Cyrano de Bergerac

Cyrano de Bergerac kimdir?

Savinien de Cyrano de Bergerac (1619-1655), 17. yüzyılda yaşamış Fransız romancı, oyun yazarı, mektup yazarı ve düellocudur. Bugün adı çoğunlukla Edmond Rostand'ın 1897'de sahnelenen ünlü oyunu Cyrano de Bergerac ile anılır; ama gerçek Cyrano, ölümünden sonra yayımlanan iki tuhaf ve cesur yolculuk anlatısıyla bilimkurgunun en eski öncülerinden biri sayılır. Ay'ın Devletleri ve İmparatorlukları (1657) ile Güneş'in Devletleri ve İmparatorlukları (1662), bir insanın gökyüzündeki dünyalara gidişini anlatan erken modern dönem klasikleridir. Cyrano, roketlerle donatılmış bir araçla uzay yolculuğunu anlatan ilk yazar olarak kabul edilir.

Yaşamı kısa ve belgeleri az olduğu için Cyrano hakkında bilinenlerin bir kısmı, yakın arkadaşı Henry Le Bret'nin Ay romanına yazdığı önsözden gelir. 1970'lerden bu yana Fransa'da ve başka ülkelerde onun eserleri üzerine yapılan tezlerin, incelemelerin ve biyografilerin sayısı belirgin biçimde arttı.

Hayatı

Cyrano, Paris'te Rue des Deux-Portes'ta doğdu ve 6 Mart 1619'da Saint-Sauveur Kilisesi'nde vaftiz edildi. Babası Mauvières ve Bergerac malikânelerinin sahibi Abel de Cyrano, annesi Espérance Bellanger'dir. Uzun süre Gaskonyalı bir soylu olduğu sanıldı; ancak 1872'de tarihçi Auguste Jal, "Bergerac" lakabının Gaskonya'daki kasabadan değil, ailenin Paris yakınlarındaki küçük mülkünden geldiğini ve yazarın Parisli olduğunu ortaya koydu.

İlk eğitimini bir köy papazından aldı; sınıf arkadaşı, ileride biyografisini yazacak olan Henry Le Bret'ydi. Ardından Paris'in Latin Mahallesi'ndeki Dormans-Beauvais Koleji'ne geçti. Buradaki hocası Jean Grangier'yi yıllar sonra Le Pédant joué (Oyuna Gelen Bilgiç, 1654) adlı komedisinde alaya aldı. On dokuz yaşında muhafız birliğine katıldı ve 1639-1640 seferlerinde savaştı. Le Bret'nin anlattığına göre 1640'taki Arras kuşatmasında yaralandı; askerlik hayatı bu kuşatmayla sona erdi. Aynı yılın sonbaharında yeniden öğrenciliğe döndü; 1641 tarihli bir belge onu Lisieux Koleji'nde retorik öğrencisi olarak gösterir.

Paris'te düellolarıyla ve kabadayılığıyla ün saldı. Dönemin "libertin" denen özgür düşünceli yazar ve filozoflarının çevresinde yer aldı. Epikürcü atomculuğu Hristiyanlıkla bağdaştırmaya çalışan filozof Pierre Gassendi'yle ilişkisi tartışmalıdır: bazı kaynaklar Cyrano'yu Gassendi'nin öğrencisi sayar, bazı araştırmacılar ise yalnızca onun derslerinin yapıldığı çevreyle tanıştığını düşünür. Haziran 1653'te, arkadaşlarının ısrarıyla güçlü bir hami edinmek için Arpajon Dükü'nün hizmetine girdi. 1654'te trajedisi La Mort d'Agrippine (Agrippina'nın Ölümü) ile mektuplarını ve öteki parçalarını toplayan Œuvres diverses yayımlandı.

Ölümünden bir süre önce başından ağır bir darbe aldı. Bu olayın bir kaza mı yoksa saldırı mı olduğu, ölümünün yaralanmadan mı yoksa bir hastalıktan mı kaynaklandığı bugün de kesin değildir. Cyrano, 28 Temmuz 1655'te 36 yaşında, kuzeni Pierre de Cyrano'nun Sannois'daki evinde öldü.

