Entretiens sur la pluralité des mondes (Fontenelle): özeti ve bilimi

Entretiens sur la pluralité des mondes (Dünyaların Çokluğu Üzerine Sohbetler), Fransız yazar Bernard le Bovier de Fontenelle'in 1686'da adını koymadan yayımladığı kitaptır. Bir anlatıcı ile bir markiz, bir bahçede geçen akşamlar boyunca Dünya'nın Güneş'in çevresinde döndüğünü, Ay'ın ve öteki gezegenlerin birer dünya olabileceğini, yıldızların da birer Güneş olduğunu konuşur. Kitap, gökbilimi uzmanlara değil, meraklı okura anlatan ilk başarılı Fransızca kitaplardan biri sayılır.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın çerçevesi sade ve zekidir: Anlatıcı, soylu ve zeki bir kadına, yani markize, akşamdan akşama gökyüzünün düzenini anlatır. Markiz hiçbir şeyi hemen kabul etmez, itiraz eder, benzetmeler ister, kimi zaman anlatıcıyı köşeye sıkıştırır. Fontenelle gündelik hayattan, salon sohbetinden alınmış örneklerle bilimsel fikirleri anlaşılır kılar; böylece ağır bir konu hafif, hatta oyunlu bir okumaya dönüşür. Fransız araştırmacılar kitabı yalnızca bir astronomi anlatısı değil, aynı zamanda bir edebiyat metni olarak da okur.

Fontenelle bu tür bir fikre tam inanmayı da, tamamen reddetmeyi de önermez. Bir yerde anlatıcı, böyle bir görüşe yalnızca yarım onay vermeyi, öbür yarıyı da karşıt görüş daha güçlü çıkarsa saklı tutmayı salık verir. Kitabın havası bu iki yanlılığı birbirinden ayrı tutan ölçülü kuşkudur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitabın düzenli bir olay örgüsü yoktur; her akşam yeni bir fikri açar ve ilkinin üstüne yapılır. Aşağıdaki özet bu akşamların ana fikirlerini toplar.

İlk akşam, anlatıcı Dünya'nın hareketsiz bir merkez olmadığını, Güneş'in çevresinde dönen ve kendi ekseni etrafında da dönen bir gezegen olduğunu anlatır. Fontenelle bunu bir kanıt gösterisinden çok bir akıl alıştırması olarak sunar; duyuların ilk bakışta verdiği izlenime teslim olmamayı önerir. İkinci akşam Ay'a geçilir: Ay, Dünya'ya benzetilir ve orada yaşayanlar olabileceği bir varsayım olarak ortaya atılır. Bu varsayım kesinlik değil, benzerliğe dayanan bir akıl yürütmedir.

Üçüncü akşam Ay'ın koşulları daha ayrıntılı tartışılır ve konu öteki gezegenlere genişler; her gezegenin kendi koşulları ve kendi sakinleri olabileceği düşüncesi gelişir. Dördüncü akşam Venüs, Merkür, Mars, Jüpiter ve Satürn tek tek ele alınır; anlatıcı her birinin Güneş'ten uzaklığına ve aldığı ışığa göre nasıl bir dünya olabileceğini hayal eder. Burada Descartes'ın girdap kuramı devreye girer: Fontenelle gezegenleri taşıyan görünmez, dönen bir akışkan madde düşüncesini açıklar ve her gezegenin hareketini bu çerçevede yorumlar.

