The Unparalleled Adventure of Hans Pfaall (Poe): özeti, bilimi ve rehberi

The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall (Hans Pfaall'in Eşsiz Serüveni), Edgar Allan Poe'nun Ay'a balonla gidildiğini anlatan öyküsüdür. İlk kez Haziran 1835'te Southern Literary Messenger dergisinde "Hans Phaall — A Tale" adıyla yayımlandı. Poe'nun bu öyküyü bile bile bir uydurmaca olarak kurduğu, ama ona bilimsel bir görünüm vermeye çalıştığı bilinir. Bu sayfada öykünün ne anlattığını, içindeki bilimi gerçek Ay bilgisiyle karşılaştırarak ve nereden ücretsiz okunabileceğini bulacaksınız.

Kitap ne anlatıyor?

Öykü, Hollanda'nın Rotterdam kentinde başlar. Bir gün şehrin üzerinde garip bir balon alçalır; içindeki iki ayak boyunda, tuhaf görünümlü bir yaratık, astronomlara hitaben yazılmış bir mektup bırakıp ortadan kaybolur. Mektubu yazan kişi, beş yıl önce üç kişiyle birlikte ortadan kaybolmuş bir körük tamircisi olan Hans Pfaall'dır. Pfaall, borçlarından kurtulmak için Ay'a gittiğini ve orada beş yıl yaşadığını söyler. Yolculuğunu nasıl hazırladığını, nasıl yükseldiğini, yolda neler yaşadığını anlatır; Ay'a ilişkin bilgilerini ise ancak affedilirse paylaşacağını belirtir.

Öykünün özgün yanı, olayların büyük kısmının bir rapor havasında anlatılmasıdır. Pfaall'ın mektubu, uçuşun yüksekliğini, havanın incelmesini, yıldızların ve Dünya'nın göründüğü hâli ayrıntılı biçimde tarif eder. Poe, bu hesaplı ayrıntı yığınıyla okuru yolculuğun gerçekmiş gibi anlatıldığına ikna etmeye çalışır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Öykü, Rotterdam halkının gökyüzünde garip bir balon görmesiyle açılır. Balondaki yaratık, şehrin astronomlarına bir mektup bırakır ve kaybolur. Mektubun yazarı Hans Pfaall, kendisini körük tamiri işinden geçinen, borç içinde bir zanaatkâr olarak tanıtır. Borcunu ödeyemez, çevresindeki alacaklılar tarafından sıkıştırılır ve bu sıkıntıdan kurtulmanın bir yolunu bulmak ister. Bir kitapçı tezgâhında eline geçen bir kitap, ona Ay'a gitme fikrini verir. Bundan sonra mekanik ve astronomi kitapları satın alır, bir balon yapar ve gizli kalan özel bir gaz hazırlar. Pfaall bu gazın tarifini başka birine söz verdiği için açıklamaz. Yanına, havayı sıkıştırarak solunabilir hâle getiren bir cihaz da alır.

Pfaall, alacaklılarının ölümüne yol açan bir hilenin ardından, 1 Nisan'da gecenin karanlığında balonla havalanır. Mektubuna göre yolculuk on dokuz gün sürer. Yükseldikçe soluk almakta zorlanır, burnundan ve kulaklarından kan gelir; ama aldığı önlemler ve ortaya koyduğu mantık onu hayatta tutar. Mektubuna göre yolculuk sırasında Dünya giderek küçülür ve görünüşü değişir; Pfaall sonunda Ay'a ulaşır ve orada beş yıl kalır. Balonu o yükseklerde kontrol edebilmek için ağırlık atma, hava sıkıştırma ve kan alma gibi çarelere başvurur; bunların her biri okura yolculuğun bir mühendislik sorunu olduğunu hatırlatır.

