Lois McMaster Bujold

Lois McMaster Bujold kimdir?

Lois McMaster Bujold (doğumu 2 Kasım 1949, Columbus, Ohio), bilimkurgu ve fantastik edebiyat alanında yazan Amerikalı romancıdır. En iyi roman dalında dört kez Hugo Ödülü kazanarak bu alanda Yıldız Gemisi Askerleri'nin yazarı Robert A. Heinlein'ın rekoruna ulaştı (Heinlein'ın geriye dönük verilen "Retro Hugo"ları sayılmazsa). En çok, yaklaşık bin yıl sonrasında geçen ve gezegenler arası casus ve paralı asker amirali Miles Vorkosigan'ın hayatını izleyen uzay operası dizisi Vorkosigan Destanı (Vorkosigan Saga) ile tanınır. Bilimkurgu ve Fantastik Yazarları Derneği (SFWA) onu 36. Büyük Usta (Grand Master) olarak onurlandırdı; 2026'da Bilimkurgu ve Fantastik Onur Listesi'ne (Science Fiction and Fantasy Hall of Fame) girdi.

Hayatı

Bujold, mühendis Robert Charles McMaster'ın (1913-1986) kızıdır. Babası, malzemeleri bozmadan kusur aramaya yarayan tekniklerin başvuru kitabı Nondestructive Testing Handbook'un editörüydü. Bujold, bilimkurguya erken ilgisini ve Vorkosigan Destanı'nın bazı yönlerini babasının etkisine bağlar. Dokuz yaşında yetişkinlere yönelik bilimkurgu okumaya başladı; bu alışkanlığı da babasından edindi. Gençliğinde bilimkurgu hayran topluluğuna katıldı, Orta Ohio Bilimkurgu Derneği'ne üye oldu ve StarDate adlı bir hayran dergisinin yayımlanmasına ortak oldu; bu dergide "Lois McMaster" imzasıyla bir öyküsü çıktı. Lise yıllarından arkadaşı Lillian Stewart Carl ile birlikte, çoğu kâğıda dökülmemiş uzun öykü dizileri tasarladılar.

1968-1972 yılları arasında Ohio Eyalet Üniversitesi'nde okudu. Yazmaya ilgi duymasına karşın İngiliz edebiyatı bölümünü seçmedi; bölümün edebî yaratıcılıktan çok edebiyat eleştirisine odaklandığını düşünüyordu. 1971'de John Fredric Bujold ile evlendi; çift 1990'ların başında boşandı. İki çocukları oldu: 1979 doğumlu heykeltıraş ve metal sanatçısı Anne ile 1981 doğumlu Paul. Evlilik, çocuklar ve hastanede hasta bakımı alanındaki işi nedeniyle uzun yıllar yazmaya ara verdi.

Otuzlu yaşlarında yazmaya geri döndü. Kendi anlatımına göre arkadaşı Lillian Stewart Carl'ın ilk kitaplarını satması ona "o yapabildiyse ben de yapabilirim" dedirtti. Başta hobi olarak düşündüğü yazarlığın profesyonel bir iş kadar emek istediğini görünce meslek olarak benimsedi; Carl ve yazar Patricia Wrede'nin desteğiyle ilk romanını bitirdi. Bugün Minnesota'nın Minneapolis kentinde yaşıyor.

Yazarlığa başlangıç

Bujold, ilk yayımlanan kitabı çıkmadan önce üç roman yazmıştı: Shards of Honor, The Warrior's Apprentice ve Ethan of Athos. The Warrior's Apprentice dört kez geri çevrildikten sonra Baen Books tarafından satın alındı. Yayınevi bu romanın gücüne dayanarak öbür iki romanı da kapsayan üç kitaplık bir anlaşma imzaladı. Böylece Shards of Honor Haziran 1986'da, The Warrior's Apprentice Ağustos 1986'da yayımlandı. Bujold 1987'de en iyi yeni yazara verilen John W. Campbell Ödülü'ne aday gösterildi. Baen Books, 2010'a gelindiğinde Bujold'un kitaplarından iki milyon adet sattığını açıkladı.

Vorkosigan Destanı

Dizinin merkezindeki Miles Vorkosigan, Barrayar gezegeninin aristokrat bir ailesinden gelir. Babası Barrayarlı kont ve asker Aral Vorkosigan, annesi ise teknolojisi ileri ve eşitlikçi Beta Kolonisi'nden gelen eski bir gemi kaptanı Cordelia Naismith'tir. İlk roman Shards of Honor ve onu izleyen Barrayar, bu iki düşman subayın yaşamak için birlikte mücadele ettikleri tehlikeli bir gezegende tanışıp evlenmelerini anlatır. Babasına yönelik bir zehirleme girişiminde annesi, panzehir olarak kullanılan ve ceninin gelişimine zarar veren bir maddeye maruz kalır; doğmamış Miles, hayatını kurtaracak tedavilerin uygulanabilmesi için yapay bir rahme aktarılır. Uzun kemikleri kısa ve kırılgan kalan, yetişkinliğinde dokuz yaşındaki bir çocuktan uzun olmayan Miles, bedensel zayıflığını zekâsı, hızlı düşünmesi ve blöf yeteneğiyle aşmaya çalışan bir kahramandır.

