Ay soluk bir hayalete dönüşür; Avrupa'daki don çözülür, tropik bölgelerde fırtınalar kopar. Gelgit düzeyleri insan belleğinin hiç görmediği ölçüde yükselir; Asya kıyılarını elli ayak yüksekliğinde bir dalga vurur, Çin sular altında kalır. Yer kaymaları, çatlaklar ve çöken yapılar ardı ardına gelir. Cotopaxi yanardağı patlar; Japonya ve Cava'da volkanik etkinlik gökyüzünü kızıl bir buhara çevirir. En yakın geçiş sırasında yıldız Güneş kadar parlak hale gelir; Ay bir ara onun önüne geçer ve kısa bir nefes aldırır, ardından yıldız Güneş'e doğru uzaklaşır. Yağmurlar yağar, seller toprağı ve evleri süpürür.

Son bölümde bakış Mars'a kayar. Orada bir gökbilimci, Dünya'ya bakarken yalnızca kutuplardaki beyaz örtünün küçüldüğünü fark eder ve dev bir kütlenin bu kadar yakından geçmesine rağmen Dünya'nın görece az hasar gördüğünü söyler. Öykü, hayatta kalan insanlığın zamanla iyileştiğini ve yeni bir kardeşlik duygusu geliştirdiğini, yasaların, kitapların ve makinelerin kurtarıldığını belirtir. Grönland ve İzlanda yeşerir, insanlar daha serin bölgelere yönelir.

Yazar ve yazıldığı dönem

H. G. Wells, 21 Eylül 1866'da Bromley'de (Kent) doğdu, 13 Ağustos 1946'da Londra'da öldü. Güney Kensington'daki Normal Bilim Okulu'nda (sonradan Kraliyet Bilim Koleji) T. H. Huxley'in öğrencisi olarak biyoloji okudu; 1890'da Londra Üniversitesi'nden zooloji alanında lisans derecesi aldı. Önce manav çırağı ve eczacı yardımcısı olarak çalıştı, ardından öğretmenlik yaptı; 1890'ların başında Pall Mall Gazette gibi yayınlarda kısa yazılar yazarak yazarlığa geçti. Bilimsel romanları art arda geldi: Zaman Makinesi (1895), Doktor Moreau'nun Adası (1896), Görünmez Adam (1897), Dünyalar Savaşı (1898) ve Ay'da İlk İnsanlar (1901). Dört kez Nobel Edebiyat Ödülü'ne aday gösterildi.

The Star, bu verimli yıllarda yazıldı. Öykü ilk olarak The Graphic dergisinde Aralık 1897'de çıktı; The Crystal Egg ve diğer üç öyküyle birlikte 1899'da New York'ta Doubleday & McClure tarafından yayımlanan Tales of Space and Time (Uzay ve Zaman Öyküleri) derlemesine girdi.

Kitaptaki bilim

Neptün neden? Wells kurgusunun başlangıç noktasını bilinen bir tarihsel gerçeğe dayandırmıştır. Neptün, 23 Eylül 1846'da keşfedildi ve gezegen gözle değil, hesapla bulunmuştur: Uranüs'ün yörüngesindeki sapmalar bilinmeyen bir gezegenin varlığına işaret etti; Urbain Le Verrier ve John Couch Adams konumu hesapladı, Johann Gottfried Galle de teleskopla gördü. Wells'in öyküsü bu hikâyeyi tersten kullanır: bu kez de Neptün'ün düzensizliği, dışarıdan gelen bir cismin habercisidir. Ayrıntı için Neptün'ün keşfi sayfasına bakabilirsiniz. NASA'ya göre Neptün Güneş'ten ortalama 30 astronomik birim (yaklaşık 4,5 milyar kilometre) uzaktadır; ekvator çapı yaklaşık 49.500 kilometredir, yani Dünya'nın dört katı kadardır. Gezegenin genel özellikleri için Neptün sayfası var.