Mektubun sonunda Pfaall, Ay hakkında önemli bilgiler verebileceğini, ama bunun karşılığında işlediği suç için af beklediğini belirtir. Astronomlar mektubu okuyup şaşkına dönerler ve affın alınması gerektiğine karar verirler; ancak mektubu getiren yaratık ortadan kaybolmuştur. Geriye kalan, Rotterdam halkının uzun süren dedikodularıdır. Kimileri mektubun bir oyun olduğunu söyler; anlatıcı ise bunun, anlayamadıkları her şeye "uydurma" diyen insanların bahanesi olduğunu belirtir. Yani öykü kapanışta da gerçekle kurmaca arasındaki çizgiyi bilerek belirsiz bırakır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Edgar Allan Poe, 1809'da doğdu ve 1849'da Baltimore'da öldü. Ayrıntılı biyografisi için Edgar Allan Poe sayfasına bakabilirsiniz. Öykü, onun ilk yıllarındaki "uydurma" (hoax) yazılarından biridir.

Öykü sonradan "The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall" adıyla basıldı; yazım "Pfaal", "Phaall" ve "Pfaall" olarak değişir. Poe'nun öykünün sonuna eklediği notlar, onun öyküyü kendi türü içinde nasıl konumlandırdığını gösterir. Notta, önceki Ay yolculuğu hikâyelerinin hepsinin hiciv amaçlı olduğunu, hiçbirinin yolculuğun kendisini bilimsel olarak inandırıcı kılmaya çalışmadığını söyler. Godwin'in The Man in the Moone kitabını bunlar arasında en değerli bulur, Cyrano de Bergerac'ınkini ise "anlamsız" sayar. Poe'ya göre Pfaall'ın özgünlüğü, bilimsel ilkeleri uçuşun kendisine, konunun elverdiği ölçüde uygulamaya çalışmasıdır.

Kitaptaki bilim: balon, havanın incelmesi ve Ay

Poe'nun bilimsel yaklaşımı iki katmanlıdır. Pfaall'ın hazırlık anlatısı, bir balonun yükselmesi için gereken gazı, balastı, sepeti ve yedek donanımı tek tek sayar; bunlar öykünün inandırıcılık dokusunu oluşturur. Bir yanda o dönemin gerçek gözlemleri vardır: yükseğe çıkan balonculara göre soluk almak zorlaşır, baş ağrısı ve burun kanaması görülür. Poe, bu belirtilerin nedenini havanın incelmesine, yani yüzey basıncının azalmasına bağlar. Notlarında, sonradan bazı balon pilotlarının bu rahatsızlığın artmadığını bildirdiğini ve bunun, Pfaall'ın şaka yollu savunduğu kurama uyduğunu söyler. Gerçekte yüksek irtifada hem basınç hem soluyabilecek oksijen azalır; bu yüzden bugünkü yüksek irtifa uçuşları basınçlı kabin ya da özel giysi ister.

Öte yandan öyküdeki temel varsayım yanlıştır: Pfaall, yolda bulacağı havanın yeryüzündekine benzer olacağını ve bunu bir cihazla sıkıştırarak soluyabileceğini düşünür. Oysa Dünya atmosferi yükseldikçe giderek incelir ve boşluğa karışır; Dünya'nın atmosferi sayfasında katmanlar anlatılmıştır. Ay'a giden yolun büyük bölümünde sıkıştırılacak bir hava yoktur. Yolculuğun süresi de farklıdır: NASA'ya göre Ay'a ortalama uzaklık 384.400 kilometredir ve Apollo 11, 16 Temmuz 1969'da Saturn V roketiyle fırlatılıp yaklaşık üç günde Ay yörüngesine girmiştir; Pfaall'ın on dokuz günü bunun çok üstündedir.

Poe'nun bilimle oynadığı yerlerden biri de kuyruklu yıldızlardır. Pfaall, Encke Kuyruklu Yıldızı'nın yörünge süresindeki kısalmayı, uzayı dolduran çok ince bir "esir" ortamına bağlar. 19. yüzyılda bu görüşü savunan astronomlar gerçekten vardı. Bugün ise bu değişim, kuyruklu yıldızdan Güneş'e yaklaşırken çıkan gaz ve toz jetlerinin yaptığı itkiyle açıklanır; esir ortamı fikri terk edilmiştir. Poe'nun öyküsü, dönemin bilimsel tartışmalarını bir kurmaca içinde işleyerek kullanır.

