China Miéville
Arthur C. Clarke Ödülü'nü üç kez kazanan tek yazar olan İngiliz China Miéville, uzaylı bir türle dil üzerinden iletişimi anlatan Embassytown ve Bas-Lag romanlarıyla tanınıyor.
- Doğum tarihi
- 6 Eylül 1972
- Ülke
- Birleşik Krallık
- Görevi
- Bilimkurgu ve fantastik edebiyat yazarı
- Rolü
- Yazar
China Miéville kimdir?
China Tom Miéville (6 Eylül 1972, Norwich), spekülatif kurgu yazan İngiliz romancı, öykü yazarı ve edebiyat eleştirmenidir. Kendi işini çoğunlukla "tuhaf kurgu" (weird fiction) olarak tanımlar ve 2000'lerin başında ortaya çıkan, fantastik, bilimkurgu ve korkuyu harmanlayan "New Weird" akımıyla anılır. Bilimkurgu dünyasında Birleşik Krallık'ın en saygın bilimkurgu ödülü sayılan Arthur C. Clarke Ödülü'nü üç kez kazanan tek yazar olarak bilinir. Uzay temalı en önemli eseri, uzak bir gezegende insanlarla bir uzaylı türün iletişimini anlatan 2011 tarihli Embassytown romanıdır.
Hayatı
Miéville Norwich'te doğdu, Londra'nın Willesden semtinde büyüdü ve küçük yaştan beri Londra'da yaşıyor. Anne ve babası o doğduktan kısa süre sonra ayrıldı; kız kardeşi Jemima ile birlikte çevirmen, yazar ve öğretmen olan annesi Claudia tarafından büyütüldü. Ailesi ona "China" adını, güzel bir isim ararken sözlükten seçti. Annesi aracılığıyla İngiliz vatandaşlığının yanında ABD vatandaşlığı da vardır.
İki yıl Oakham School'da yatılı okudu, ardından University College School'a geçti. 1990'da, 18 yaşındayken bir yıl Mısır'da İngilizce öğretmenliği yaptı ve Arap kültürüne, Orta Doğu siyasetine ilgi duymaya başladı. Cambridge Üniversitesi Clare College'da sosyal antropoloji okuyup 1994'te mezun oldu; London School of Economics'te uluslararası hukuk alanında yüksek lisans ve doktora yaptı, doktorasını 2001'de tamamladı. Harvard Üniversitesi'nde Frank Knox bursuyla da bulundu. Doktora tezi 2005'te Between Equal Rights: A Marxist Theory of International Law (Eşit haklar arasında: Uluslararası hukukun Marksist kuramı) adıyla kitap olarak yayımlandı.
Miéville İngiltere'de sol siyasette etkin bir isimdir; 2001 genel seçimlerinde Sosyalist İttifak'tan aday oldu ve 2013'te Left Unity partisinin kurucuları arasında yer aldı. 2012-2013'te Chicago'daki Roosevelt Üniversitesi'nde misafir yazar olarak çalıştı. 2015'te Kraliyet Edebiyat Derneği'ne (Royal Society of Literature) üye seçildi, 2018'de Guggenheim Bursu kazandı.
Eserleri
İlk romanı King Rat 1998'de çıktı. Asıl çıkışını ise Bas-Lag adlı kurgusal dünyada geçen üç romanla yaptı: Perdido Street Station (2000), The Scar (2002) ve Iron Council (2004). Bas-Lag'in en güçlü şehri olan Yeni Crobuzon, buhar makineleri, hava gemileri, havada asılı demiryolları ve "yapılar" (construct) denen buharla çalışan robotlarıyla Sanayi Devrimi dönemini andıran, karanlık ve çok kültürlü bir metropoldür. Bu dünyada büyü bile bir tür mühendislik gibi işler. Eleştirmen Mark Bould, Perdido Street Station'ı fantastik bir dünyada geçen bir bilimkurgu hikâyesi olarak tanımlar; edebiyat araştırmacıları da romandaki türlerin fantastik yaratıklardan çok bilimkurgu uzaylılarını andırdığını belirtir. Locus dergisinin anketinde roman, 20. yüzyılın en iyi fantastik romanları arasında altıncı sıraya yerleşti.
Sonraki yıllarda Miéville, her türde bir roman yazma hedefiyle farklı biçimler denedi. İki şehrin aynı coğrafyayı paylaştığı ve vatandaşların öteki şehri "görmemeyi" öğrendiği polisiye-tuhaf kurgu karışımı The City & the City (2009), Kraken (2010), Un Lun Dun (2007) ve Railsea (2012) bunlar arasındadır. The City & the City, 2018'de BBC tarafından dört bölümlük bir diziye uyarlandı. Öykülerini Looking for Jake (2005) ve Three Moments of an Explosion (2015) kitaplarında topladı; 2016'da This Census-Taker ve The Last Days of New Paris adlı iki kısa roman yayımladı. 2024'te oyuncu Keanu Reeves ile birlikte The Book of Elsewhere romanını yazdı. Kurgu dışında ise Rus Devrimi'ni anlatan October (2017) ve Komünist Manifesto üzerine A Spectre, Haunting (2022) kitaplarını yayımladı.
