Mirror Dance (Lois McMaster Bujold): konusu, klonlama bilimi ve rehberi

Mirror Dance, Lois McMaster Bujold'un Vorkosigan Destanı'ndaki sekizinci romanıdır. Mart 1994'te Baen Books tarafından yayımlandı; ilk baskısı 392 sayfaydı. Roman, Miles Vorkosigan'ın klon kardeşi Mark'ı merkeze alır ve 1995'te Hugo ile Locus ödüllerini birlikte kazandı. Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadığımız için adı İngilizce kullanılıyor.

Kitap ne anlatıyor?

Miles Vorkosigan, serinin başından beri paralı asker amirali kimliğiyle Barrayar'ın gizli ajanı olarak ikili bir hayat yaşar. Mirror Dance'in merkezinde ise onun klonu Mark vardır. Mark ilk kez 1989 tarihli Brothers in Arms'ta ortaya çıkar. Vikipedi'ye göre orada Komarrlı gizli bir grup, Barrayar yönetiminden kurtulmak için Miles'ı taklit edip öldürecek bir klonu suikastçı olarak yetiştirir; klon sonradan Barrayar geleneğine göre Mark Pierre Vorkosigan adını alır ve görevi konusunda çelişkiye düşer. Mirror Dance, aradan beş yıl geçtikten sonra bu karakterin hikâyesini sürdürür.

Mark'ın bu romandaki dünyası, ticaretin ve paranın tek yasa olduğu Jackson's Whole gezegenidir. Kendisine ait bir hayatı olmayan, başkasının kopyası olarak üretilmiş bir insanın kimlik arayışı kitabın merkezindedir. Kitap iki gözden anlatılır: Miles'ın ve Mark'ın bakışı sırayla gelir. Anlatı bir kurtarma görevi etrafında döner, ama asıl konu "ben kimim, kime aitim" sorusudur.

Önceki Miles kitaplarını aksiyon ve macerayla tanıyan okur için bu roman, kimlik ve travma temalarıyla daha koyu bir ton taşır. Kitap işkence, ölüm ve psikolojik parçalanma içerir; bunları sansasyonel bir dille değil, karakterlerin iç dünyası üzerinden işler.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Mark, Miles'ın kimliğine bürünerek onun komuta ettiği paralı asker filosu Dendarii'nin bir kısmını ele geçirir. Amacı, Jackson's Whole'da bekleyen yaklaşık elli genç klonu kurtarmaktır. Bu klonlar, zengin ve yaşlı "asıl"larının beyinlerini taşıyacakları vücutlar olarak yetiştirilmektedir. Plan, Mark'ın başkasının kimliğini ve ordusunu ödünç alarak kendi başına yürüttüğü bir girişimdir ve felaketle sonuçlanır. Kitabın başındaki bu hamle, geri kalan her şeyi tetikler.

Kurtarma girişimi sırasında Miles bir iğneli bombayla öldürülür. Bir sağlık görevlisi, onu otomatik bir sevkiyat sistemi aracılığıyla dondurucu bir bölmeye yollar ve bölmenin yerini söylemeden ölür. Dendarii, Mark'ı Barrayar'a götürür; Cordelia, Miles'ın annesi olarak Mark'ı yasal biçimde ailenin bir üyesi olarak tanır. Miles'ı bulma çabaları tıkanınca Mark, Cordelia'nın yardımıyla bir yıldız gemisi satın alır ve bazı Dendarii üyeleriyle, aralarında Kaptan Quinn'in de bulunduğu bir ekiple Jackson's Whole'a döner.

Bu arada Miles, Baron Fell'in emrinde çalışan, bir tıp dehasının klonları olan Durona Grubu tarafından gizlice canlandırılmıştır. Hafıza kaybı yaşar ve canlandırma ciddi sağlık sonuçları doğurur. Duronalar, bir tahliye için Dendarii'nin yardımına ihtiyaç duyar. Böylece iki kardeşin yolları, birbirinden habersiz biçimde aynı gezegende ilerler.