Barrayar'ın tarihi, dizinin "kılıçlar ve uzay gemileri" havasını açıklar. Gezegen kolonileştirildikten kısa süre sonra onu insanlığın geri kalanına bağlayan tek solucan deliği çöker. Yaklaşık 50.000 yerleşimci yüzyıllarca süren bir "Yalıtılmışlık Çağı" boyunca toplumsal ve teknolojik olarak geriler, feodal bir imparatorluğa dönüşür. Gezegen yeniden keşfedildiğinde uzay gemileri ve bilgisayarlarla donanmış ama düello ve soyluluk geleneklerini sürdüren tuhaf bir toplum ortaya çıkar.

Dizinin ilk kitapları savaşlar, komplolar ve beklenmedik dönemeçlerle dolu klasik uzay operası geleneğindedir. Sonraki ciltlerde Miles giderek bir dedektife dönüşür. A Civil Campaign ise yazarın ithafında da belirttiği gibi Regency dönemi romanlarının yazarı Georgette Heyer'e saygı duruşu niteliğinde bir yüksek sosyete komedisidir ve "biyoloji ve görgü komedisi" alt başlığını taşır. Bujold, dizinin yapısını tek bir kişinin hayatını izleyen Horatio Hornblower deniz romanlarından örnek aldığını söyler; Dorothy L. Sayers'ın dedektifi Lord Peter Wimsey'nin izleri de görülür. Dizinin ilk kitabı 1986'da, en son kitabı Mayıs 2018'de çıktı. Bakış açısı karakterleri arasında kadınlar, eşcinsel bir erkek (Ethan of Athos), bedensel engelli bir kahraman ve onun klonu olan kardeşi gibi farklı figürler bulunur.

Bilimle ilişkisi: solucan delikleri, yapay rahimler ve dört kollu insanlar

Bujold bir bilim insanı değildir, ama mühendis bir ailede büyüdü ve kurgusunun teknik ayrıntılarına özen gösterdi. Dizideki teknolojinin büyük bölümü, 20. yüzyıl mühendislik sorunlarının sıfır yerçekimi ya da başka gezegen koşullarına taşınmış hâline dayanır. Mühendis olan erkek kardeşi, Falling Free romanının teknik ayrıntılarında ona yardım etti.

• Solucan delikleri: Vorkosigan evreninde ışıktan hızlı sürüş yoktur. Gemiler, beş boyutlu bir uzayda tüneller açan ve "solucan deliği" denen uzay anomalilerinden "atlayarak" yıldız sistemleri arasında yolculuk eder. Bu deliklerin uçlarında askerî ya da ticari uzay istasyonları bulunur. Gezegenler arası mesajlar bile fiziksel diskler hâlinde deliklerden taşınmak zorundadır; iletişim yavaş ve pahalıdır, bu yüzden her gezegen kendi kültürünü geliştirir. Gerçek fizikte solucan deliklerinin ne olduğu solucan delikleri sayfasında anlatılıyor.
• Yapay rahimler ve genetik: Dizinin en belirgin teknolojisi, gebeliğin tamamen anne bedeni dışında sürdürülmesini sağlayan "rahim çoğaltıcıları"dır (uterine replicator). Bunlar doğuştan kusurları düzelten gen tedavisiyle birlikte kullanılır. Ethan of Athos'ta bu teknoloji, yumurtaların laboratuvarda korunan yumurtalıklardan elde edildiği, yalnız erkeklerden oluşan bir toplumu mümkün kılar. Klonlama, ölümden hemen sonra dondurup yeniden canlandırma ve insan ömrünü 120 yılın üstüne çıkaran tıp da diziye yön veren unsurlardır. Bujold, bu ilerlemelerin yarattığı toplumsal ve etik soruları karakterlerin yaşamları üzerinden işler.
• Quaddie'ler: Miles'tan yaklaşık iki yüzyıl önce geçen Falling Free, sıfır yerçekiminde çalışmak için genetik olarak tasarlanmış, bacak yerine ikinci bir çift kolu olan "quaddie"leri anlatır. Uzun süre ağırlıksız ortamda kalan sıradan insanların bedenleri zamanla yıpranır; quaddie'ler ise buna gerek kalmadan çalışabilen, ama yasal olarak insan sayılmayan bir işgücüdür. Yapay yerçekimi teknolojisinin icadıyla bir gecede gereksiz hâle gelirler. Romanın kahramanı mühendis Leo Graf, Bujold'un babasından esinlenmiş bir karakterdir. Roman, teknolojinin hızla eskimesini ve başarısız araştırma projelerinin insani bedelini kişisel bir hikâyeye dönüştürür.
• Yaşanabilirlik ve terraforming: Dizideki insanlar yaşama ancak kısmen elverişli gezegenlerde yaşar. Komarr, karbondioksiti yüksek soğuk bir dünyadır ve uzun soluklu bir terraforming (gezegeni Dünya'ya benzetme) sürecindedir; Beta Kolonisi sıcak, kumlu bir gezegendir ve halkı yer altında yaşar; Barrayar'ın bitki örtüsü ise Dünya kökenli canlılarla uyumsuzdur, çoğu zaman zehirli ya da alerji yapıcıdır.

