Jack Kirby

Jack Kirby kimdir?

Jack Kirby (asıl adı Jacob Kurtzberg; 28 Ağustos 1917 – 6 Şubat 1994), Amerikalı çizgi roman sanatçısı ve yazarıdır. Çizgi roman tarihinin en üretken ve en etkili yaratıcılarından biri sayılır; hayranları arasında "Kral" (The King) lakabıyla anılır. 1940'ta Joe Simon ile birlikte Kaptan Amerika'yı yarattı; 1960'larda Marvel Comics'te Fantastik Dörtlü, Thor, Hulk, X-Men, Yenilmezler, Black Panther ve Gümüş Sörfçü gibi karakterlerin ortak yaratıcısı oldu. Dünya'yı yutmaya gelen kozmik dev Galactus'tan Ebediler'in (Eternals) dev uzaylı tanrıları Celestial'lara, DC'deki Yeni Tanrılar'dan "2001: Bir Uzay Destanı" uyarlamasına kadar uzay ve kozmos temalı çizgi romanın görsel dilini büyük ölçüde onun kalemi biçimlendirdi. Bugün Marvel Sinematik Evreni'nin pek çok filmi onun çizdiği karakterlere dayanır.

Hayatı

Kirby, New York'ta Manhattan'ın Aşağı Doğu Yakası'nda, Avusturya kökenli Yahudi göçmen bir ailenin çocuğu olarak doğdu; babası bir konfeksiyon atölyesinde işçiydi. Çizmeyi büyük ölçüde kendi kendine öğrendi; gazete çizgi dizilerindeki figürleri kopyalayarak çalıştı. Etkilendiği isimler arasında Milton Caniff, Hal Foster ve Alex Raymond gibi macera çizgi dizisi ustaları vardı. 14 yaşında Brooklyn'deki Pratt Enstitüsü'ne yazıldı ama bir hafta sonra ayrıldı.

1936'da Lincoln gazete ajansında çalışmaya başladı, ardından Fleischer Stüdyoları'nda Temel Reis (Popeye) çizgi filmlerinde ara kare çizerliği yaptı. Animasyondaki bu deneyim, ileride çizgi romana taşıyacağı hareket duygusunun temellerinden biri oldu. Kariyerinin başında farklı takma adlarla çalıştı; ilk işleri arasında "The Diary of Dr. Hayward" adlı bir bilimkurgu macerası da vardı. Sonunda "Jack Kirby" adında karar kıldı.

7 Haziran 1943'te ABD Ordusu'na alındı ve 23 Ağustos 1944'te Normandiya'daki Omaha Plajı'na çıktı. Ordu, çizerliğini öğrenince onu kasabalara önden girip keşif haritaları ve çizimleri hazırlayan tehlikeli bir göreve verdi. 1944 kışında ağır donma yaralanması geçirdi, iyileşti ve 20 Temmuz 1945'te ordudan ayrıldı. 23 Mayıs 1942'de evlendiği Rosalind "Roz" Goldstein ile dört çocuğu oldu. 1969'da ailesiyle birlikte Güney Kaliforniya'ya taşındı. 6 Şubat 1994'te Kaliforniya'nın Thousand Oaks kentindeki evinde kalp yetmezliğinden 76 yaşında öldü.

Kaptan Amerika'dan uzay çağına

Kirby, yazar ve editör Joe Simon ile 1940'ta Timely Comics (bugünkü Marvel'in öncülü) için Kaptan Amerika'yı yarattı. 1941 başında çıkan ilk sayı birkaç günde tükendi ve ikili sektörün en aranan ekiplerinden biri oldu. Savaş sonrasında Simon ile birlikte 1947'de Young Romance dergisiyle romantik çizgi roman türünü başlattılar.

Kirby'nin uzayla ilişkisi, gerçek uzay yarışıyla eş zamanlı başladı. Sputnik'in fırlatılmasından yaklaşık bir yıl sonra, Amerikan kamuoyunun uzaya artan ilgisinden yararlanmak isteyen bir gazete ajansı için Dave ve Dick Wood kardeşlerle birlikte Sky Masters of the Space Force (Uzay Kuvvetleri'nin Gök Ustaları) adlı gazete çizgi dizisini hazırladı. 8 Eylül 1958'den 25 Şubat 1961'e kadar yayımlanan dizi, Binbaşı Skylar Masters adlı bir Amerikalı astronotun maceralarını; roket fırlatmaları, uzay istasyonları ve Ay'a inişlerle dolu kurgusal bir uzay yarışını anlatıyordu. Aynı yıllarda DC için, olağanüstü güçleri olmayan dört kâşifin hikâyesi Challengers of the Unknown'ı (Bilinmeyenin Meydan Okuyanları, Şubat 1957) ortaklaşa yarattı.

