Selim Osman Selam

Selim Osman Selam, Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü'nde görev yapan Türk gökbilimcidir. Araştırmaları, birbirinin çevresinde dolanan yakın çift yıldızların ışık ve dönem değişimlerine ve Güneş Sistemi dışındaki gezegenlere odaklanır. 2022'de, tutulmalı bir çift yıldız sistemi olan Kepler-451'in çevresinde üç gezegen bulunabileceğini öne süren çalışmanın yazarları arasında yer aldı. TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi'nin yer seçimi ve kuruluş çalışmalarında da görev almıştır.

Eğitimi

Selam, bütün eğitimini Ankara Üniversitesi'nde aldı. Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü'nden 1985'te mezun oldu. Aynı üniversitenin Fen Bilimleri Enstitüsü'nde yüksek lisansını 1990'da, doktorasını 1998'de tamamladı.

Doktora sonrasında, 2001'de NATO B2 bursuyla İngiltere'deki Nottingham Üniversitesi Fizik ve Astronomi Bölümü'nde araştırmalar yaptı.

Kariyeri

Ankara Üniversitesi'nde 2001'de yardımcı doçent, 2005'te doçent, 2011'de profesör oldu. Bugün bölümün Genel Astronomi Anabilim Dalı'nda öğretim üyesidir. Üniversitenin akademik veri sistemine göre 118 yayını, 17 projesi ve 14 tez danışmanlığı bulunur; Web of Science verilerine göre çalışmaları 2.400'ü aşkın atıf almıştır.

Kariyerinin önemli bir bölümü, Türkiye'nin gözlem altyapısının kurulmasıyla iç içe geçti. Antalya'da, Saklıkent yakınlarındaki Bakırlıtepe'de 2.500 metre yükseklikte kurulan TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi'nin (TUG) yer seçimi ve kuruluş çalışmalarında görev aldı, teknik danışmanlık yaptı. Kuruluş çalışmaları 1991'de başlayan gözlemevi 1997'de resmî olarak açıldı ve ilk bilimsel gözlemler aynı yıl 40 santimetrelik T40 teleskobuyla yapıldı. Bir gözlemevinin yerini seçmek; havanın açıklığı, atmosferin durgunluğu ve gökyüzünün karanlığı gibi ölçütlerin yıllarca ölçülmesini gerektiren uzun bir iştir.

Araştırma alanları

Selam'ın iki ana çalışma alanı birbirine sıkı sıkıya bağlıdır.

Yakın çift yıldızlar

Evrendeki yıldızların önemli bir kısmı tek değil, ikili sistemler hâlinde yaşar. Çift yıldızların bir bölümünde yörünge düzlemi bize göre öyle durur ki yıldızlar dolanırken birbirinin önünden geçer ve sistemin toplam ışığı düzenli aralıklarla azalır. Bunlara tutulmalı çift yıldız denir. Tutulmaların zamanlaması son derece düzenlidir; bu yüzden tutulma anlarının beklenenden birkaç saniye ya da dakika erken veya geç gelmesi önemli bir ipucudur. Selam, bu tür ışık ve dönem değişimlerini inceleyerek yıldızların fiziksel özelliklerini ve sistemde başka cisimler olup olmadığını araştırıyor.

Ötegezegenler

Tutulma zamanlarındaki düzenli kaymalar, çift yıldızın çevresinde dolanan üçüncü bir cismin kütleçekimiyle açıklanabilir: Görünmeyen bir gezegen, çifti hafifçe ileri geri çekerek ışığın bize ulaşma süresini değiştirir. “Tutulma zamanlaması” denen bu yöntem, ötegezegen bulma yöntemlerinden biridir ve özellikle iki yıldızın çevresinde dolanan gezegenleri aramakta kullanılır. Selam'ın çift yıldız çalışmaları, bu nedenle doğal olarak ötegezegen araştırmalarıyla birleşir.

Kepler-451 sistemi

Kepler-451, Dünya'dan yaklaşık 1.340 ışık yılı uzaklıkta, Kuğu takımyıldızı yönünde bulunan tutulmalı bir çift yıldızdır. Sistemde, yaklaşık 0,48 Güneş kütlesinde, titreşen sıcak bir alt cüce yıldız ile yaklaşık 0,12 Güneş kütlesinde küçük bir kırmızı cüce, birbirinin çevresinde 0,126 günde, yani üç saatten biraz daha kısa sürede dolanır.

2015'te başka bir ekip, NASA'nın Kepler uzay teleskobunun verilerindeki tutulma zamanlaması değişimlerinden yola çıkarak sistemde 416 günlük yörüngeye sahip, Jüpiter kütlesinde bir gezegen bulunduğunu öne sürdü. 2020'de yapılan bir başka çalışma bu gezegene ilişkin kanıt bulamadı. 2022'de Ekrem Murat Esmer, Özgür Baştürk, Selim Osman Selam ve Sinan Aliş'in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society dergisinde yayımladığı çalışma ise ilk önerilen gezegenin yanında, benzer kütlede iki gezegen daha bulunabileceğini savundu: birinin yörünge dönemi yaklaşık 43 gün, diğerininki yaklaşık 1.800 gündü.

Tartışma sürüyor. 2025'te yayımlanan ve yirmi yıllık tutulma zamanlaması verisini kullanan bir çalışma, verilerin yalnızca tek bir gezegeni desteklediği sonucuna vardı. Benzer zamanlama değişimlerinin bu türden çift yıldızlarda yaygın olduğu ve kaynağının hâlâ belirsiz olduğu da ileri sürülüyor. Kepler-451 gezegenleri bu nedenle bugün de doğrulanmamış adaylar olarak anılıyor. Bu durum, dolaylı yöntemlerle yapılan ötegezegen keşiflerinin ne kadar dikkatli sınanması gerektiğini gösteren iyi bir örnektir.

Ödülleri

• ODTÜ Prof. Dr. Mustafa Parlar Eğitim ve Araştırma Vakfı Araştırma ve Teşvik Ödülü (1992)
• Fulbright Derneği, Fen ve Mühendislik Bilimleri dalında En İyi Tez Ödülü (1999)
• Prof. Dr. Nüzhet Gökdoğan Astronomi Bilim Ödülü (2008)

Bilmeye değer

• Kepler-451'deki iki yıldız birbirinin çevresinde üç saatten kısa sürede bir tur atar.
• 2022'de önerilen modeldeki en dış gezegenin yörünge dönemi yaklaşık 1.800 gün, yani beş yıla yakındır.
• TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi'nin kurulduğu Bakırlıtepe, deniz seviyesinden 2.500 metre yüksektedir.
• Lisans, yüksek lisans ve doktorasını aynı üniversitede, Ankara Üniversitesi'nde tamamladı.

Ayrıca bakınız: Türk astronomlar kimlerdir? İlk Türk gökbilimcilerden bugüne