Mark ise Baron Ryoval'a yakalanır ve beş gün boyunca işkence görür. Bu baskı altında kişiliği parçalanır; Gorge, Grunt, Howl ve Killer adlı dört alt kişilik belirir. Killer, Ryoval'ı öldürür ve kaçmalarını sağlar. Mark, Ryoval'ın güvenlik kodlarını Baron Fell'e satar ve karşılığında hem ödeme alır hem de Duronaların özgürlüğünü sağlar. Kitap, Mark'ın Beta Kolonisi'nde psikiyatrik tedaviye gönderilmesiyle kapanır. Bu olaylar zinciri kitabın merkezindeki soruya bağlanır: başkasının yüzüyle işe girişen Mark, olaylar boyunca ayrı bir kişi olarak karar vermeye ve bedelini ödemeye zorlanır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Lois McMaster Bujold, 1949'da Ohio'nun Columbus kentinde doğdu; Ohio State Üniversitesi'nde okudu ve hastanede hasta bakımında çalıştıktan sonra otuzlu yaşlarında yazmaya yöneldi. İlk romanları 1986'da çıktı; The Warrior's Apprentice dört redden sonra Baen Books tarafından kabul edildi ve yayıncıyla üç kitaplık bir anlaşma doğdu. Mirror Dance 1994'te çıktığında seri sekiz yıldır sürüyordu: romandan önceki kitap Barrayar (1991), sonraki kitap Cetaganda (1995) idi.

Bujold, Hugo En İyi Roman ödülünü dört kez kazanarak Robert A. Heinlein'ın rekoruna eşitlenmiştir; Mirror Dance bu dördün üçüncüsüdür. İlk ikisi The Vor Game (1991) ve Barrayar (1992), dördüncüsü fantastik romanı Paladin of Souls'tur. Yazar 2020'de SFWA Büyükusta Ödülü'nü de aldı.

Kitaptaki bilim

Mirror Dance üç biyoteknoloji temasına dokunur: klonlama, kriyonik ve yapay rahim. Kitap bunları bilimsel bir derinlikle değil, insani sonuçlarıyla işler.

Klonlama. Gerçek dünyada klon, aynı genoma sahip bir canlıdır. Yetişkin bir hücreden klonlanan ilk memeli, İskoçya'daki Roslin Enstitüsü'nde 5 Temmuz 1996'da doğan Dolly adlı koyundur; Ian Wilmut ile Keith Campbell'in ekibi, bir koyunun meme bezi hücresinin çekirdeğini başka bir koyunun yumurtasına aktarıp embriyoyu üçüncü bir koyuna taşıttı. Dolly'nin doğumu 22 Şubat 1997'de duyuruldu; yani Mirror Dance'ten (1994) sonra gerçekleşti. Dolly 14 Şubat 2003'te, 6 yaşında öldü; bu, cinsinin tipik 11-12 yıllık ömrünün çok altındadır, ancak bilim insanları klonlamayla akciğer hastalığı arasında kesin bir bağ bulamadı.

Klonlar kusursuz kopya da değildir: hücre çekirdeği transferiyle üretilenlerde, verici hücrede mutasyonlar bulunabilir ve mitokondri genomu çekirdek vericisinden farklıdır. En önemlisi, kişilik ve anılar genle aktarılmaz; yaşanarak edinilir. İnsan üreme amaçlı klonlama bugün dünyanın hiçbir yerinde tıbbi uygulama değildir; 2018'de bilim insanları insan klonlamaya niyetleri olmadığını açıkladı. Bujold'un Mark'ı bu yüzden bilimsel olarak isabetlidir: Miles'ın genetik kopyasıdır, ama ondan çok farklı bir yaşam geçirmiştir. Klonlama ve kimlik temasına farklı bir bakış için Cyteen'e de göz atabilirsiniz.

