Alejandro Jodorowsky
Mœbius'la The Incal'ı yazan, Dune'u sinemaya uyarlamak için dev bir ekip kurup projeyi tamamlayamayan Şili doğumlu sinemacı ve çizgi roman yazarı.
- Doğum tarihi
- 17 Şubat 1929
- Ülke
- Şili / Fransa
- Görevi
- Sinemacı ve çizgi roman yazarı
- Rolü
- Yazar
Alejandro Jodorowsky kimdir?
Alejandro Jodorowsky, 17 Şubat 1929'da Şili'nin Tocopilla kentinde doğan; Şili ve Fransa vatandaşı olan sinemacı, yazar, çizgi roman senaristi, tiyatro adamı ve "psikomaji" adını verdiği terapi anlayışının savunucusudur. Uzay temalı kitaplar açısından iki yönüyle öne çıkar: Jean Giraud'yla (Mœbius) birlikte hazırladığı ve 1980'lerde yayımlanan bilimkurgu çizgi romanı The Incal'ın yazarı olarak ve 1970'lerin ortasında Frank Herbert'in Dune romanını sinemaya uyarlamayı planlayıp gerçekleştiremediği ünlü proje nedeniyle.
Bu proje hiç çekilmedi; yine de sinema tarihinin en çok konuşulan "olmamış filmlerinden" biri hâline geldi. Jodorowsky'nin çizgi romanları ise uzay operasını mistik, psikolojik ve gösterişli bir görsel dille birleştiren bir çizgi kurdu.
Hayatı
Jodorowsky, Rus İmparatorluğu'ndan göç etmiş Ukraynalı Yahudi bir ailenin çocuğu olarak Tocopilla'da doğdu. Dokuz yaşında Santiago'ya taşındı; Şili Üniversitesi'nde psikoloji ve felsefe okudu, ancak eğitimini yarıda bıraktı. 1950'li yılların başında Paris'e gitti; Étienne Decroux'dan pandomim eğitimi aldı ve Marcel Marceau'nun topluluğunda çalıştı. 1962'de Fernando Arrabal ve Roland Topor'la birlikte, saçmayı ve şok edici sahne gösterilerini öne çıkaran Panik Hareketi'ni kurdu.
Sinemaya Fando y Lis (1968) ile girdi; film Acapulco Film Festivali'nde olaylara yol açtı ve Meksika'da yasaklandı. El Topo (1970) "ilk gece yarısı kült filmi" olarak anılır ve John Lennon'un beğenisini kazandı. The Holy Mountain (1973), Allen Klein'ın yaklaşık bir milyon dolarlık finansmanıyla çekildi. Sonraki yıllarda Tusk (1980), Santa Sangre (1989), otobiyografik The Dance of Reality (2013) ve onun devamı Endless Poetry (2016) geldi.
Özel hayatında ilk eşi oyuncu Valérie Trumblay'dir (1982'de boşandılar); Teo, Axel Cristóbal ve Adan adlı üç oğlu vardır. Oğlu Brontis (1962 doğumlu) oyuncudur. 2003'ten beri sanatçı Pascale Montandon'la evlidir. Yaklaşık 25 yıl boyunca Paris kafelerinde simya, tarot, Zen ve şamanizm üzerine ücretsiz dersler verdi.
Dune: Çekilmeyen film
Jodorowsky 1974-1976 arasında, Frank Herbert'in 1965 tarihli Dune romanını sinemaya uyarlamak için büyük bir ekip topladı. Aralık 1974'te Jean-Paul Gibon'un başında olduğu bir Fransız konsorsiyum Dune'un film haklarını satın aldı ve yönetmenliği Jodorowsky'ye önerdi. Planlanan kadroda Salvador Dalí İmparator Shaddam IV'ü, Orson Welles Baron Harkonnen'i, Jodorowsky'nin oğlu Brontis Paul Atreides'i canlandıracaktı; müziği Pink Floyd ve Magma'nın yapması planlanıyordu. Hazırlık ekibinde Mœbius, H. R. Giger ve Chris Foss gibi görsel sanatçılar vardı. Mœbius, filmin tamamını anlatan yaklaşık 3.000 çizimlik bir görsel senaryo (storyboard) hazırladı.
1976'ya gelindiğinde 9,5 milyon dolarlık bütçenin 2 milyon doları harcanmıştı, ama hiçbir stüdyo yapımı finanse etmeye yanaşmadı; proje yaklaşık iki buçuk yılın sonunda mali nedenlerle durdu. Herbert'in senaryo için "14 saatlik bir film" ve "telefon rehberi gibi" dediği aktarılır. Hakları sonradan Dino De Laurentiis aldı ve 1984 filmini David Lynch yönetti. Konuya Frank Pavich'in yönettiği Jodorowsky's Dune (2013) belgeseli ışık tuttu; film 18 Mayıs 2013'te Cannes'daki Yönetmenlerin İki Haftası bölümünde gösterildi. Belgesel, hazırlık sürecinde ortaya çıkan fikirlerin sonraki yıllarda Star Wars, Alien, Flash Gordon, Terminator ve Beşinci Element gibi yapımları etkilediğini savunur. Ekipten Dan O'Bannon, Foss, Giger ve Giraud'nun 1979'da Alien filminde bir araya geldiği ise kaynaklarda doğrulanmış bir bilgidir. Etkiler konusunda söylenenler belgeselin tezidir, kesin hüküm olarak okunmamalıdır.
