Barrayar (Lois McMaster Bujold): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Barrayar, Amerikalı yazar Lois McMaster Bujold'un 1991'de yayımlanan romanı ve Vorkosigan Destanı'nın en çok ödül alan kitaplarından biridir. Önce 1991'in temmuz-ekim aylarında Analog dergisinde dört bölüm hâlinde tefrika edildi, ekimde Baen Books tarafından kitap olarak çıktı; ilk baskısı 386 sayfaydı. Roman, yazarın 1986 tarihli ilk kitabı Shards of Honor'ın doğrudan devamıdır ve 1992'de hem Hugo hem Locus ödülünü kazandı. Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadığımız için adı İngilizce kullanılıyor.

Kitap ne anlatıyor?

Barrayar, bilimkurgunun alışılmış "başka bir gezegene gidip yeni bir şey keşfeden kahraman" kalıbını tersine çevirir. Cordelia, gelişmiş ve eşitlikçi bir dünya olan Beta Kolonisi'nden gelmiş bir kadındır. Bu kez keşfe değil, evlendiği adamın gezegenine, yani Barrayar'a yerleşmeye gelmiştir. Barrayar, yüzyıllarca dış dünyadan kopuk kalmış kolonistlerin torunlarının yaşadığı, askerî ve hiyerarşik bir toplumdur. Kılıçla uzay gemisinin yan yana durduğu bu dünyada mutasyona karşı derin bir korku vardır; Vikipedi'deki özete göre küçük kusurlarla doğan bebekler bile öldürülebilir.

Cordelia'nın kocası Aral Vorkosigan, bu düzenin tepesine yakın bir soylu subaydır. İmparator Ezar'ın ölümüyle genç varis Gregor için naiplik görevi ona kalır ve bu görev ailenin hayatını tehlikeye sokar. Kitabın asıl çekirdeği siyasi bir iktidar mücadelesidir, ama Bujold onu bir hamilelik hikâyesinin içine yerleştirir: tehlike yalnız saraya ve ülkeye değil, Cordelia'nın doğmamış çocuğuna da uzanır. Savaşın ve siyasetin yarattığı yıkım, o düzenin dışından gelmiş bir kadının gözünden anlatılır.

Kitap aynı zamanda serinin ana kahramanı Miles Vorkosigan'ın doğumunun hikâyesidir. Serinin sonraki romanlarını okuyanlar, Miles'ın bedensel koşullarının ve ailesiyle ilişkisinin kökenini burada görür. Yayın sırasına göre yedinci kitap olmasına rağmen Barrayar, evren içi kronolojide serinin Miles'tan önceki ve onun doğumunu kapsayan dönemine aittir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Cordelia, Aral'la evlenmiş ve ilk çocuklarını beklemektedir. Barrayar'ın geri teknolojisine ve şiddete açık siyasetine alışmaya çalışırken imparator Ezar ölür. Ezar, ölmeden önce isteksiz Aral'ı torunu Gregor'un naipliğini kabul etmeye yöneltmiştir.

Vorkosigan ailesine yönelik zehirli gazlı bir suikast girişimi başarısız olur, ama panzehir güçlü bir teratojen, yani gelişmekte olan bebeğe zarar veren bir madde çıkar. Bebeğin kemikleri ağır biçimde zedelenme tehlikesindedir. Cordelia, bu zararı kısmen önleyebilecek deneysel bir tedavi için bebeği bir yapay rahme, yani serideki adıyla "replikatör"e aktarır. Aral'ın babası Piotr, "sakat bir mutant"ın soyadını taşımasına razı olmaz ve gebeliğin sonlandırılmasını ister. Cordelia kararlılıkla karşı çıkar.

Bu gerilim sürerken Vordarian adlı soylu bir darbe girişimi başlatır. Beş yaşındaki Gregor güvenlik şefi tarafından kurtarılır ve Vorkosiganlara ulaştırılır. Cordelia, Gregor ve koruması Bothari kırsalda saklanırken, Aral ile babası direnişi örgütler. Bebeğin bulunduğu replikatör ise bakım ister: bakım yapılmazsa fetüs altı gün içinde ölecektir. Cordelia, Bothari ve sarayı iyi bilen Droushnakovi ile saraya sızıp çocuğunu geri almaya karar verir.