Kriyonik. Miles'ın dondurulup canlandırılması, kriyoniğin kurgudaki halidir. Kriyonik, ölen bir insanın bedenini yaklaşık -196 °C'de saklayıp ileride canlandırılma umudu taşımaktır. Bu amaçla donmuş ilk insan 1967'de James Bedford'dur. Ana akım bilim topluluğu kriyoniğe şüpheyle bakar; Kriyobiyoloji Derneği'ne göre canlandırma için gereken bilgi şu an yoktur ve ancak sabırlı araştırmayla gelebilir. Vitrifikasyon (kristal oluşmadan katılaştırma) buz hasarını önler, ama hücrelerde kurumaya ve koruyucu maddelerin zehirliliğine bağlı bir hasar bırakır. Kitapta canlanan Miles'ın hafıza kaybı ve ağır sağlık sorunlarıyla geri dönmesi, gerçeğin çok ötesinde bir iyimserlik içerir. Bu yüzden kriyonik burada bilimsel öngörü değil, hikâyenin kurgusal bir aracıdır. Serinin sonraki kitaplarından Cryoburn (2010) da kriyojenik bir şirketi konu eder.

Yapay rahim. Vorkosigan evreninde uterus replikatörleri sıradandır; Mark'ın ve diğer klonların yetiştirilmesi de bu biyoteknoloji düzeni içinde gerçekleşir. Gerçek dünyada yapay rahim araştırmaları kuzu ve keçi gibi hayvanlarda sürüyor; insanda döllenmeden doğuma kadar tam bir sistem yok.

Bunların hiçbiri doğrudan astronomi konusu değildir. Serinin uzayla bağı, gezegenleri birbirine bağlayan solucan deliği ağıdır; solucan deliği hâlâ gözlenmemiş, kuramsal bir yapıdır (ayrıntı için Solucan delikleri sayfası).

Etkisi ve ödülleri

Mirror Dance 1995'te Hugo En İyi Roman ve Locus En İyi Bilimkurgu Romanı ödüllerini kazandı. Hugo'yu Worldcon üyeleri, Locus'u Locus dergisinin okurları belirler. O yılın Hugo adayları arasında John Barnes'ın Mother of Storms, Nancy Kress'in Beggars and Choosers, Michael Bishop'ın Brittle Innings ve James K. Morrow'un Towing Jehovah romanları vardı.

Roman, Vorkosigan Destanı'nın en çok anılan kitapları arasındadır. Bujold'un serisi 2017'de Hugo En İyi Seri Ödülü'nü aldı; Mirror Dance serinin Hugo kazanan üç romanından biridir (diğerleri The Vor Game ve Barrayar).

Uyarlamaları

Baktığımız kaynaklarda Mirror Dance'in film ya da dizi uyarlamasına rastlamadık. Vikipedi, serinin geneli için The Warrior's Apprentice'in 2010'da Fransızca bir çizgi romana uyarlandığını belirtir; bu uyarlama Mirror Dance'i kapsamaz.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Mirror Dance, serinin ortasında yer alır ve önceki Miles kitaplarının olaylarına dayanır. Yeni başlayan okur için ideal giriş noktası değildir; Miles'ı ve Barrayar'ı tanımadan okunduğunda duygusal ağırlığı eksik kalır. Daha önce The Warrior's Apprentice ve Brothers in Arms okunmuşsa kitap çok daha güçlü etki eder, çünkü Mark'ın kim olduğu Brothers in Arms'ta kurulur.

Kimlik, klonlama ve travma konularını bilimkurguyla birlikte okumak isteyenlere uygundur. Kitap sert işkence ve psikolojik şiddet içerdiği için hassas okurlar bu bölümlere hazırlıklı olmalı. Mirror Dance'ten sonra seri yayın sırasına göre Cetaganda (1995) ile sürer. Serinin tamamı için hem yayın hem evren içi sırayı veren Vorkosigan Destanı okuma sırası rehberine bakabilirsiniz.