Marvel'in öncülü Atlas'ta yayımlanan ilk işi, Aralık 1958 tarihli Strange Worlds dergisinin ilk sayısındaki "I Discovered the Secret of the Flying Saucers" (Uçan Dairelerin Sırrını Keşfettim) adlı öyküydü. Ardından bilimkurgu antolojileri için dev canavarlar çizdi; Groot adı da ilk kez bu canavarlardan birinde göründü; karakter sonraki yıllarda yeniden yorumlanarak Galaksinin Koruyucuları'nın kadrosuna girdi.

Marvel'in kozmik dönemi

Kasım 1961'de yayımlanan The Fantastic Four (Fantastik Dörtlü) #1, Stan Lee ile Kirby ortaklığının başlangıcıydı. Görece gerçekçi karakterleri ve giderek kozmik bir ölçeğe açılan hikâyeleriyle dizi sektörde çığır açtı. Kirby yaklaşık on yıl boyunca Marvel'in "ev üslubunu" belirledi; Ant-Man, Yenilmezler, Black Panther, Hulk, Iron Man, Thor ve X-Men'in ortak yaratıcısı oldu. Gözlemci Uatu, Yaşayan Gezegen Ego, Inhumans'ın gizli şehri Attilan ve Afrofütürist ülke Wakanda da bu dönemin ürünleridir. Beyazperdedeki karşılıkları için Thor, Black Panther ve Yenilmezler sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Lee ve Kirby'nin en iyi işi olarak sık sık gösterilen öykü, Fantastic Four #48–50'de (Mart–Mayıs 1966) yayımlanan "Galactus Üçlemesi"dir. Dünya'yı yutmak isteyen kozmik dev Galactus'un ve onun habercisi Gümüş Sörfçü'nün Dünya'ya gelişini anlatan bu öykü, 1960'ların genç okurları arasında, özellikle üniversite kampüslerinde büyük ilgi gördü. Fantastik Dörtlü'nün sinemadaki son uyarlaması için Fantastik Dörtlü: İlk Adımlar sayfamıza bakabilirsiniz; 2025 yapımı bu film, Kirby'nin doğum gününden (28 Ağustos) türetilen "Dünya-828" adlı bir evrende geçer.

Kirby'nin uzay görselliğine en tanınmış katkılarından biri "Kirby Krackle" (Kirby çatırtısı) adı verilen tekniktir. Siyah, düzensiz noktalardan oluşan bu desen; patlamaları, ışın silahlarını, kozmik enerjiyi ve uzay olaylarını çizmek için kullanılır. Kirby ayrıca fotoğraf kolajlarıyla deneyler yaptı ve Marvel evreninde yalnızca kolajla gösterilen bir boyut olan "Negatif Bölge"yi tasarladı. Uzaylı da olsa organik görünen makineleri, gemileri ve aygıtları için hayranlar "Kirby teknolojisi" deyimini kullanır.

Yeni Tanrılar, Ebediler ve 2001 uyarlaması

Hak ve yaratıcı kimliğinin tanınması konusundaki anlaşmazlıklar nedeniyle Kirby 1970'te Marvel'den ayrılıp DC Comics'e geçti. Burada New Gods, Mister Miracle ve The Forever People dergilerini kapsayan "Dördüncü Dünya" destanını yarattı; destanın kötü karakteri Darkseid bugün de DC evreninin ana figürlerinden biridir (DC filmleri için DC evreni izleme sırası). Kıyamet sonrası bir Dünya'da geçen Kamandi de bu dönemin işlerindendir.

1970'lerin ortasında Marvel'e döndüğünde The Eternals'ı yarattı. Dizinin merkezinde, insanlığın ilk dönemlerine perde arkasından müdahale etmiş, insanüstü boyutlarda uzaylı varlıklar olan Celestial'lar vardı; bu fikir zamanla Marvel evreninin temel taşlarından biri oldu ve Eternals filmiyle sinemaya taşındı. Kirby aynı dönemde Stanley Kubrick ile Arthur C. Clarke'ın 2001: Bir Uzay Destanı'nı çizgi romana uyarladı: 1976'da büyük boy bir özel sayı yayımlandı, ardından Aralık 1976 ile Eylül 1977 arasında 10 sayılık bir dizi geldi. Kirby'nin hem yazıp hem çizdiği bu dizide, Monolit ile karşılaşan gelişmiş robot X-51, yani sonradan Machine Man adını alacak karakter, Temmuz 1977 tarihli 8. sayıda ilk kez göründü. 1978'de Stan Lee ile son ortak işi olan The Silver Surfer yayımlandı; bu kitap Marvel'in ilk grafik romanı sayılır.

