Goodnight Moon (Margaret Wise Brown): konusu, bilimi ve okuma rehberi
Margaret Wise Brown ve Clement Hurd'ün 1947 tarihli klasik uyku kitabı Goodnight Moon: tavşanın odasındaki vedalar, Ay'ın gerçek bilimi, etkisi, uyarlamaları ve okuma rehberi.
- Tür
- Masal / efsane
- Yazar
- Margaret Wise Brown
- İlk yayın yılı
- 1947
- Sayfa
- 32
Goodnight Moon ("Ay'a iyi geceler"), Amerikalı yazar Margaret Wise Brown'ın yazdığı, Clement Hurd'ün resimlediği resimli çocuk kitabıdır. Harper & Brothers tarafından 3 Eylül 1947'de yayımlanan, 32 sayfalık bu kitap küçük bir tavşanın yatmadan önce odasındaki eşyalara ve en sonunda Ay'a iyi geceler dilemesini anlatır. Çıktığında bazı kütüphaneciler tarafından soğuk karşılandı; ama yıllar içinde dünyanın en bilinen uyku vakti kitaplarından biri oldu. 2017'ye gelindiğinde toplam satışının 48 milyonu aştığı bildiriliyor.
Bir uzay ve astronomi sitesinde neden bu kitabı konuşuyoruz? Çünkü kitap, çoğu çocuğun Ay'la ilk tanıştığı yerlerden biri. Ay burada bir bilim konusu değil, gece odasının sessiz konuğu; ama tam da bu yüzden Ay'ın gerçekte ne olduğunu, neden her gece orada göründüğünü ve neden hep aynı yüzünü bize çevirdiğini anlatmak için güzel bir kapı aralıyor.
Kitap ne anlatıyor?
Kitabın bütün dünyası tek bir yeşil yatak odasıdır. Küçük bir tavşan yatağına girmiştir ve odadaki her şeye sırayla iyi geceler der: bir balon, bir çift çorap, bir oyuncak ev, bir kase lapa gibi gündelik nesneler. Metin kafiyeli bir şiir biçimindedir; çocuğa yatmadan önce yapılan küçük bir töreni, yani "ritüeli" anlatır. Resimlerde sayfalar siyah-beyaz ve renkli olarak dönüşümlü ilerler. Odada ayrıca "şşş" diyen yaşlı bir tavşan hanım vardır; edebiyat çözümlemeleri onu klasik bir ebeveyn figürü olmaktan çok odanın bir parçası, çocuğa sessiz olmayı hatırlatan bir ses olarak okur.
Kitabın ince bir oyunu da zamandır: sayfalar ilerledikçe resimlerdeki saat ilerler. Hikâye akşam 7'de başlar ve her çift sayfada yaklaşık on dakika geçerek 8.10'a varır. Okuyucu çocuk, farkına varmadan odada vaktin geçtiğini ve gecenin ilerlediğini izler. Odanın duvarında, "Hey Diddle Diddle" tekerlemesine gönderme yapan, Ay'ın üzerinden atlayan bir inek resmi de asılıdır. Bu ayrıntı Ay'ı kitabın ana duygusuna ve çocukluk imgelerine bağlar.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Kitap, bir tavşanın uykuya hazırlanışını anlatır. Hikâyenin tamamı tek bir odada ve yaklaşık bir saat on dakikalık bir sürede geçer: akşam yedide başlar, sekizi on geçe biter. Bu süre boyunca tavşan, yatağından çevresindeki şeylere tek tek iyi geceler diler. Balon, çorap, oyuncak ev ve yemek kasesi gibi gündelik nesneler sırayla anılır; her biri küçük bir veda alır. Sayfalar renkli ve siyah-beyaz arasında dönüşümlü ilerler, metin ise tekrarlanan kalıplarla ve kafiyeyle akar.
Odada tavşana eşlik eden bir de yaşlı tavşan hanım vardır; hikâyeyi o yönlendirmez, yalnızca "şşş" der ve odanın sakinliğini korur. Asıl hareket tavşanın kendi sesindedir. Vedalar odadaki eşyalardan başlayıp giderek dışarıya, gecenin kendisine doğru genişler ve sonunda Ay'a iyi geceler dilemeyle sona erer. Yani hikâye, küçük bir yatak odasından başlayıp gökyüzündeki Ay'a uzanan bir yolculuk gibi okunabilir; ama bu yolculuk yerinden kımıldamadan, yalnızca bakarak ve adlandırarak yapılır.
