Francis Godwin

Francis Godwin kimdir?

Francis Godwin (1562 – Nisan 1633), İngiliz piskopos, tarihçi ve yazardır. Yaşadığı dönemde İngiliz piskoposlarının tarihini yazan bir din adamı olarak tanınıyordu; bugün ise ölümünden sonra, 1638'de yayımlanan The Man in the Moone (Ay'daki Adam) adlı kısa romanıyla anılır. Domingo Gonsales adlı bir İspanyol'un yabani kuğulara bağladığı bir düzenekle Ay'a uçuşunu anlatan bu kitap, Johannes Kepler'in Somnium'u ile birlikte bazı eleştirmenlerce ilk bilimkurgu yapıtlarından biri sayılır.

Godwin'in Uzay Gündem kitaplığındaki önemi, Ay'a yolculuk hikâyesini yeni astronominin, yani Kopernik'ten sonra gelişen gökbilimin fikirleriyle örmesinden gelir. Kitabında Dünya'nın Güneş çevresinde döndüğünü kabul eder ve Dünya'dan uzaklaştıkça ağırlığın azaldığını varsayar.

Hayatı

Godwin, Bath ve Wells piskoposu Thomas Godwin'in oğlu olarak İngiltere'nin Northamptonshire bölgesindeki Hannington'da doğdu. Ünlü hiciv yazarı Jonathan Swift'in büyük amcasıdır. 1578'de Oxford Üniversitesi'ne bağlı Christ Church'e öğrenci olarak seçildi, burada lisans ve yüksek lisans derecelerini aldı.

Kiliseye girdikten sonra Somerset'te iki kilise görevinde bulundu, 1587'de Exeter katedralinin alt dekanlığına atandı. 1590'da tarihçi William Camden'a eşlik ederek Galler'de eski eserleri inceleyen bir geziye katıldı. 1590'larda ilahiyat alanında lisans ve doktora dereceleri aldı.

Asıl şöhretini 1601'de yayımladığı Catalogue of the Bishops of England (İngiltere Piskoposları Kataloğu) getirdi. Hristiyanlığın adaya gelişinden kendi zamanına kadar İngiliz piskoposlarını sıralayan bu yapıt, ona aynı yıl Galler'deki Llandaff piskoposluğunu kazandırdı. Kitabın ikinci baskısı 1615'te çıktı; 1616'da Kral I. James'e ithaf ettiği Latince bir baskısını yayımladı. Kral ertesi yıl onu Hereford piskoposluğuna atadı. Godwin uzun bir hastalıktan sonra Nisan 1633'te Herefordshire'daki Whitbourne'da öldü.

Tarihçi olarak 1616'da VIII. Henry, VI. Edward ve Mary dönemlerini anlatan Latince Rerum Anglicarum ... Annales'i de yazdı; bu kitabı oğlu Morgan Godwin 1630'da Annales of England adıyla İngilizceye çevirdi.

The Man in the Moone: Ay'a kuğularla yolculuk

Kitabın anlatıcısı ve sözde yazarı Domingo Gonsales'tir. Bir düelloda adam öldürdükten sonra Doğu Hint Adaları'na kaçan Gonsales, mücevher ticaretiyle zengin olur. Dönüş yolunda hastalanınca hizmetkârı Diego ile birlikte uzak bir ada olan Saint Helena'ya bırakılır. Burada "gansa" dediği bir tür yabani kuğuyu mektup ve erzak taşımak için eğitir, sonra birçok kuşu birbirine koşarak bir insanı taşıyabilecek bir düzenek kurar ve buna "Engine" (makine) adını verir.

Gemisi Tenerife açıklarında bir İngiliz filosunun saldırısına uğrayınca Gonsales düzeneğiyle havalanır. Ama kuşlar onu güvenli bir yere değil, giderek daha yükseğe taşır. On iki günlük bir yolculuktan sonra Ay'a varır. Ay'da uzun boylu, mutlu ve Hristiyan bir halkla, "Lunar"larla karşılaşır. Bu halkın dili kelimelerden çok ezgilerden ve seslerden oluşur; aynı sözün anlamı tonuna göre değişir. Gonsales birkaç ayda bu dili öğrenir.