Bujold, bütün gezegenlerde kullanılan ortak zaman ölçüsünün teknik ya da ekonomik açıdan gerçekçi olmadığını kendisi de kabul eder; bunu yalnızca anlatıyı kolaylaştıran bir araç olarak kurguladığını söyler.

Fantastik eserleri

Bujold fantastik edebiyata da adım atmak istedi, ancak ilk denemesi The Spirit Ring düşük teklifler aldı ve sonunda yine Baen Books'tan çıktı; ne eleştirmenlerden ne satışlardan beklediği ilgiyi gördü. Neredeyse on yıl sonra yazdığı The Curse of Chalion (2001) ise hem eleştiri hem satış başarısı oldu. 1990'ların ortasında Minnesota Üniversitesi'nde aldığı ortaçağ İspanyası dersinden beslenen bu dünya, Paladin of Souls, The Hallowed Hunt ve Penric ile Desdemona öyküleriyle genişleyerek Beş Tanrı Dünyası (World of the Five Gods) dizisine dönüştü. Dört kitaplık The Sharing Knife dizisinde ise büyüdüğü Orta Ohio'nun manzaralarından ve çiftçi ağzından yararlandı.

Ödülleri

• Hugo, en iyi roman: The Vor Game (1991), Barrayar (1992), Mirror Dance (1995), Paladin of Souls (2004).
• Hugo, en iyi dizi: Vorkosigan Destanı (2017) ve Beş Tanrı Dünyası (2018).
• Nebula: Falling Free ile en iyi roman (1989), "The Mountains of Mourning" ile en iyi uzun öykü (1990; aynı eser 1990'da Hugo da kazandı), Paladin of Souls ile en iyi roman (2005).
• Locus: Barrayar (1992) ve Mirror Dance (1995) ile en iyi bilimkurgu romanı, Paladin of Souls (2004) ile en iyi fantastik roman.
• Diğerleri: The Curse of Chalion ile Mythopoeic Yetişkin Edebiyatı Ödülü (2002) ve Dünya Fantastik Ödülü adaylığı; Komarr ile Minnesota Kitap Ödülü; NESFA'nın Skylark Ödülü (2011); bilimkurguya ömür boyu katkı için Forry Ödülü (2013); Falling Free ile Prometheus Onur Listesi (2014); SFWA Damon Knight Anma Büyük Usta Ödülü (2020); Bilimkurgu ve Fantastik Onur Listesi (2026).

Kitapları

• Vorkosigan Destanı okuma sırası (Lois McMaster Bujold): 16 roman ve rehber (1986)
• Shards of Honor (Lois McMaster Bujold): konusu, bilimi ve okuma rehberi (1986)
• The Warrior's Apprentice (Lois McMaster Bujold): konusu ve okuma rehberi (1986)
• The Vor Game (Lois McMaster Bujold): konusu, bilimi ve okuma rehberi (1990)
• Barrayar (Lois McMaster Bujold): konusu, bilimi ve okuma rehberi (1991)
• Mirror Dance (Lois McMaster Bujold): konusu, klonlama bilimi ve rehberi (1994)

Etkisi

Bujold, 1980'lerden bu yana uzay operasının en çok ödül alan yazarlarından biridir. Vorkosigan Destanı, askerî macerayı karakter derinliği, siyasi ve toplumsal gözlem ve mizahla birleştirmesiyle türün sınırlarını genişletti; aynı evrende macera, gizem ve romantik komedi yazılabileceğini gösterdi. Biyoteknolojinin, özellikle üreme ve genetik teknolojilerinin aile, cinsiyet ve beden algısını nasıl değiştireceğini, büyük teknoloji öngörülerinden çok insan ilişkileri üzerinden sorgulaması, diziyi bugün de güncel tutar.

Bujold, kendi kuşağındaki yazarların çoğundan farklı olarak hayran kurgusuna (fan fiction) genel olarak destek verdi. Bunu, gençliğinde kendisinin de Uzay Yolu ve Sherlock Holmes hayran öyküleri yazmış olmasına ve iyi okurları hikâyeyi kafalarında yeniden kuran "adı konmamış ortaklar" olarak görmesine bağlar. Bununla birlikte hukuki ve mali kaygılar nedeniyle kendi karakterleri üzerine yazılan hayran kurgularını artık okumadığını söyler. Okurlar için dizinin hangi sırayla okunabileceğine dair önerilerini de kendi blogunda paylaşır; çoğu baskının sonuna dizinin iç kronolojisini özetleyen bir ek konmuştur. Uzay operası türünün başka örnekleri için The Expanse okuma sırası ve Ann Leckie sayfalarına da göz atabilir.