Stephen S. Buono

Stephen S. Buono kimdir?

Stephen S. Buono (Stephen Samuel Buono), ABD'li bir tarihçi ve uluslararası ilişkiler araştırmacısıdır. NASA'nın 2025'te yayımladığı Governing the Moon: A History adlı monografisinin yazarı olarak tanınır; kitap, 1979'da kabul edilen ve büyük uzay güçlerinin onaylamadığı Ay Antlaşması'nın tarihini anlatır. NASA kitabındaki yazar notuna göre Chicago Üniversitesi'nde sosyal bilimler alanında "Collegiate Assistant Professor" olarak görev yapıyor; Stanford ve Harvard'daki araştırma merkezlerinde ve NASA'da araştırma bursları aldı. Cornell University Press'ten çıkan The Province of All Mankind: How Outer Space Became American Foreign Policy adlı kitabın da yazarıdır.

Stephen Buono kimdir, nerede çalışıyor?

Buono'nun kişisel hayatı hakkında, doğum tarihi ve yeri dahil, güvenilir kaynaklarda ayrıntılı bilgi yok; bu sayfada yalnızca NASA'nın yayınında ve yayınevi kayıtlarında doğrulanabilen bilgiler yer alıyor. NASA monografisinin "Yazar Hakkında" bölümüne göre Buono, Chicago Üniversitesi'nde sosyal bilimler alanında Collegiate Assistant Professor'dur. Stanford Üniversitesi'ndeki Freeman Spogli Uluslararası Çalışmalar Enstitüsü ve Harvard Üniversitesi'ndeki Belfer Bilim ve Uluslararası İlişkiler Merkezi'nde araştırma bursları aldı; ayrıca NASA'nın bursiyeri oldu.

Kongre Kütüphanesi kaydında adı "Buono, Stephen Samuel" olarak geçer. İki kitabının başlıkları da çalışma alanını gösterir: uzay faaliyetlerinin hukuk, dış politika ve siyasi tarih boyutu. Yani konusu roketin ya da uzay aracının kendisinden çok, uzaya kimin, hangi kurallarla ve hangi gerekçeyle çıkacağı sorusudur.

Governing the Moon: Ay Antlaşması'nın tarihi

Governing the Moon: A History, NASA Tarih Ofisi'nin "Monographs in Aerospace History" dizisinin 59. kitabıdır ve NASA SP-2024-4559 numarasını taşır. Kitap, NASA'nın Teknoloji, Politika ve Strateji Ofisi'nin desteklediği özgün bir tarih araştırmasının sonucudur. Ofisin önsözüne göre amaç, Ay yönetimi sorununu daha iyi anlamaktı: insanlığın Ay'ı nasıl koordine edeceği, teknik ve bilimsel gerekçeler kadar önemli olabilir.

Kitabın konusu, resmî adıyla "Devletlerin Ay ve Diğer Gök Cisimleri Üzerindeki Faaliyetlerini Düzenleyen Anlaşma", yani Ay Antlaşması'dır (Moon Treaty). Anlaşma Birleşmiş Milletler'de yaklaşık sekiz yıl süren müzakerelerden sonra 1979'da Genel Kurul'da oylamasız, uzlaşıyla kabul edildi ve 18 Aralık 1979'da imzaya açıldı. 1984'te yürürlüğe girdi. Buono'nun vurguladığı çelişki şudur: Dış Uzay Antlaşması (1967) yüzden fazla taraf toplarken Ay Antlaşması'na yirmiden az devlet taraf oldu ve ne ABD ne Sovyetler Birliği onu onayladı. İlk gün yalnızca altı ülke imza attı: Şili, Romanya, Filipinler, Fas, Avusturya ve Fransa. Bunlardan yalnızca Avusturya ve Fransa'nın kendi uzay programı vardı.

Kitap beş bölüm ve bir sonuçtan oluşur:

• Ay'ın avukatı: Arjantinli hukukçu Aldo Armando Cocca'nın anlaşmanın tohumunu nasıl attığı. Cocca'nın BM'ye yaptığı öneri, Apollo 11'in inişinden yaklaşık iki hafta önce, Ay'dan gelecek madde ve kaynakların hukuki statüsünün incelenmesini istedi.
• "A Rather Clumsy Attempt": Moskova'nın Ay antlaşması girişimi.
• The Doldrums: sürecin bitiş çizgisine doğru ağır aksak ilerleyişi.
• New York, Geneva, New York: Birleşmiş Milletler'deki müzakereler.
• Armageddon for the Free Enterprise System: Anlaşmanın Amerikan siyasetindeki karşılanışı.

Buono'nun tezi, anlaşmaya katılan tüm tarafların motivasyonlarının karmaşık ve çelişkili olduğu; bu motivasyonların 1970'lerin jeopolitik ve ekonomik fikirlerinden beslendiğidir. Bunlar arasında Küresel Güney'deki sömürgecilik sonrası hareketler, ABD-Sovyet uzay rekabeti ve güçlü ticari uzay çıkarlarının yükselişi sayılıyor. Anlaşmanın en tartışmalı hükmü, Ay ve doğal kaynaklarının "insanlığın ortak mirası" olduğunu söyleyen madde oldu. Aynı ifade o yıllarda deniz yatağı kaynakları için de kullanılıyordu; bu yüzden karşı çıkanlar anlaşmayı deniz hukuku tartışmasına bağlayıp onu serbest girişim düzenine zarar veren bir metin gibi sundu. ABD'de teknoloji şirketleri, uzay savunucuları ve madencilik şirketleri Senato'da anlaşmaya karşı ifade verdi; Carter yönetimi onu yasama incelemesinde bekletti ve Senato oylamaya hiç gitmedi.