Sinema, animasyon ve Argo

1979'da Kirby, Hanna-Barbera ve Ruby-Spears gibi animasyon stüdyolarına geçerek Thundarr the Barbarian gibi dizilere tasarım yaptı. Aynı yıllarda Disney'in Kara Delik (The Black Hole) filmini bir gazete çizgi dizisi olarak uyarladı. 1979'da yapımcı Barry Geller'in, Roger Zelazny'nin bilimkurgu romanı Lord of Light'ı (Işığın Efendisi) beyazperdeye uyarlama projesi için konsept çizimleri yaptı. Film hiç çekilmedi; ancak bu çizimler, İran rehine krizi sırasında Tahran'daki ABD büyükelçiliğinden kaçan bazı görevlilerin bir film ekibi kılığında ülkeden çıkarıldığı CIA operasyonunda kullanıldı. 2012 yapımı Argo filminde Kirby'yi Michael Parks canlandırdı.

Bilimle ve uzayla ilişkisi

Kirby bir bilim insanı değildi; ancak uzay çağının hayal gücünü biçimlendiren sanatçılardan biri oldu. Gerçek uzay yarışıyla eş zamanlı çizdiği Sky Masters, Sputnik sonrası dönemin roket ve uzay istasyonu heyecanını gazete sayfalarına taşıdı. Sonraki işlerinde kozmik enerjiler, gezegenleri tehdit eden dev varlıklar ve evreni şekillendiren dev uzaylılar gibi fikirleri bilimsel kesinlikten çok mitolojik bir ölçekle işledi. James Cameron, Yaratık 2 (Aliens) filminin görünümünde Kirby'nin bilinçaltında etkisi olduğunu, onun makineleri çizmekte eşsiz olduğunu söylemiştir.

Bilim dünyası da Kirby'yi andı: 22 Eylül 2001'de keşfedilen 51985 Kirby asteroidi onun adını taşır. Uluslararası Astronomi Birliği 2019'da Merkür'ün kuzey kutbu yakınındaki 31 kilometre çaplı bir kratere de "Kirby" adını verdi.

Ödülleri

• 1967 Alley Ödülü, En İyi Kalem Çizeri; 1960'larda Stan Lee ile birlikte birçok Alley Ödülü daha.
• 1971 Shazam Ödülü, "Dördüncü Dünya" dizileriyle bireysel özel başarı dalında.
• 1974 Inkpot Ödülü; 1975'te Shazam Ödülleri Onur Listesi.
• 1987'de Will Eisner Çizgi Roman Onur Listesi'ne seçilen ilk üç isimden biri.
• 1993 Bob Clampett İnsani Yardım Ödülü (Eisner Ödülleri töreninde).
• 14 Temmuz 2017'de ölümünden sonra Disney Efsanesi (Disney Legend) unvanı; aynı yıl ölümünden sonra Bill Finger Ödülü.

Etkisi

Kirby'nin kariyeri boyunca en az 20.318 sayfa ve 1.385 kapak çizdiği hesaplanmıştır; yalnızca 1962'de 1.158 sayfası yayımlandı. Hareketli, sinematik anlatımı, sayfa çerçevelerinin dışına taşan figürleri ve iki sayfaya yayılan dev sahneleriyle çizgi roman dilini kökten değiştirdi; onun tarzını taklit eden çizimler için "Kirbyesk" sözcüğü kullanılır. Pacific Comics'te yayımladığı uzay macerası Captain Victory and the Galactic Rangers, yaratıcının karakterlerinin hakkını elinde tuttuğu ilk anlaşmalardan biriydi ve sektördeki ücretli çalışma düzeninin sorgulanmasına katkıda bulundu. Haziran 2018 itibarıyla ortak yaratıcısı olduğu karakterlere dayanan Hollywood filmlerinin toplam hasılatı yaklaşık 7,4 milyar dolara ulaşmıştı. Bu filmlerin hangi sırayla izlenebileceği için Marvel Sinematik Evreni izleme sırası sayfamıza bakabilirsiniz. Onun adını taşıyan Jack Kirby Ödülleri ve Jack Kirby Onur Listesi, çizgi roman dünyasındaki yerini simgeler.