Embassytown: uzayda dil ve iletişim
Embassytown, Birleşik Krallık'ta 6 Mayıs 2011'de Pan Macmillan, ABD'de 17 Mayıs 2011'de Del Rey tarafından yayımlandı. Roman, bilinen evrenin kıyısındaki Arieka gezegeninde, insanların kurduğu Embassytown adlı kolonide geçer. Gezegenin yerlileri olan Ariekei'nin dili, iki kelimenin aynı anda ve tek bir zihinden söylenmesini gerektirir. Bu yüzden onlarla yalnızca, bu iş için genetik olarak üretilmiş ikizlerden oluşan "Büyükelçiler" konuşabilir. Ariekei'nin dili yalan söylemeye, hatta varsayımda bulunmaya izin vermez; dil, gerçekliğin birebir yansımasıdır. Yeni gelen bir Büyükelçinin konuşması Ariekei üzerinde bağımlılık yaratınca kolonide bir kriz başlar; çözüm, dilin kendisini değiştirmekten geçer.
Romandaki uzay yolculuğu da dil üzerinden kurulur. Gemiler, Almanca "her zaman" anlamına gelen "immer" adlı bir hiperuzayda yol alır; olağan uzay-zaman ise "bazen" anlamındaki "manchmal" kelimesiyle anılır. Romanın kozmolojisinde bugünkü evren, önceki iki evrenin ısı ölümünden sonra doğmuş "üçüncü evren"dir. Gerçek kozmolojide ısı ölümü, evrenin genişlemeyi sürdürüp sonunda enerji farklarının yok olduğu bir donukluğa ulaşması anlamına gelir; ayrıntısı Büyük Donma (ısı ölümü) sayfasında. Hiperuzay ise bilimkurgunun ışıktan hızlı yolculuk için kullandığı bir kurgudur; fizikte buna en yakın kuramsal fikirler solucan delikleri ve Alcubierre sürücüsüdür.
Miéville, Ariekei fikrini ilk kez 11 yaşındayken, okulda yazdığı ve sonradan Embassytown'a dönüşen bir taslakta bulduğunu anlatır. Bir insanın gerçekten insan dışı bir zihni betimlemesinin neredeyse imkânsız olduğunu söyler. Ursula K. Le Guin, romanı The Guardian'da değerlendirirken onu her düzeyde işleyen, tam anlamıyla gerçekleşmiş bir sanat eseri olarak niteledi. Le Guin'in kendi uzay romanları için Karanlığın Sol Eli ve Mülksüzler sayfalarına bakılabilir. Bir uzaylı dilini çözme çabası, aynı soruyu sinemada işleyen Geliş (Arrival) filmini akla getirir.
Bilimle ve bilimkurgu kuramıyla ilişkisi
Miéville bir bilim insanı değildir, ama antropoloji ve uluslararası hukuk eğitimi, eserlerinde toplumların, dillerin ve iktidar ilişkilerinin nasıl işlediğine dair titiz bir merak olarak kendini gösterir. Embassytown, dilin düşünceyi nasıl biçimlendirdiği sorusunu bir uzaylı türü üzerinden ele aldığı için çoğu zaman "dil üzerine bir kitap" olarak okunur. Bas-Lag romanlarında ise kahraman Isaac Dan der Grimnebulin, bilimsel yöntemi ve Charles Babbage'ın fark makinesini andıran hesap makinelerini kullanan muhalif bir bilim insanıdır.
Miéville bilimkurgu üzerine kuramsal çalışmalar da yaptı. 2009'da Mark Bould ile birlikte, Marksist düşünce ile bilimkurgu arasındaki ilişkiyi inceleyen Red Planets: Marxism and Science Fiction (Kızıl gezegenler: Marksizm ve bilimkurgu) derlemesini yayımladı. Kitaplarında, aralarında bilimkurgu ustaları Arkadi ve Boris Strugatski kardeşlerin de bulunduğu Rus yazarlara göndermeler yaptığını da kabul eder.
Ödülleri
Miéville, Arthur C. Clarke Ödülü'nü üç kez kazanan tek yazardır: 2001'de Perdido Street Station, 2005'te Iron Council, 2010'da The City & the City ile. The City & the City ayrıca 2010 Hugo En İyi Roman Ödülü'nü Paolo Bacigalupi'nin The Windup Girl romanıyla paylaştı; aynı kitap Locus, Dünya Fantastik (World Fantasy) ve BSFA ödüllerini de aldı. The Scar 2003'te İngiliz Fantastik Ödülü'nü ve Locus Ödülü'nü, Iron Council 2005'te Locus Ödülü'nü kazandı. Embassytown 2012 Locus En İyi Bilimkurgu Romanı Ödülü'nü aldı; aynı yıl Hugo, Clarke ve John W. Campbell Memorial ödüllerine aday gösterildi.
Kitapları
Etkisi
Miéville, Tolkien'i taklit eden fantastik edebiyata yönelttiği eleştirilerle de tanınır; yine de Tolkien'in türe katkılarını övdüğü yazılar da kaleme aldı. Perdido Street Station, Dungeons & Dragons oyununun beşinci baskısının oyuncu el kitabında tasarımcılara ilham veren eserler arasında anıldı. Eserleri üzerine akademik makaleler, tezler ve China Miéville: Critical Essays (2015) gibi eleştiri kitapları yazıldı. Bilimkurgu okurları için ise Embassytown, uzaylıları insan kılığına sokmadan, gerçekten yabancı bir zihinle iletişimin ne kadar zor olabileceğini gösteren çağdaş örneklerden biri olarak öne çıkar; bu soru, bilimin dünya dışı yaşam arayışında da açık kalmaya devam ediyor.