Ay'a yolculuk: Ay'ın Devletleri ve İmparatorlukları

Cyrano'nun Ay romanı yaklaşık 1650'de yazıldı ve ölümünden iki yıl sonra, 1657'de Le Bret'nin hazırladığı baskıyla Histoire comique ... contenant les Estats et Empires de la Lune adıyla Paris'te yayımlandı. Türkçeye "Öbür Dünya" ya da "Ay'ın Devletleri ve İmparatorlukları" diye aktarılan bu kitap, birinci tekil şahısla anlatılan bir yolculuk hikâyesidir. Cyrano bu fikri büyük ölçüde İngiliz yazar Francis Godwin'in 1638'de yayımlanan ve 1648'de Fransızcaya çevrilen The Man in the Moone (Aydaki Adam) adlı kitabından aldı. Daha gerisinde ise MS 2. yüzyılda Samsatlı Lukianos'un yazdığı Gerçek Bir Hikâye vardır.

Anlatıcı önce bedenine içi çiyle dolu şişeler bağlayarak göğe yükselmeyi dener; ama Fransa'ya değil, Kuzey Amerika'daki Fransız sömürgesi Yeni Fransa'ya düşer. Oradaki valiyle Dünya'nın Güneş çevresinde dönmesini, evrende birden çok dünyanın bulunabileceğini ve sonsuz bir evren fikrini tartışır. Bu konuşmalarda anlatıcı, Güneş'in bir gün yakıtının tükeneceğini ve bunun gezegenleri de etkileyeceğini öne sürer. İkinci denemesinde kurduğu uçan makine düşer; yerel askerler, Aziz Yahya Yortusu kutlamalarında uçurmak için makineye roketler bağlar. Fitil ateşlendiğinde anlatıcı makinenin içindedir ve roketler onu Ay'a taşır.

Ay'da anlatıcıyı fantastik bir toplum bekler. Ay sakinleri dört ayak üstünde yürür, iki ayakla yürüyen yabancıyı bir tür maymun sanır. Burada para yerine şiir geçer, şehirlerin bir kısmı yelkenlerle başka yerlere taşınabilir, kitaplar ise yazısız, sesli birer makinedir: bir yayı kurup iğneyi istenen bölüme getiren kişi metni dinler. Anlatıcı Ay'da, Godwin'in kahramanı İspanyol gezgin Domingo Gonsales'le ve Sokrates'in "cinini" temsil eden bir bilge ruhla karşılaşır. Bu konuşmalar aracılığıyla kitap, dönemin dinî ve felsefi inançlarını sert biçimde sorgular. Ay mahkemesi bir noktada anlatıcıyı, kendi dünyalarının Dünya'nın uydusu olduğunu, yani Dünya'nın da bir "dünya" sayılabileceğini söylediği için yargılar. Bu sahne, yeni astronomi fikirlerinin dönemin otoritelerince nasıl karşılandığına yönelik bir hiciv olarak okunur.

Kitabın 1657 baskısı, yazarın el yazmalarından farklıdır. Metnin tamamı ilk kez 1921'de Frédéric Lachèvre'in Paris ve Münih'teki el yazmalarına dayanan baskısıyla yayımlandı; sonraki eleştirel baskıları Madeleine Alcover gibi araştırmacılar hazırladı.

Güneş'e yolculuk ve yarım kalan devam kitabı

İkinci kitap, Güneş'in Devletleri ve İmparatorlukları, muhtemelen 1650-1655 arasında yazıldı ve 1662'de Nouvelles œuvres (Yeni Eserler) adlı derlemenin içinde yayımlandı. Kitap yarım kalmıştır. Bu kez kahramanın adı Dyrcona'dır; ad, "Cyrano d" harflerinin yer değiştirmesiyle kurulmuştur. Ay'dan dönen Dyrcona, Toulouse yakınlarında bir dostunun yanında kalırken anlattığı hikâye yüzünden büyücülükle suçlanır ve hapse atılır. Hücresinde parabolik aynalardan oluşan bir uçan makine yapar; ama hesabını yanlış yaptığı için makine onu Güneş'e doğru götürür.