Jüpiter'in rolü. Öyküdeki en akılda kalan bilimsel fikir, Jüpiter'in kütleçekiminin yaklaşan cismin yolunu eğmesidir. Bu, gerçek gök mekaniğiyle uyumlu bir fikirdir: dev gezegenler, yakınlarından geçen küçük cisimlerin yörüngesini değiştirebilir. Bunun en çarpıcı örneği 1990'larda yaşandı. Shoemaker-Levy 9 kuyruklu yıldızı, Jüpiter'in kütleçekimine yakalanmış ve 7 Temmuz 1992'deki yakın geçişte gezegenin gelgit kuvvetleriyle 21 parçaya ayrılmıştı; parçalar 16-22 Temmuz 1994'te yaklaşık 60 km/s hızla Jüpiter'e çarptı. İlk kez bir Güneş Sistemi cisminin başka bir gök cismine çarpması doğrudan gözlendi. Ayrıntısı Shoemaker-Levy 9 sayfasında. Wells'in senaryosundaki ölçek bunun çok üstündedir; ama mekanizmanın hangi yönde işlediği doğru ayrıntıdır. Jüpiter için Jüpiter sayfası var.

Gelgitler. Öyküdeki en inandırıcı sonuç, denizlerin yükselmesidir. Gelgit kuvveti, yaklaşan cismin kütlesiyle doğru, uzaklığının küpüyle ters orantılı artar; Dünya'ya çok yaklaşan ağır bir gök cismi okyanusları gerçekten olağandışı biçimde kabartırdı. Wells yönü doğru görmüştür; ama dalgaların boyutunu ve Asya kıyılarını vuran elli ayaklık dalgayı bir hesapla değil, bir edebi tasvirle verir.

Hız ve felaket. Öyküdeki saniyede yaklaşık 160 kilometrelik hız, Güneş Sistemi içinde bile çok yüksek bir değerdir. Karşılaştırma için: Shoemaker-Levy 9 parçaları Jüpiter'e yaklaşık 60 km/s ile çarptı. Gerçek yıldızlararası cisimler (ʻOumuamua, Borisov ve 3I/ATLAS) Güneş Sistemi'ne dışarıdan girer, ancak bu cisimler küçük kayalar ya da kuyruklu yıldızlardır; Neptün'le çarpışıp Dünya göğünde yıldız kadar parlayan bir cisim hiçbir gözlemde bulunmamıştır. Öyküdeki depremler ve volkanik patlamalar da fiziksel bir hesaptan çok edebi bir tasvir olarak okunmalıdır: Wells'in kurgusu bilimsel bir senaryo değil, dönemin gökbilimi bilgisiyle yazılmış bir kıyamet anlatısıdır.

Mars'tan bakış. Öyküdeki son bölüm Wells'in sevdiği bir yöntemi kullanır: insanlık felaketini yabancı gözlerin tarafsız notuyla bitirmek. Aynı yıllarda Wells, Mars'tan gelen bir istilayı da anlatıyordu (Dünyalar Savaşı). Burada ise Mars'taki gözlemci, Dünya'daki yıkımı uzaktan, yalnızca kutup örtüsündeki küçülmeye bakarak değerlendirir; insanlığın yaşadığı trajedi bir gökbilimci için ufak bir not düzeyinde kalır. Bu soğuk mesafe, öykünün en akılda kalan tarafıdır.

Etkisi ve uyarlamaları

The Star, bir gezegen çarpışması anlatan ilk öykülerden biri olarak anılır ve dünyaların çarpışmasını konu alan sonraki eserleri, örneğin When Worlds Collide (1933) romanını etkilediği sıklıkla söylenir. Radio Tales adlı radyo dizisi öyküyü "Asteroid" adıyla uyarladı; Bloodstar adlı çizgi roman da bu öyküyü kıyamet sonrası dünyasının önsözü olarak kullandı. Sitede bu öykünün bir film ya da dizi sayfası bulunmuyor.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

The Star kısa bir öyküdür ve bir oturuşta okunur. Kıyamet temalı bilimkurgu, erken dönem bilimkurgu ve gök mekaniğinin popüler kültüre nasıl yansıdığıyla ilgilenenler için uygundur. Wells'le ilk kez tanışıyorsanız önce Zaman Makinesi ya da Dünyalar Savaşı daha iyi bir başlangıç olur. Öykü telif süresini doldurduğundan Tales of Space and Time derlemesinde Project Gutenberg'de ücretsiz okunabilir. Aynı derlemenin ilk öyküsü, Mars'ı gösteren gizemli bir kristali anlatan The Crystal Egg'dir ve The Star'ın son sayfalarındaki Mars gözlemcileriyle aynı kurgusal evrene dokunur. Türkçe çeviri hakkında doğrulanmış bir bilgi bulamadığımız için baskı bilgisi vermiyoruz.