Ay'da İlk İnsanlar (H. G. Wells): konusu, Ay bilimi ve okuma rehberi

Ay'da İlk İnsanlar (The First Men in the Moon), İngiliz yazar H. G. Wells'in iki İngilizin Ay'a yolculuğunu ve orada karşılaştıkları uygarlığı anlatan bilimkurgu romanıdır. Önce Kasım 1900 ile Haziran 1901 arasında İngiltere'de The Strand Magazine'de, ABD'de The Cosmopolitan dergisinde tefrika edildi; kitap olarak 1901'de Londra'da George Newnes, ABD'de Bowen-Merrill tarafından basıldı. Wells kitabı kendi "fantastik öyküleri" arasında saydı. Roman, edebiyatta Antik Çağ'a kadar uzanan Ay yolculukları geleneğinin en önemli halkalarından biri olarak anılır ve gezegen dışı bir topluluğu anlatan ilk distopyalardan biri sayılır.

Kitap ne anlatıyor?

Anlatıcı, borç içindeki Londralı bir iş adamı olan Bedford'dur. Para kazanmak umuduyla bir tiyatro oyunu yazmak için Kent kırsalındaki Lympne'de küçük bir ev kiralar. Her öğleden sonra aynı saatte evinin önünden geçen, kendi kendine tuhaf sesler çıkaran bir adam dikkatini çeker. Bu adam, kendini araştırmalarına adamış, dalgın ve dünyadan kopuk fizikçi Cavor'dur. Cavor, kütleçekimini engelleyen ve mucidinin adıyla "cavorit" diye anılan yeni bir madde üzerinde çalışmaktadır.

Bedford'un aklı hemen işin ticari yanına gider: kütleçekimini kesen bir madde, dünyayı yeniden düzenleyecek kadar servet demektir. Cavor ise bilginin peşindedir. İkisi birlikte, pencereleri cavorit perdelerle açılıp kapanan küresel bir uzay aracı yapar ve Ay'a doğru yola çıkar. Kitabın ilk yarısı Ay yüzeyinde geçen bir macera, ikinci yarısı ise yüzeyin altında yaşayan Selenitler adlı böceksi canlıların toplumunu anlatan bir toplum hicvidir.

Romanı ayakta tutan, iki zıt karakterin çatışmasıdır: her şeyi kâr ve güç üzerinden gören, aceleci ve kaba Bedford ile bilime sınırsız güvenen ama sağduyudan yoksun Cavor. Wells, insanlığın uzaya açılırken yanında hangi alışkanlıklarını götüreceğini bu iki adam üzerinden sorgular.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

İlk cavorit levha erken tamamlanınca üstündeki hava ağırlığını yitirip yukarı fırlar ve bölgeyi yıkıcı bir fırtına süpürür. Bu kazadan sonra Cavor küre biçimli aracı tasarlar. Yolda ikili ağırlıksızlığı yaşar. Ay'a indiklerinde ıssız, donmuş bir manzara bulurlar; ama Güneş doğunca ince, donmuş atmosfer buharlaşır ve tuhaf bitkiler gözle görülür hızla büyür. Aracın dışına çıkan ikili, düşük kütleçekiminde zıplayarak dolaşırken hızla büyüyen bu bitki örtüsünün içinde küreyi kaybeder. Ayaklarının altından gelen derin uğultular duyar, "ay danası" dedikleri iri, hantal hayvanlarla ve onlara bakan Selenitlerle karşılaşırlar.

Açlıktan yedikleri mantarlar onları sarhoş eder ve Selenitlere esir düşerler. Yeraltında bir süre tutsak kaldıktan sonra kaçarlar; Bedford kaçış sırasında birkaç Seleniti öldürür. Ay'da altının çok yaygın olduğunu keşfederler. Yüzeye çıkınca küreyi bulmak için ayrılırlar. Bedford küreyi Ay gecesi çökmek üzereyken bulur, ama Cavor'dan geriye yalnızca aceleyle yazılmış bir not kalmıştır: düşüp yaralanmış ve yeniden yakalanmıştır. Bedford tek başına Dünya'ya döner ve İngiltere kıyısında denize iner. Getirdiği altınla zengin olur, ama başıboş bırakılan küreye merakla giren bir çocuk aracı uzaya fırlatınca cavorit sırrı da kaybolur.

Yaklaşık iki yıl sonra Hollandalı bir elektrikçi, Ay'dan gelen kesik kesik telsiz mesajları yakalar. Mesajlar Cavor'dandır. Cavor, Selenitlerin Ay'ın içini dev bir mağara ve tünel ağına çevirdiğini, Dünya'dan krater gibi görünen yapıların aslında kapaklı giriş ağızları olduğunu, derinlerde ışıldayan bir merkezi deniz bulunduğunu anlatır. Selenit toplumu katı bir uzmanlaşmaya dayanır: her birey tek bir iş için yetiştirilir ve bedeni de o işe göre biçimlenir. Gereksiz kalan işçiler uyuşturulup yeniden ihtiyaç duyulana kadar bir kenara bırakılır. Toplumun başında, devasa beyniyle Büyük Lunar vardır. Cavor, Büyük Lunar'ın sorularını yanıtlarken insanların savaş tutkusunu da saf bir dürüstlükle anlatır. Kısa süre sonra mesajlar kesilir; son mesaj, cavoritin nasıl yapılacağını anlatmaya başladığı yarım bir cümledir. Bedford, Selenitlerin yeni insan ziyaretlerinden korkup Cavor'u susturduğu sonucuna varır.