Kitap bir olay örgüsü kurmak yerine bir ruh hâli kurar. Büyük bir çatışma çözülmez; çözülen şey çocuğun gün boyu biriken uyarılmışlığıdır. Ana fikirleri üç noktada toplayabiliriz: tekrar güven verir (aynı kalıp sayfa sayfa yinelenir ve çocuk ne geleceğini bilir), adlandırmak sakinleştirir (nesneleri tek tek anmak dünyayı küçültür ve yönetilebilir kılar) ve gün de oda da bir kapanışa yürür (saat ilerler, gece derinleşir, kitap bittiğinde uyku zamanı gelmiştir). Yazarın amacı ders vermek değil, yatmadan önceki o kısa anı bilinen ve güzel bir şeye çevirmektir. Okuyan kişinin sesi de hikâyeyle birlikte yavaşlar ve alçalır; böylece kitap yalnızca okunmaz, çocukla birlikte "yatırılır" da. Bu nedenle kitap defalarca okunduğunda da eskimez; çocuk her okuyuşta hikâyeyi yeniden değil, aynı güveni yeniden yaşar.
Yazar ve yazıldığı dönem
Margaret Wise Brown, 23 Mayıs 1910'da New York'ta doğdu ve 13 Kasım 1952'de öldü. Hollins College'dan 1932'de mezun olduktan sonra New York'ta Bank Street Experimental School'da çalıştı. Bu okul, "gerçek dünya ve burası, şimdi" fikrini öne çıkaran bir eğitim anlayışına sahipti; Brown da bu anlayışı benimsedi. Yazının biçiminde ise yazar Gertrude Stein'in üslubundan esinlendiği aktarılır.
Brown'ın başka yayınevleri için farklı takma adlar kullandığı da biliniyor: Harper & Brothers için "Timothy Hay", Doubleday için "Golden MacDonald", W. R. Scott için Edith Thacher Hurd'le birlikte "Juniper Sage". Ölümünde yüzün çok üzerinde kitabı vardı; 70'ten fazla yayımlanmamış öyküsü 1991'de yeniden bulunarak sonradan basıldı. Fransa'nın Nice kentinde ameliyat sonrası gelişen bir pıhtı yüzünden öldü; külleri Maine'deki Vinalhaven adasındaki evinin yakınına serpildi.
Resimleyen Clement Hurd (1908-1988) Yale'de mimarlık okumuş, Paris'te Fernand Léger'den resim dersi almış bir sanatçıydı. Brown'la ortak kitaplarından biri, 1942'de çıkan ve o günden beri baskısı hiç kesilmeyen The Runaway Bunny oldu; Goodnight Moon beş yıl sonra geldi. Kitap, İkinci Dünya Savaşı sonrasında "bebek patlaması" denen yıllarda yavaş yavaş bir fenomene dönüştü.
Kitaptaki bilim: Ay gerçekte nasıl biri?
Kitaptaki Ay yalnızca bir iyi geceler muhatabı; ama onunla ilgili birkaç gerçek, kitabı okurken çocuğun ya da ebeveynin ağzına gelen sorulara cevap verir.
- Ay kendi ışığını yapmaz. NASA'nın anlatımıyla "ay ışığı" yansıyan Güneş ışığıdır. Güneş Ay'ın her zaman yarısını aydınlatır; bizim ne kadarını gördüğümüz, Ay'ın yörüngesindeki konumuna bağlıdır. Ay'ın görünüşünün yaklaşık 29,5 günde bir tekrar etmesinin nedeni budur. Ayrıntısı Ay evreleri ve tutulmalar sayfasında.
- Hep aynı yüzünü görürüz. NASA'ya göre Dünya ile Ay birbirine "gelgitle kilitli"dir: Ay'ın kendi etrafında dönme süresi, Dünya çevresindeki dönme süresine eşittir; bu yüzden Dünya'dan hep aynı yüz görünür. Yani bir çocuk kitabı kapattıktan sonra pencereden hangi gece baksa aynı Ay yüzünü görür.
- Ay'ın çapı Dünya'nınkinin üçte birinden azdır. NASA, Ay'ın yarıçapını yaklaşık 1.740 kilometre olarak verir. Dünya'dan uzaklığı ise yaklaşık 238.855 mil, yani yaklaşık 384.000 kilometredir. NASA bunu anlatırken Dünya boyutunda yaklaşık 30 gezegenin aramıza sığacağını söyler.