Girişim tehlikeli ve karmaşık bir yolculuğa dönüşür. Grup, planını öğrenen subay Koudelka'yı kaçırıp yardıma ikna eder. Kentte Lady Alys Vorpatril'in yakalandığına tanık olur ve onu kurtarır; Alys'in kocası Padma öldürülmüştür ve Alys, saklandıkları yerde Bothari'nin yardımıyla oğlu Ivan'ı doğurur. Cordelia, Alys'i güvenli bir yere göndermek için Koudelka'yı görevlendirir ve saraya yönelir. Saraydaki bir tuzakta Gregor'un annesi Prenses Kareen öldürülür; grup Vordarian'ı rehin alıp replikatörle birlikte kaçar. Cordelia, Aral'ın üssüne döner; Vordarian'ın ölümü, tereddüt eden müttefiklerinin darbeden vazgeçmesine yol açar ve darbe çöker.

Miles, çok kırılgan kemiklerle doğar. Beş yıl sonra, bedensel sınırlarına rağmen hareketli, zeki ve afacan bir çocuktur; Piotr'un sevgisini bile kazanmıştır. Yan hikâyede iki genç, Koudelka ve Droushnakovi, birbirine âşık olur. Cordelia'nın Betan alışkanlıklarından doğan bir yanlış anlaşma aralarını açar, o da araya girerek onları barıştırır; darbeden sonra ikisi evlenir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Lois McMaster Bujold, 2 Kasım 1949'da Ohio'nun Columbus kentinde doğdu. Babası Robert Charles McMaster, Nondestructive Testing Handbook'un editörüydü; yazar bilimkurguya ilgisinde babasının payını anlatmıştır. 1968-1972 arasında Ohio State Üniversitesi'nde okudu, ancak İngilizce bölümünü seçmedi: gerekçesi, bölümün yaratıcı yazıdan çok edebiyat eleştirisiyle ilgilenmesiydi. 1971'de evlendi, hastanede hasta bakımında çalıştı ve otuzlu yaşlarında yeniden yazmaya döndü. Arkadaşı Lillian Stewart Carl'ın kitap satışlarını görünce "o yapabiliyorsa ben de yapabilirim" diye düşündüğünü söylemiştir.

İlk romanı Shards of Honor 1986'da çıktı. The Warrior's Apprentice dört redden sonra Baen Books tarafından kabul edildi ve yayıncıyla üç kitaplık bir anlaşma doğdu. Barrayar, Vorkosigan Destanı'nın yayın sırasına göre yedinci romanıdır. Yazar, Miles'ın maceralarını ve evrenin ayrıntılarını birkaç kitap boyunca oturttuktan sonra, bu kez Miles'ın doğumuna ve ebeveynlerinin hikâyesine dönmüştür. Okur sonucu önceki kitaplardan bilir, ama yolculuğu yeni bir ağırlıkla yaşar.

Kitaptaki bilim

Barrayar'ın en dikkat çekici teknolojik öğesi uterus replikatörüdür: bebeğin rahim dışında gelişebildiği yapay rahim. Gerçek dünyada bu fikrin tarihi kitaptan eskidir. Vikipedi'ye göre ilk yapay rahim patenti 1954'te Emanuel M. Greenberg tarafından başvurulmuş, 1955'te verilmiştir. Daha somut sonuçlar hayvan deneylerinden gelir. Japonya'daki Juntendo Üniversitesi'nde 1996'da keçi fetüsleri üç hafta boyunca rahim dışı bir düzenekte yaşatılmıştır. 2017'de Philadelphia Çocuk Hastanesi'nin araştırmacıları, erken doğmuş kuzu fetüslerini yapay amniyon sıvısı dolu plastik bir torbada, pompasız bir damar devresiyle 28 güne kadar yaşatmayı başarmıştır; kuzular bu sürede normal gelişmiştir.

Bu başarılar, romandaki replikatörün gerçeğe ne kadar uzak olduğunu da gösterir. İnsanda döllenmeden tam doğuma kadar bütün gebeliğin rahim dışında geçtiği bir sistem bugün yoktur. Kitap da zaten bu tam sistemi baştan varsayar. Bujold'un ilgisi teknolojinin mühendisliğinden çok toplumsal sonuçlarındadır: replikatör, bebeğin kaderini annenin bedeninden ayırdığı için Barrayar'ın mutasyon korkusunu daha da keskinleştirir. Çocuk artık kurtarılabilir, ama bu kez "kurtarılmaya değer mi" sorusu açılır.