Altı ay kadar sonra kuşlarından üçü ölünce geri dönmeye karar verir. Ay'ın hükümdarı Irdonozur ona üç tür taş armağan eder: ısı depolayıp üreten Poleastis, ışık üreten Macbrus ve bir yüzü tene değince insanı ağırlıksız yapan Ebelus. Gonsales 29 Mart 1601'de Ay'dan ayrılır ve yaklaşık dokuz gün sonra Çin'e iner. Orada büyücülükle suçlanıp gözaltına alınır; zamanla yerel valinin güvenini kazanır ve Cizvit misyonerleri aracılığıyla anılarını İspanya'ya gönderir.

Ne zaman yazıldı?

Uzun süre Godwin'in kitabı gençliğinde, Oxford yıllarında yazdığı düşünüldü. 1937'de edebiyat tarihçisi Grant McColley, kitaptaki bazı fikirlerin 1620'den önce ortaya çıkmadığını, kuşlarla uçma fikrinin de Francis Bacon'ın 1626'da yayımlanan Sylva sylvarum adlı yapıtından alındığını göstererek yazım tarihini 1627-1628'e çekti. Bu tarih bugün genel kabul görüyor. 2009'da kitabın yeni bir baskısını hazırlayan William Poole da Godwin'in Çin'deki Cizvit misyonu hakkındaki bilgisini 1625 tarihli bir kaynaktan aldığını öne sürerek geç tarihlemeyi destekledi.

Kitap 1638'de, Godwin'in ölümünden beş yıl sonra Domingo Gonsales takma adıyla basıldı. Önsözü, İspanyolcadan çeviren kişi olarak tanıtılan ve büyük olasılıkla hayalî olan "E. M." imzalıdır. İkinci baskı 1657'de çıktı; buna Godwin'in iletişim üzerine yazdığı Nuncius inanimatus da eklendi.

Bilimle ilişkisi: yeni astronomi ve ağırlık fikri

Kitap, Ay'a ve gökyüzüne ilginin çok arttığı, gözlem, matematik ve mekanikte büyük adımların atıldığı bir dönemde yazıldı. Godwin metinde adıyla yalnızca Kopernik'i anar, ama Johannes Kepler'in ve Dünya'nın dev bir mıknatıs olduğunu savunan William Gilbert'in fikirleri de kitapta görülür. Gilbert'in 1600 tarihli De Magnete'si Godwin'in en büyük düşünsel borçlarından biridir: Kitapta Dünya ile Ay'ın fiziksel özellikleri üzerine, mıknatısın demiri çekmesine benzer biçimde işleyen "gizli bir özellik" gibi fikirler yer alır.

Galileo'nun 1610'da yayımladığı Yıldız Habercisi (Sidereus Nuncius) Godwin'in astronomi anlayışını derinden etkiledi. Yine de Godwin, Galileo'dan farklı olarak Ay'daki koyu lekelerin deniz olduğunu öne sürer; bu, kitabın Kepler'in 1634'te yayımlanan Somnium'uyla paylaştığı pek çok ortak noktadan biridir. 1911 tarihli Britannica ansiklopedisi, Godwin'in Kopernik sistemine inandığını açıkça ilan ettiğini ve ağırlığın Dünya'dan uzaklaştıkça azaldığını varsayacak kadar kütleçekimi ilkelerine yaklaştığını yazar. Bu sezgi Isaac Newton'ın evrensel çekim yasasından önce kaleme alınmıştı; ama nicel bir yasa değil, edebi bir tahmindi.

Godwin'in dile ve iletişime ömür boyu ilgisi de kitapta belirgindir. Gonsales, Saint Helena'da hizmetkârıyla haberleşmek için çeşitli işaret sistemleri kurar. Godwin'in 1629'da yayımlanan Nuncius inanimatus'u da uzak mesafeden haberleşme üzerinedir; John Wilkins'in gizli haberleşme ve şifreler üzerine 1641'de yayımladığı Mercury, or the Secret and Swift Messenger adlı kitabın öncüsü sayılır. Ay dilinin ezgilerle kurulması fikrini Godwin, Çin dilinin tonlarını anlatan bir Cizvit kaynağından almıştır.