- Yüzeyi tavşan odası kadar misafirperver değildir. Ay'da çok ince bir "ekzosfer" vardır (NASA'nın deyişiyle çok ince ve zayıf bir atmosfer); bu, güneş radyasyonuna ve göktaşlarına karşı koruma sağlamaz. Güneşli yüzeyin sıcaklığı yaklaşık 127 °C'ye, gölgedeki yüzeyin sıcaklığı yaklaşık -173 °C'ye kadar iner. Yüzey çekimi Dünya'nınkinin altıda biri kadardır.
Kitaptaki inek resmi bu bilgilerle eğlenceli bir karşılaştırma sunuyor: tekerlemedeki inek Ay'ın üzerinden atlar, oysa asıl zor olan o kadar uzağa gitmektir. On iki astronot Apollo programı sırasında Ay'da yürüdü ve yaklaşık 382 kilogram Ay kayası ve toprağı getirdi (NASA). Bu görevlerin hikâyesi için Ay'a yolculuklar ve Apollo 11 görevi sayfalarına bakabilirsiniz. Ay'ın yüzeyi için Ay'ın yüzeyi sayfası da okunabilir.
Ay'ın nasıl oluştuğuna dair NASA'nın anlatımı şöyle: Ay büyük olasılıkla Mars boyutunda bir cismin birkaç milyar yıl önce Dünya'ya çarpmasıyla oluştu. Daha geniş bilgi için Ay sayfasına bakılabilir.
Etkisi ve ödülleri
Kitabın başlangıçtaki kaderi tuhaftır. Dönemin etkili New York Halk Kütüphanesi çocuk kütüphanecisi Anne Carroll Moore kitabı "dayanılmaz derecede duygusal" bulmuş, anlamlı bir anlatı yapısından ve eğitici değerden yoksun olduğunu düşünmüştü; bu yüzden kitap büyük kütüphanelerin rafına hemen girmedi. Buna karşın zamanla kitap, savaş sonrası bebek patlaması döneminde kalıcı bir satış başarısına ulaştı. Clement Hurd'ün sayfasındaki bilgiye göre 1990'a gelindiğinde dört milyonun üzerinde kopya satılmıştı; 2017'de toplam 48 milyonu aştığı, yıllık satışın ise yaklaşık 800 bin olduğu bildiriliyor. Kitabın en az on beş başka dile çevrildiği belirtiliyor.
Listelerdeki yeri de bu başarıyı doğruluyor: Amerikan Ulusal Eğitim Derneği'nin (NEA) 2007 "Öğretmenlerin En İyi 100 Çocuk Kitabı" listesinde yer aldı ve School Library Journal'ın 2012 resimli kitaplar sıralamasında dördüncü oldu. Kitabın 60. yıl baskısı, karton kapaklı biçimiyle HarperCollins tarafından 23 Ocak 2007'de çıkarıldı; bu baskıda Hurd'ün fotoğrafındaki sigaranın silinmesi küçük bir tartışma yarattı.
Uyarlamaları
- 1985: Weston Woods yapımı slayt-film (filmstrip).
- 1999: HBO Family'de Aralık ayında gösterilen, Susan Sarandon'ın anlattığı 26 dakikalık animasyon özel; kitaptan başka uyku vakti öyküleri ve ninnilerle zenginleştirilmişti.
- 2012: Etkileşimli uygulama; aynı yıl besteci Eric Whitacre kitaptan esinlenen müzik düzenlemeleri yaptı.
- 2019: Denver Center'da sahne uyarlaması.
Sitemizde kitabın sinema ya da dizi uyarlamasına ait bir sayfa bulunmuyor.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Goodnight Moon, 0-5 yaş arası çocuklara yatmadan önce yüksek sesle okunmak üzere yazılmış bir kitap; ama büyükler için de resimli kitapların nasıl "az sözle çok şey" anlattığını görmenin güzel bir örneği. Çocukla okurken şu küçük etkinlikleri deneyebilirsiniz: sayfalardaki saati birlikte izlemek, odadaki nesneleri bulmak, kitabı bitirdikten sonra gerçek Ay'a pencereden bakmak ve o geceki evresini söylemek. Evrelerin gözlemi için Ay'ın evreleri gözlem çizelgesi işe yarar.
Aynı konuda başka resimli kitaplar için Eric Carle'ın Papa, Please Get the Moon for Me kitabına (Ay'ın evrelerini anlatan bir masal) ya da Oliver Jeffers'ın The Way Back Home kitabına (Ay'da bir Marslıyla buluşma) geçebilirsiniz. Bu sayfa için doğrulanmış bir Türkçe baskı bilgisi yok; güncel Türkçe baskıyı kitabevlerinden ayrıca sorun.


