Romanın kendisini Dune sayfasında, sonradan çekilen uyarlamaları Dune (1984) ve Dune: Çöl Gezegeni (2021) sayfalarında, bütün filmlerin ve dizilerin sırasını ise Dune izleme sırası sayfasında bulabilirsiniz.
Uzay ve bilimkurgu eserleri
The Incal
The Incal, Jodorowsky'nin yazdığı, başlangıçta Jean Giraud'nun (Mœbius) çizdiği ve Fransız Métal Hurlant dergisinde yayımlanmaya başlayan bir bilimkurgu çizgi romanıdır. Yayıncısı Les Humanoïdes Associés'dir. Dune'un çökmesinden sonra bu çalışmada üretilen fikirlerin The Incal'a aktarıldığı belirtilir. Seri, 1980'lerden başlayıp 2014'e uzanan dört ana hikâyeden oluşur; İngilizce çevirileri Marvel (1988) ve Humanoids tarafından yayımlandı.
Baş karakter John Difool, isteksiz bir özel dedektiftir ve Işık ile Karanlık Incal adlı mistik kristallerin çevresindeki kozmik bir mücadeleye sürüklenir. Hikâyede Teknorahipler (Technopriests) ve Metabaron karakteri de yer alır; böylece Jodorowsky'nin "Jodoverse" diye anılan daha geniş evrenine bağlanır. Difool'un tarot destesindeki "Deli" kartına gönderme yaptığı belirtilir. Eserin konusu, bilimi ve okuma rehberi için Incal sayfasına bakabilirsiniz.
Rolling Stone, Jodorowsky-Mœbius ikilisini çizgi romanın büyük ortaklıklarından biri olarak anmıştır. Yayıncıların 1997'de Luc Besson'a karşı Beşinci Element nedeniyle açtığı dava ise sonuçsuz kaldı; filmin sayfasını Beşinci Element altında okuyabilirsiniz. 2021'de Jodorowsky, Taika Waititi'nin yöneteceği ve Jemaine Clement'le birlikte senaryosunu yazacağı bir sinema uyarlamasını duyurdu.
Metabaronlar ve Teknorahipler
Aynı evrende geçen The Metabarons (1992-2003) ve The Technopriests (1998-2006) serileri, Incal'ın yan hikâyelerini ve karakterlerini genişletir. Hepsi Humanoids tarafından yayımlanan bu seriler Jodorowsky'nin çizgi roman çalışmalarının merkezini oluşturur. Çizgi roman kariyeri 1966'da Anibal 5 ile başlamıştı. Tarot alanında da yaklaşık on yıl boyunca Marsilya Tarotu'nu yeniden kurmaya çalıştı; bu çalışma terapi anlayışının temelini oluşturur. 2019 tarihli belgeseli Psychomagic, a Healing Art Lyon'da gösterildi ve 2020'de yayın platformlarına çıktı.
Bilimle ilişkisi
Jodorowsky'nin uzay anlatıları bilimsel doğruluğu değil, görsel hayal gücünü ve ruhsal temaları öne çıkarır; Incal'ın kristalleri ve evrensel mücadele motifleri bilimsel bir model değil, simgesel bir kurgudur. Bu nedenle bilime katkısı, yeni bir buluş ya da kuram değil, bilimkurgunun görsel dilini etkilemiş olmasıdır.
Psikomaji ve "psikoşamanizm" ise Jodorowsky'nin simya, tarot, Zen ve şamanizmden beslenen terapi anlayışıdır; travmaları ritüel eylemlerle ele almayı önerir. Bunlar klinik olarak sınanmış yöntemler olarak sunulmaz; sanat ve inanç temelli yaklaşımlardır ve tıbbi ya da psikolojik tedavinin yerine geçmez. Psikomaji, 1995 tarihli kitabıyla geniş kitlelere ulaştı.
Ödülleri
2000'de Chicago Yeraltı Film Festivali'nin Jack Smith Yaşam Boyu Başarı Ödülü'nü aldı. Diğer çalışmalarının çoğu, ödülden çok kült statüsüyle tanınır.
Kitapları
Etkisi
Jodorowsky, Darren Aronofsky, Guillermo del Toro ve Nicolas Winding Refn gibi yönetmenleri etkilediği söylenen bir isimdir; Refn Only God Forgives filmini ona adamıştır. Lady Gaga ve The Mars Volta gibi müzisyenler de onun çalışmalarından ilham aldığını belirtmiştir. Uzay temalı eserler açısından en kalıcı etkisi iki noktada toplanır: hayata geçmeyen Dune projesi, bir filmin yapılmadan bile sinemanın görsel hafızasına katkı verebileceğini gösterdi; The Incal ise bilimkurgu çizgi romanında mistik bir uzay operasının nasıl kurulabileceğine örnek oldu.