Beşinci akşam kitabın en büyük sıçramasını yapar: her sabit yıldız bir Güneş'tir ve çevresinde kendi dünyaları olabilir. Evren artık tek bir Güneş Sistemi'nden değil, sayısız sistemden oluşur; kuyruklu yıldızlar da bir sistemden ötekine uğrayan konuklar olarak anılır. Kitabın ilk baskısı burada biter. Fontenelle sonradan bir altıncı akşam ekledi. Bu bölümde başka dünyalarda yaşamın "olası"dan çok daha ağır bir şey olduğu savunulur: anlatıcı, bu görüşün kanıtlarını tarihte yaşamış birinin varlığına duyulan güvenle karşılaştırır, ama yine de Dünya'nın hareketi kadar kesin olmadığını belirtir. Dünya'nın dönüşü için yeni bir argüman getirir, gezegenlerin yüzeylerinde görülen değişimlerden ve gökyüzünde yeni fark edilmiş bir ışık olgusundan söz eder. Bu son bölümde anlatıcı, yeni bir keşfi hemen sağlam bir temel saymamayı da öğütler; filozofları, bir ayağını yere basmadan önce ötekinin sağlamlığını yoklayan fillere benzetir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Fontenelle (1657-1757), Rouen'da doğdu ve 99 yaşında Paris'te öldü. Ünlü oyun yazarları Pierre ve Thomas Corneille'in yeğeniydi. 1691'de Fransız Akademisi'ne seçildi; 1697'den başlayarak kırk iki yıl boyunca Bilimler Akademisi'nin daimî sekreterliğini yaptı ve üyeler hakkında anma yazıları kaleme aldı. Descartes'ın bir savunucusuydu ve bilime özgün bir katkıda bulunmadı; asıl başarısı, bilimi okunur kılmasıydı. Ay'daki bir krater onun adını taşıyor. Kaynaklar onu, sert çatışmalardan kaçınan, soylu çevrelere ve akademiye uyumlu bir yazar olarak anlatır; 17. yüzyılın klasik yazarlarıyla 18. yüzyılın filozofları arasında bir köprü sayılır.

Bu yüzden Sohbetler aynı zamanda bir yazarın kimliğini de gösterir: Fontenelle gökbilimci değil, yazardı; Descartes'ın fikirlerini zarif bir dille bir araya getirdi ve konuyu salonlara taşıdı. Kitabın bilimsel katkısı bu anlamda yeni bir şey keşfetmesinde değil, bilinenleri geniş bir okur kitlesine ulaştırmasında yatar.

Kitabın yazıldığı 1680'lerde Kopernik düzeni eğitimli çevrelerde henüz herkesçe kabul görmüyordu; çoğu okur hâlâ Batlamyus'un yeryüzü merkezli sistemine alışıktı. Fransızca yazılmış bu sohbetler, Kopernik ve Descartes'ın görüşlerini geniş bir okur kitlesine ulaştıran ilk kitaplardandır. Ertesi yıl, 1687'de yayımlanan Newton'un Principia adlı kitabı ise gezegen hareketlerinin açıklamasını kökten değiştirecekti.

Kitaptaki bilim: Fontenelle neyi doğru bildi?

Fontenelle'in bilimsel malzemesi çağına göre sınırlıydı; Fransız kaynaklar, kitaptaki bilgilerin bir kısmının o dönem için bile yanlış olduğunu belirtir. Yine de ana hatlarıyla bugünkü bilgiyle karşılaştırmak öğreticidir:

Fontenelle'in görüşü	Bugünkü bilgi
Dünya bir gezegendir ve Güneş'in çevresinde döner.	Doğru; bugün temel bilgidir.
Ay, Dünya'ya benzeyen yaşanabilir bir dünyadır.	Tutmadı. NASA'ya göre Ay'ın yalnızca çok ince bir dış küresi var ve yüzeyinde sıvı su yok; yaşamı destekleyemez.
Gezegenlerin hareketi Descartes'ın girdaplarıyla açıklanır.	Tutmadı. Newton'un kütle çekimi girdap kuramının yerini aldı.
Her gezegende kendine özgü canlılar olabilir.	Venüs'ün yüzeyi yaklaşık 467 °C ve basıncı Dünya'nın yaklaşık 93 katı; Jüpiter gaz devi. Güneş Sistemi'nde şimdiye dek Dünya dışında yaşam bulunmadı.
Her yıldız bir Güneş'tir ve çevresinde dünyalar olabilir.	Doğru çıktı. NASA bugüne dek 6.000'den fazla ötegezegen doğruladı.