Etkisi

The Man in the Moone, sonradan Chester piskoposu olacak John Wilkins'in The Discovery of a World in the Moone kitabından beş ay sonra çıktı. Wilkins, 1640 baskısında Godwin'in kitabının bir özetini verdi. Jean Baudoin'in 1648'deki Fransızca çevirisi kitabı Avrupa'ya yaydı; Hollandaca ve Almanca çeviriler de yapıldı.

Fransız yazar Cyrano de Bergerac, 1657'de yayımlanan Ay yolculuğu hikâyesinde Godwin'in kitabıyla dalga geçti; onun gezgini Ay'da hâlâ orada yaşayan Gonsales ile karşılaşır. İngiltere'de Aphra Behn'in 1687 tarihli oyunu The Emperor of the Moon da kısmen bu kitaptan esinlendi. Jonathan Swift'in Gulliver'in Gezileri'ndeki Laputa bölümü için doğrudan Godwin'den ya da Cyrano üzerinden fikir aldığı düşünülür.

Etkisi 19. yüzyıla da uzandı. Edgar Allan Poe, Ay'a yolculuk anlatan "Hans Pfaall" öyküsünün ekinde kitabı "tuhaf ve oldukça zekice küçük bir kitap" diye andı. Jules Verne de Ay'a Yolculuk'ta kitaba değindi; hem Poe hem Verne yazarı Fransız sanıyordu. H. G. Wells'in 1901 tarihli Ay'da İlk İnsanlar romanında da ağırlığı ortadan kaldıran bir madde fikri dahil Godwin'le birçok benzerlik bulunur.

Gonsales'in kuşları bile iz bıraktı: Oxford İngilizce Sözlüğü'nde "gansa" maddesi bu kitaba göre tanımlanır. 17. yüzyılda Hollandalı gökbilimci ve haritacı Michael van Langren, Ay'daki bir kratere bu kuşların adını verip "Gansii" demişti; krater sonradan Halley adını aldı.

Yazınsal yeri ve tartışmalar

Kitabın türü üzerine görüş birliği yoktur. Bazı eleştirmenler onu ilk bilimkurgu yapıtlarından sayarken başkaları ütopya, Rönesans ütopyası ya da pikaresk (gezgin bir kahramanın serüvenlerini anlatan) roman olarak sınıflandırır; kimilerine göre "proto-bilimkurgu" demek bile tartışmalıdır. Ay, Godwin'e kendi zamanının din ve toplum kurumlarını uzaktan eleştirebileceği bir bakış noktası sağlar. Samsatlı Lukianos'un Gerçek Bir Hikâye'sinden beri süren Ay yolculuğu geleneğini, teleskoptan ve Kopernik'ten sonraki yeni bilgiyle buluşturması kitabı ayrı bir yere koyar. Buna karşın İngiliz edebiyatı tarihlerinde uzun süre ikinci planda kaldı; son yıllarda ise dil kuramı, Ay yolculuğunun mekaniği ve dinî yönü üzerine yeni çalışmalar yapıldı.

Kitapları

• The Man in the Moone (Francis Godwin): konusu, bilimi ve okuma rehberi (1638)

Kısaca

• İngiliz piskopos ve tarihçi; 1601'de Llandaff, 1617'de Hereford piskoposu oldu.
• The Man in the Moone, ölümünden sonra 1638'de Domingo Gonsales takma adıyla yayımlandı; 1627-1628'de yazıldığı kabul edilir.
• Kitapta Kopernik sistemini benimser, Ay lekelerini deniz sayar ve ağırlığın Dünya'dan uzaklaştıkça azaldığını varsayar.
• Cyrano de Bergerac, Aphra Behn ve Swift'i etkiledi; Poe, Verne ve Wells kitabı biliyordu.
• Kepler'in Somnium'u ile birlikte ilk bilimkurgu yapıtları arasında anılır.