Romanın ikinci biyolojik öğesi teratojendir. Panzehirin kendisinin zarar verici olması, ilaçların yalnız hastaya değil gelişmekte olan döle de etki edebileceği gerçeğine dayanan bir kurgudur. Miles'ın kırılgan kemikleri, bu dönemde alınan zararın sonucudur ve seri boyunca onun hayatını belirleyen koşuldur.

Vorkosigan evreninde yıldızlar arası yolculuk, solucan deliklerinden oluşan bir ağla yapılır. Solucan deliği, uzay-zamanda uzak iki noktayı birbirine bağlayan varsayımsal bir yapıdır. Einstein ve Nathan Rosen'in 1935'teki çalışması "Einstein-Rosen köprüsü" adını doğurdu; "solucan deliği" terimini ise 1957'de John Archibald Wheeler yaygınlaştırdı. Bugüne kadar hiçbir solucan deliği gözlenmedi; geçilebilir bir solucan deliği için negatif enerji yoğunluklu "egzotik madde" gerekir ve bu madde kuramsal olarak tartışmalıdır. Konunun ayrıntısı Solucan delikleri sayfasında. Barrayar romanı çoğunlukla gezegen yüzeyinde geçer; solucan deliği ağı daha çok serinin geri planıdır. Bu nedenle kitabın astronomiyle bağı dolaylıdır: yazar, gezegenler arası bir toplumun kültürel farklarını (Barrayar'ın yüzyıllarca izole kalmış askerî düzenini ve Beta Kolonisi'nin teknoloji zengini, eşitlikçi toplumunu) konu eder.

Etkisi ve ödülleri

Barrayar, 1992'de Hugo Ödülü'nü (En İyi Roman) ve Locus Ödülü'nü (En İyi Bilimkurgu Romanı) kazandı; 1991 Nebula En İyi Roman ödülüne de aday gösterildi. Hugo'yu Dünya Bilimkurgu Kongresi (Worldcon) üyeleri oylar. O yıl Barrayar, Emma Bull'un Bone Dance, Anne McCaffrey'nin All the Weyrs of Pern, Joan D. Vinge'in The Summer Queen, Orson Scott Card'ın Xenocide ve Michael Swanwick'in Stations of the Tide romanlarıyla yarıştı. Locus ödülünü ise Locus dergisinin okurları belirler.

New York Review of Science Fiction dergisi (Ekim 1998) romanı Bujold'un sonraki dönem yazarlığının başlangıcı olarak niteledi; gücü, karmaşıklığı ve özgünlüğüyle "büyük bir sıçrama" olduğunu, özellikle Bothari'nin ele alınışını ve bilimkurguda o güne dek az gidilmiş "kadın dünyası" temalarını öne çıkardığını belirtti.

Kitap 1996'da Shards of Honor ile birlikte Cordelia's Honor adlı ciltte toplandı. Barrayar, Bujold'un dört Hugo En İyi Roman ödülünün ikincisidir; yazar bu sayıyla Robert A. Heinlein'ın rekoruna eşitlenmiştir. Vorkosigan Destanı'nın bütünü ise 2017'de Hugo En İyi Seri Ödülü'nü aldı.

Uyarlamaları

Baktığımız kaynaklarda Barrayar'ın film ya da dizi uyarlamasına rastlamadık. Kitabın sesli kitap sürümünü Grover Gardner seslendirmiştir. Serinin geneli için Vikipedi, The Warrior's Apprentice'in 2010'da başlayan Fransızca bir çizgi roman uyarlamasından söz eder; bu uyarlama Barrayar'ı kapsamaz.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Barrayar, siyasi entrika, aile dramı ve aksiyonu birleştiren, bilimkurguyu yalnızca teknolojiyle tanımlamayan okurlara hitap eder. Hızlı bir uzay savaşı bekleyen okur için kitap daha çok bir saray ve iç savaş hikâyesidir. Roman Shards of Honor'ın devamı olduğu için önce onu okumak Cordelia ile Aral'ın ilişkisini anlamayı kolaylaştırır; tek başına da okunabilir, ama ilk kitaptaki olayların bilinmesi duygusal ağırlığı artırır.

Serinin bütününü planlayan okur için kitapların hem yayın hem evren içi sırasını veren Vorkosigan Destanı okuma sırası rehberi yardımcı olur. Cordelia ve Aral'dan sonra Miles'ı merak edenler için doğal sonraki durak The Warrior's Apprentice'tir. Biyolojik kimlik ve üretilmiş insan konusuna Cyteen farklı bir açıdan yaklaşır; askerî bilimkurguyla ilgilenenler için Old Man's War iyi bir ikinci okumadır.