Bu karşılaştırmada dikkat çeken şey, Fontenelle'in tahminlerinin zayıf kısmının tam da gezegenlerdeki canlılar olması, güçlü kısmının ise evrenin geniş ve çok güneşli olduğu fikri olmasıdır. Yıldızların Güneş'e benzediği düşüncesini bugün ötegezegen aramaları somut hâle getiriyor. Konuyla ilgilenenler Ötegezegenler sayfasından devam edebilir. Ay'ın gerçek yüzeyi için Ay'ın yüzeyi, Güneş Sistemi'nin toplu tanıtımı için Güneş Sistemi sayfalarına bakılabilir.

Fontenelle'in yöntemi: benzetme, ironi ve kuşku

Kitabı bugün okumaya değer kılan, bilgisinden çok anlatım biçimidir. Anlatıcı sık sık günlük yaşamdan ve salon hayatından örnekler kurar; markiz ise sorularıyla anlatıyı yönlendirir ve bilimsel dili sohbet diline çevirir. Fontenelle'in ironisi, araştırmacıların yorumuna göre, okuru geleneksel otoritelere mesafe koymaya ve kuşku duymaya alıştırır. Başka dünyalar fikri de bu bağlamda bir yargıdan çok bir düşünce alıştırması olarak çıkar karşımıza.

Bu yaklaşımın sınırı da vardır. Fontenelle'in elinde bugünün gözlem verileri yoktu; Jüpiter'in kuşaklarını "kara" ve "deniz" gibi yorumlaması bugün tutmuyor; NASA'ya göre Jüpiter bir gaz devi ve gerçek bir yüzeyi yok, görülenler bulutlardır. Bu da kitabın bilimsel bir başvuru kaynağı değil, bilimsel düşünmenin tarihî bir örneği olarak okunması gerektiğini gösterir.

Etkisi ve karşılanışı

Kitabın başarısı olağanüstüydü: Fontenelle'in yaşadığı sürede metin 33 kez basıldı. Kitap Avrupa dillerine hızla çevrildi: İngilizcede 1688'de Aphra Behn A Discovery of New Worlds adıyla bir çeviri yayımladı; aynı yıl John Glanvill'in çevirisi çıktı. Elizabeth Gunning'in çevirisi 1803'te yayımlandı; modern Yunancaya 1794'te çevrildi. Kitap 1687'de Roma'nın Yasaklı Kitaplar Dizini'ne (Index) alındı; Giuseppe Tanzella-Nitti bu kararı çok sayıda dünya fikrinin kilisedeki kuşkularıyla ilişkilendirir.

Yazının etkisi yalnızca bilimsel değil, biçimsel de oldu. Kitap, 18. yüzyılda bilimsel sohbet türünün örneği sayıldı; markizin soruları anlatıyı yönlendirir ve bilimsel dili salon dilinin içine taşır. Christiaan Huygens de Kosmotheoros adlı kitabında bu "zeki Fransız yazar"ın diyaloglarına atıf yapar.

Uyarlamaları

Kitabın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Gezegenlerdeki yaşam sorusunu günümüz bilimiyle ele alan bir kitap arıyorsanız sayfamızdaki Alien Earths yazısına bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, bilim tarihine, 17. yüzyıl edebiyatına ve "popüler bilim nasıl başladı?" sorusuna ilgi duyanlar için uygundur. Dili şakacı ve akıcı, ama dönemin salon üslubunu taşır; bilimsel veriler elbette eskidir. Biz doğrulanmış bir Türkçe baskısına rastlamadık. İngilizce çevirisi (Elizabeth Gunning, 1803) Project Gutenberg'de ücretsiz okunabilir. Zamanınız kısıtlıysa ilk iki akşamı ve beşinci akşamı okumak, kitabın düşünce çizgisini görmeye yeter.

• Tür: Bilim kitabı (popüler astronomi, diyalog).
• İlk yayın: 1686, Paris; adsız. Altıncı akşam 1687 baskısında eklendi.
• Ana fikir: Dünya bir gezegen ve evren çok geniş; başka dünyalarda yaşam akla yatkın bir olasılık.
• Bugünkü değeri: Bilim anlatıcılığının erken örneği; bilimsel içeriği eski.