H. G. Wells ve kitabın yazıldığı dönem

Wells, 1866'da Kent'teki Bromley'de doğdu; Londra'da Darwin'in savunucusu Thomas Henry Huxley'den biyoloji dersi aldı ve 1890'ların ikinci yarısında Zaman Makinesi (1895), Görünmez Adam (1897) ve Dünyalar Savaşı (1898) gibi "bilimsel romanslar" yazarak ün kazandı. Ay'da İlk İnsanlar bu verimli dönemin son büyük bilimkurgu romanlarından biridir. Wells 13 Ağustos 1946'da Londra'da öldü.

Romanın en açık esin kaynağı, Jules Verne'in dev bir topla Ay'a yolcu gönderen Dünya'dan Ay'a (1865) ve devamı Ay'ın Çevresinde'dir; Ay'ın olası sakinlerine "Selenit" adı da bu kitaplarda geçer. Wells, 1933'te toplu bilimsel romanslarına yazdığı önsözde Verne'in topundan daha iyi bir yöntem denemek ve insanlığı uzaktan seyredip uzmanlaşmanın etkileriyle alay etmek istediğini anlattı. Verne ise Wells'in kitabına açıkça mesafeli durdu: karakterlerin gerçek bir teknoloji yerine tümüyle hayalî bir kütleçekim karşıtı madde kullanmasını beğenmedi.

Kitabın yazıldığı yıllar telsiz iletişiminin henüz emekleme çağıydı. Wells'in Ay'dan gelen telsiz mesajları fikri, mucit Nikola Tesla'nın Mars'tan radyo sinyali aldığını öne sürmesinden esinlenmişti; romanda Cavor'un mesajlarını yakalayan elektrikçinin Tesla'nınkine benzer bir düzenekle çalıştığı özellikle belirtilir. Kitap yayımlandıktan kısa süre sonra İrlandalı yazar Robert Cromie, Wells'i kendi romanından intihal yapmakla suçladı; Wells bu yazarı ve kitabını hiç duymadığını söyleyerek iddiayı reddetti.

Kitaptaki bilim: Wells'in Ay'ı ve gerçek Ay

Romanın bilimsel çekirdeği cavorittir: kütleçekimini, tıpkı opak bir perdenin ışığı kesmesi gibi kesen bir madde. Bugünkü fizik böyle bir maddeye yer bırakmıyor. Einstein'ın genel görelilik kuramına göre kütleçekimin kaynağı kütle-enerjidir ve bu nicelik her zaman pozitif kabul edilir; bu yüzden kütleçekimi hep çeker, hiç itmez ve elektrik yükündeki gibi zıt işaretli yüklerle "perdelenemez". Kütleçekim karşıtı etki ancak hiç gözlenmemiş olan negatif kütle gibi egzotik maddelerle düşünülebilir. Gerçek uzay yolculuğu Wells'in sandığından çok daha zor çıktı: insanlar Ay'a ancak dev roketlerle gidebildi.

Wells'in Ay'ı, gündüz eriyen ince bir atmosferi, birkaç saatte büyüyen bir bitki örtüsü ve yeraltı denizleri olan canlı bir dünyadır. NASA'nın bilgilerine göre gerçek Ay'ın soluduğumuz türden bir havası yoktur; yalnızca ekzosfer denen, solunamayacak kadar ince bir gaz katmanı vardır. Yüzey sıcaklığı tam güneş ışığında yaklaşık 127 °C'ye çıkar, karanlıkta -173 °C'ye kadar düşer. Bugüne kadar Ay'a giden çok sayıda görevden hiçbiri orada kendine ait bir yaşam izine rastlamadı. Wells'in doğru tahmin ettiği şeyler de var: Ay'da yüzey kütleçekimi Dünya'nınkinin altıda biridir ve astronotlar da Bedford ile Cavor gibi yüzeyde sekerek yürüdü. Ay kendi ekseni çevresinde, Dünya'nın çevresindeki dolanımıyla aynı sürede döndüğü için her nokta yaklaşık iki hafta gündüz, iki hafta gece yaşar; romandaki uzun ve dondurucu Ay gecesi bu gerçeğe dayanır.