Güneş'e yaklaştıkça makine ve kendisi saydamlaşır. Yol üzerinde Güneş'in çevresindeki küçük bir gök cisminde mola verir, sonra Güneş'e iner. Orada biçim değiştirebilen varlıklarla, insanları akılsız yaratıklar sayıp anlatıcıyı yargılayan bir kuşlar krallığıyla, konuşan ağaçlarla karşılaşır. İtalyan filozof Tommaso Campanella ona yol gösterir; kitap, yeni ölmüş olan René Descartes'ın Güneş'e varışıyla biter. Güneş romanı da Ay kitabı gibi bilimsel fikirleri, felsefi tartışmaları ve toplum eleştirisini aynı masalda birleştirir.

Bilimle ilişkisi

Cyrano bir bilim insanı değildi; ama kitapları, Kopernik, Galileo ve Kepler sonrasında altüst olan evren tasavvurunu edebiyata taşıyan ilk metinlerdendir. Dünya'nın evrenin merkezi olmadığı, öteki gök cisimlerinde de yaşanabilir dünyalar bulunabileceği ve evrenin sonsuz olabileceği gibi o dönem için tehlikeli fikirler, romanlarda karakterlerin ağzından tartışılır. Kepler'in Ay'a yolculuğu anlatan Somnium'u gibi, Cyrano'nun Ay kitabı da yeni astronominin sonuçlarını hikâyeyle sınar.

Kitabın en çok dikkat çeken yanı ise ulaşım yöntemidir: Cyrano'nun kahramanı Ay'a, fişeklerle itilen bir araçla gider. Bilimkurgu yazarı Arthur C. Clarke, bu kitabı roketle yapılan uzay yolculuğunun ilk tasviri olarak görmüş ve Cyrano'ya, hareket ederken önünden aldığı havayı sıkıştırarak itki üreten tepkili motor türü "ramjet"in hayal edilmesini de atfetmiştir. Elbette Cyrano'nun fişekleri gerçek bir roket mühendisliği değildi; ama bir aracı, yanan barutun ürettiği itkiyle göğe çıkarmak fikri, üç yüz yıl sonra uzay çağının temel ilkesi olacaktı.

Kitapları

• L'Autre Monde (Cyrano de Bergerac): konusu, bilimi ve okuma rehberi (1657)

Etkisi ve mirası

Cyrano'nun bilimi masalla karıştıran üslubu, kendisinden sonra gelen birçok yazara örnek oldu. Jonathan Swift'in Gulliver'in Gezileri, Edgar Allan Poe'nun öyküleri ve büyük olasılıkla Voltaire'in felsefi masalları bu etkinin izlerini taşır. Pierre Corneille ve Molière, Cyrano'nun komedisi Le Pédant joué'den bazı fikirleri serbestçe kullandı. Ay'a fantastik yolculuk geleneği, iki yüzyıl sonra Jules Verne'in Ay'a Yolculuk romanında topla atılan bir mermiyle, bu kez hesaplara dayanan bir yolculuğa dönüşecekti.

Gerçek Cyrano'nun ünü, 1897'de Edmond Rostand'ın kaleme aldığı romantik oyunla yeniden canlandı. Oyun, yazarın yaşamından bazı unsurlar alsa da büyük ölçüde kurmacadır; Roxane ile Christian'ın aşk hikâyesi tümüyle Rostand'ın buluşudur. Oyundaki uzun burunlu, şair ruhlu düellocu, Cyrano'nun Ay kitabında Ay sakinlerinin büyük burnu zekâ ve cömertlik işareti saymasından da beslenir. Rostand'ın oyunu sinemaya ve müzikal sahneye defalarca uyarlandı.

Gökyüzünde de Cyrano'nun adını taşıyan bir cisim vardır: 3582 Cyrano asteroidi ona ithaf edilmiştir. Bugün bilimkurgu tarihleri, Cyrano'yu Lukianos ve Kepler'le birlikte türün en eski atalarından biri olarak anar.