Kitabın girişi, Ay Antlaşması'nın zayıflığını gösteren bir olayı da hatırlatır. 1980'de Dennis Hope adlı bir kişi bütün Ay'ın kendisine ait olduğunu ilan edip parsellerini acre başına 20 dolardan (1 acre yaklaşık 4 dönümdür) satmaya başladı. Hope BM'ye ve Sovyetler Birliği'ne yazdığı mektuplarda, antlaşmanın bireyleri kapsamayan bir boşluğu olduğunu ileri sürdü. Buono'ya göre ABD hükûmeti bu iddiaya itiraz etmedi; üç ABD başkanı, Carter, Reagan ve George H. W. Bush, sonradan Hope'tan Ay arsası satın aldı. Buono'ya göre Ay Antlaşması'nın bir tür "ölü doğmuş kardeş" sayılmasının nedenleri karmaşık ve köklüdür; kitap bunu tek bir nedene bağlamaz.

Kitabın ilginç yanlarından biri, hikâyeyi yalnızca ABD ile Sovyetler Birliği'ne indirgememesidir: Cocca ve gelişmekte olan ülkelerin delegeleri anlatının merkezindedir. Ayrıntılı özet, okuma rehberi ve ücretsiz PDF bağlantısı için kitap sayfasına bakabilirsiniz.

Bilimle ve uzay politikasıyla ilişkisi

Buono bir uzay bilimcisi değil, uzay politikasının tarihçisidir; ama kitabının çıkış noktası güncel bilimsel ve teknik gelişmelerdir. Giriş bölümü, 2020'lerde Ay'ın güney kutbuna dört astronotun ineceği ve orada su buzu ve uçucu maddeler arayacağı bir görevi anlatarak başlar. Ay'da kural olmayacağı, orasının bir "Vahşi Batı"ya döneceği iddiasına karşı Buono, Ay için halihazırda yürürlükte olan kuralların bulunduğunu hatırlatır: 1967 Dış Uzay Antlaşması gök cisimlerinin yalnızca barışçıl amaçlarla kullanılmasını, askerî üs kurulmamasını ve silah denenmemesini öngörür. 2020'de duyurulan Artemis Mutabakatı da bu belgeye dayanır. Türkiye'nin Artemis Mutabakatı'na katılımı için Türkiye Artemis Mutabakatı'nın 71. imzacısı oldu haberine bakılabilir.

Önsöz de Ay yönetişimi için gelecekte yapılabilecek araştırmaların Ay Antlaşması'nın ötesine, Antarktika Antlaşması, BM Deniz Hukuku Sözleşmesi ve Arktik Konseyi gibi benzer yönetim düzenlerine uzanabileceğini söyler. Yani kitap tek başına bir cevap sunmaz; bugünkü tartışmanın tarihsel arka planını sağlar. Yeni Ay görevleri başlarken özel şirketlerin ve ülkelerin Ay kaynakları üzerindeki hakları konusunda hâlâ açık sorular varken, bu arka plan önemlidir. Buono'nun "Vahşi Batı" eleştirisi, hukuki boşluk olduğu varsayımını sorgulamak isteyenler için tarihsel bir dayanak sunar.

Akademik unvanı ve destekleri

Buono'ya verilmiş bir ödül ya da onur doğrulanabilir kaynaklarda yer almıyor; doğrulanan akademik unvan ve destekler şunlardır: Chicago Üniversitesi'nde sosyal bilimler alanında Collegiate Assistant Professor görevi; Stanford'daki Freeman Spogli Uluslararası Çalışmalar Enstitüsü, Harvard'daki Belfer Merkezi ve NASA bursları. NASA'nın kendi tarih dizisinde bir monografisinin yayımlanması da çalışmasının kurum tarafından desteklendiğini gösterir.

Kitapları

• Governing the Moon (Stephen S. Buono): Ay Antlaşması'nın tarihi ve özeti (2025)

Etkisi

Buono'nun çalışması, Ay'ın hukuki statüsünün neden hâlâ tartışıldığını anlamak isteyenler için bir başlangıç noktasıdır. NASA'nın ücretsiz yayın serisinde yer aldığı için öğrenciler, gazeteciler ve politika uzmanları kitaba kolayca ulaşabilir. Kitabın en belirgin katkısı, Ay Antlaşması'nı yalnızca "başarısız bir hukuk metni" olarak değil, 1970'lerin ekonomik ve siyasi kavgalarının ortasında şekillenmiş bir tarih olarak okumayı sağlamasıdır. Bu bakış, bugün Ay için yeni kurallar tartışılırken geçmişteki bir girişimin neden tutmadığını görmeye yardım eder.

Okuma önerisi: Önce kitabın özetini okuyun; sonra Ay yarışının Sovyet tarafını anlatan Challenge to Apollo sayfasına bakın.