Ay'ın yüzeyi hakkında ise öykü, gerçeğe yakın bir şey söyler: Pfaall, Ay'ın Dünya'ya hep aynı yüzünü çevirdiğini, öteki yüzün hiç görülmediğini belirtir. NASA'ya göre bu doğrudur, çünkü Ay'ın kendi ekseni etrafındaki dönme süresi, Dünya çevresindeki dolanım süresiyle aynıdır. Buna karşılık Ay'da soluyabileceğimiz bir hava yoktur ve bugünkü bilgimize göre orada bir toplum ya da zeki varlıklar bulunmaz: Ay'ın yalnızca çok ince bir ekzosferi vardır, yüzey çekimi Dünya'nınkinin altıda biridir ve yüzey sıcaklığı güneşte yaklaşık 127 °C'ye çıkıp gölgede -173 °C'ye iner. Ayrıntılar için Ay'ın yüzeyi sayfasına bakabilirsiniz.

Etkisi: Büyük Ay Aldatmacası ve Jules Verne

Öykünün tarihsel yeri, Ağustos 1835'te The Sun gazetesinde yayımlanan "Büyük Ay Aldatmacası" (Great Moon Hoax) ile birlikte anılır. Bu aldatmaca, astronom John Herschel'e atfedilen altı yazı hâlinde çıktı ve dev bir teleskopla Ay'da hayvanlar ve yarasa benzeri zeki varlıklar görüldüğünü iddia etti. Yazıları gazeteci Richard Adams Locke kaleme almıştı. Poe, bu yazıların kendi öyküsünden esinlendiğini savundu ve intihal iddiasında bulundu. Öykünün notunda ise iki metin arasında "çok az benzerlik" olduğunu, ancak ikisinin de Ay üzerine kurulu, bilimsel ayrıntıyla inandırıcı kılınmaya çalışılmış birer aldatmaca olduğunu belirtir; farkı da kendi öyküsünün şaka tonunda, Locke'unkinin ise ciddi tonda olmasında görür. Öykü 2 Eylül 1835'te New York Transcript gazetesinde "Lunar Discoveries" başlığıyla yeniden basıldı.

Öykünün asıl etkisi bilimkurgu tarihindedir. Jules Verne'in 1865 tarihli Ay romanında Poe'nun doğrudan etkisi görülür ve Verne, Poe'yu "bilimsel harika romanın yaratıcısı" olarak andı. Verne'in Ay romanları için Ay'a Yolculuk ve Ay'ın Çevresinde sayfalarına bakabilirsiniz. Daha eski bir Ay anlatısı için Somnium sayfası, genel tarih için Ay'a yolculuklar sayfası okunabilir. Öykü, modern bilimkurgunun ilk örnekleri arasında sayılır.

Uyarlamalar

Öykünün sitemizde yer alan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Öykü uzun bir kısa öyküdür; dili 19. yüzyıl İngilizcesidir ve bilimsel ayrıntı yoğunluğu zaman zaman yorucudur. Bilimkurgunun tarihine, Ay yolculuğu hikâyelerinin gelişimine ve Poe'nun kendi bilimsel meraklarına ilgi duyan okurlar için uygundur. Önce mektubun yazıldığı bölüme kadar okuyup, sonra yolculuğun bilimsel ayrıntılarını anlatan bölümlere geçmeniz önerilir.

Öykü Project Gutenberg'de, "The Works of Edgar Allan Poe — Volume 1" kitabında "The Unparalleled Adventures of One Hans Pfaal" başlığıyla ücretsiz okunabilir; metin ABD'de kamu malıdır. Türkçe baskısını doğrulayamadığımız için burada bir yayınevi önermiyoruz.