Selenitlerin oyuk Ay'ı ise beklenmedik bir biçimde güncel bir araştırma konusuna dokunuyor. NASA'nın Ay Keşif Yörünge Aracı (LRO), Ay yüzeyinde iki yüzden fazla dik duvarlı çukur görüntüledi. Bunların bazıları eski lav tünellerinin tavanının çökmesiyle açılmış olabilir. 2023-2024'te yayımlanan radar analizleri, Huzur Denizi'ndeki (Mare Tranquillitatis) bir çukurun en az onlarca metre uzanan bir mağara geçidine açıldığını gösterdi; bu, Ay'da mağaraların varlığının ilk güçlü kanıtı oldu. Elbette bu mağaralarda Selenitler değil, gelecekteki astronotların keşfedip sığınak olarak kullanabileceği doğal barınaklar aranıyor. NASA'ya göre Ay'ın kutuplarındaki karanlık kraterlerde bulunan su buzu da kalıcı bir insan varlığını kolaylaştırabilir. Ay yüzeyindeki yapılar hakkında daha fazlası Ay'ın yüzeyi sayfamızda.

Kitabın adının taşıdığı unvanı gerçekte Apollo astronotları aldı. Aralık 1968'de Apollo 8 ile Ay'ın çevresinde dolaşan üç astronot, Ay'a ulaşan ilk insanlar oldu; Temmuz 1969'da Apollo 11 ile ilk kez Ay yüzeyine ayak basıldı. Bu görevlerin hikâyesini Ay'a yolculuklar sayfamızda bulabilirsiniz.

Etkisi

Ay'da İlk İnsanlar, macerayı toplum eleştirisiyle birleştirmesi, iyi işlenmiş iki ana karakteri, mizahı ve dünya dışı manzaralarının canlılığıyla övüldü. Eleştirmen Brian Stableford onu ilk uzaylı distopyası olarak tanımlar; Selenitlerin her bireyi önceden belirlenmiş tek bir role bağlayan düzeni, sonraki yüzyılın distopyalarını önceden haber verir gibidir. C. S. Lewis bu kitabı okuduğu türünün en iyisi olarak niteledi; Lewis'in Uzay Üçlemesi'nin ilk kitabı Out of the Silent Planet, gizlice uzay aracı yapan bir iş adamı ile bir bilim insanını anlatan kurgusuyla Wells'in romanına hem bir saygı hem de bir itiraz niteliği taşır. Cavorit adı da sonraki kuşakların kurgusunda yaşamaya devam etti: Alan Moore'un The League of Extraordinary Gentlemen çizgi romanında ve Vernor Vinge'in A Deepness in the Sky romanında bu adla bir kütleçekim karşıtı madde geçer.

Uyarlamaları

Kitap 1919'da sinemaya aktarıldı; bu, bir bilimkurgu romanından çekilen ilk film olarak kabul edilir. 1964'teki ikinci film uyarlamasında Cavor'u Lionel Jeffries, Bedford'u Edward Judd oynadı; bu sürümde Bedford'a bir nişanlı eklendi ve kahramanlar romandakinin aksine dalgıç giysisi benzeri uzay giysileri giydi. Romana en sadık uyarlama, Mark Gatiss'in hem yazıp hem de Cavor rolünü üstlendiği, 2010'da BBC Four'da yayımlanan televizyon filmidir. BBC Radio 4'ün 1981'de yayımladığı ve kayıp sanılan 90 dakikalık radyo uyarlaması da yeniden bulunarak 2025'te tekrar yayımlandı.

Georges Méliès'in 1902 tarihli ünlü kısa filmi Ay'a Seyahat de sık sık bu kitapla birlikte anılır. Film tarihçisi Georges Sadoul, filmi Verne'in iki romanı ile Wells'in kitabındaki Ay maceralarının bir karışımı olarak görmüştü; ama yeni araştırmalar filmin çok daha geniş kaynaklardan beslendiğini ve Méliès'in Wells'i ne ölçüde bildiğinin belirsiz olduğunu vurguluyor.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Ay'da İlk İnsanlar, hem macera hem de hiciv sevenler için iyi bir seçimdir. İlk yarısı hızlı ve gerilimli bir hayatta kalma öyküsü, ikinci yarısı ise toplum düzeni üzerine düşündüren bir ütopya karşıtı tablodur. Lise ve üniversite okurları için, Ay hakkında yüz yıl önce neyin bilinip neyin bilinmediğini görmek açısından da öğreticidir. Bilimkurgu tarihine ilgi duyanlar için en verimli yol, önce Verne'in Dünya'dan Ay'a ve Ay'ın Çevresinde kitaplarını, ardından bu romanı okuyup iki yazarın aynı hedefe nasıl bambaşka yollardan gittiğini karşılaştırmaktır.

Türkçede Celâl Üster çevirisiyle Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından "Ay'da İlk İnsanlar" adıyla yayımlanıyor. Telif süresi dolduğu için İngilizce özgün metin ücretsiz okunabilir. Wells'i yeni tanıyacaklar için ilk durak, yazarın kısa ve yoğun ilk kitabı Zaman Makinesi olabilir.