Geliş (Arrival)

Geliş, uzaylıların Dünya'ya geldiği klasik bilimkurgu senaryosunu alıp ona hiç beklenmedik bir soru yöneltir: Gerçekten karşılaşırsak, birbirimizi nasıl anlayacağız? Denis Villeneuve'ün 2016 yapımı filmi, patlamalar ve uzay savaşları yerine bir dilbilimcinin sabırlı çalışmasını merkeze alır. Ted Chiang'ın "Hayatının Hikâyesi" adlı ödüllü öyküsünden uyarlanan film, son yılların en zekice kurgulanmış bilimkurgu yapımlarından biri olarak kabul ediliyor.

Konusu

Bir gün dünyanın farklı noktalarında, on iki dev ve sessiz uzay aracı beliriverir. Araçlar saldırmaz, bir şey talep etmez, yalnızca havada asılı durur. Ülkeler paniğe kapılır, ordular alarma geçer. ABD ordusu, Montana'daki araçla iletişim kurmak için dilbilimci Louise Banks'i ve fizikçi Ian Donnelly'yi görevlendirir. Louise, araçtaki varlıklarla ortak bir dil kurmaya çalışırken, onların konuşma ve yazı sisteminin insanlarınkinden temelden farklı olduğunu fark eder. Zaman daraldıkça, farklı ülkelerin uzaylılara yaklaşımı arasındaki gerilim büyür ve iletişim, bir dil sorunu olmaktan çıkıp küresel bir kriz meselesine dönüşür.

Yapım ve oyuncular

Senaryoyu Eric Heisserer yazdı. Villeneuve, daha sonra Dune filmlerini de yönetecek olan bir yönetmen olarak, bu filmde ağır ve atmosferik bir anlatım kurdu. Film, Venedik Film Festivali'nde prömiyer yaptı; ABD'de Paramount Pictures tarafından gösterime sunuldu ve dünya genelinde 200 milyon doların üzerinde hasılat elde etti.

Filmin görsel kimliğinin merkezinde, uzaylıların dairesel yazı sistemi bulunur. Bu semboller yapım tasarımcısı Patrice Vermette'in ekibi tarafından tasarlandı. Bilim insanı ve yazılımcı Stephen Wolfram ile oğlu Christopher Wolfram, film ekibi için bu sembollerin çözümlemesine yardımcı olacak hesaplama araçları geliştirdi. Dilbilim tarafında ise McGill Üniversitesi'nden dilbilimci Jessica Coon danışmanlık yaptı.

Amy Adams, Louise rolünde filmin duygusal ve entelektüel merkezini oluşturur. Jeremy Renner, Forest Whitaker ve Michael Stuhlbarg yardımcı rollerde yer alır. Jóhann Jóhannsson'ın müziği, filmin gizemli atmosferini güçlendirir. Film sekiz dalda Oscar'a aday gösterildi ve En İyi Ses Kurgusu ödülünü kazandı.

Bilim ne diyor?

Geliş, bir bilimkurgu filminde nadiren görülen bir bilimi, dilbilimi ön plana çıkarır. Louise'in uzaylılarla çalışırken izlediği yol, gerçek saha dilbilimcilerinin hiç bilinmeyen bir dili belgelerken kullandığı yöntemlere benzer: önce basit kelimeleri ve nesneleri eşleştirmek, ardından dilbilgisi yapısını ortaya çıkarmak. Jessica Coon gibi dilbilimciler, filmin bu yönünü takdir etmiştir.

Filmin dayandığı en önemli fikirlerden biri, dilin düşünceyi şekillendirdiğini öne süren ve Sapir-Whorf hipotezi olarak bilinen yaklaşımdır. Bu hipotezin güçlü versiyonu, yani dilin düşünce sınırlarını tamamen belirlediği iddiası, günümüz dilbilimcilerinin çoğu tarafından kabul görmez. Ancak daha ılımlı versiyonu, yani dilin algıyı ve dikkat yönünü belirli ölçüde etkilediği fikri, renk algısı ve yön anlatımı üzerine yapılan deneylerle kısmen desteklenir. Film, bu fikri bilimkurgunun özgürlüğüyle uç noktaya taşır.

Uzaylılarla gerçek iletişimin ne kadar zor olacağı da filmin haklı çıktığı bir noktadır. Bilim insanları, dünya dışı bir zekânın insanlarla aynı duyu organlarını, aynı zaman algısını hatta aynı mantık yapısını paylaşmayabileceğini vurgular. Bu yüzden SETI çalışmalarında ve uzay sondalarına konan mesajlarda matematik ve fizik gibi evrensel olduğu düşünülen dillere başvurulur. Pioneer plakaları ve Voyager altın plakları bu yaklaşımın gerçek örnekleridir. Filmdeki uzay araçlarının yapısı ve itme sistemi ise tamamen kurgusaldır ve bilinen fizikle açıklanamaz.

Filmin dayandığı öykünün yazarı Ted Chiang, bilimsel fikirleri edebiyata dönüştürme konusundaki ustalığıyla tanınır. Öyküde, ışığın bir ortamdan diğerine geçerken izlediği yolu açıklayan ve fizikte en kısa süre ilkesi olarak bilinen Fermat ilkesi önemli bir yer tutar. Bu ilke, olaylara neden-sonuç zinciri yerine bütüncül bir amaç üzerinden bakılabileceğini düşündürür ve öyküdeki dil fikriyle güzel bir paralellik kurar. Film bu matematiksel ayrıntıları daha geri planda tutsa da, aynı düşünceyi görsel bir dile çevirmeyi başarır. Uzaylıların yazısının başı ve sonu olmayan halkalar şeklinde olması, bu fikrin sinemadaki en zarif karşılıklarından biridir.

Neden izlemeli?

Geliş, seyirciden dikkat ve sabır isteyen, ama karşılığında unutulmaz bir deneyim sunan bir filmdir. Korku ve şiddete dayalı uzaylı filmlerine karşı, iletişimin ve anlamanın gücünü öne çıkarır. Dilin, zamanın ve seçimlerin nasıl iç içe geçtiğini sorgulatır. Hikâyenin yapısı, ikinci izlemede bambaşka bir anlam kazanır. Bilimkurgunun düşündürücü yanını sevenler için kaçırılmaması gereken bir yapımdır.

Film, bilim insanlarının farklı disiplinlerden gelip birlikte çalışmasının da güzel bir örneğini sunar: dilbilimci ile fizikçinin bakış açıları başta çatışsa da, sorunu çözmek için birbirlerine ihtiyaç duydukları kısa sürede ortaya çıkar. Bu, gerçek bilimsel araştırmaların da giderek daha fazla disiplinler arası yürüdüğünü hatırlatan hoş bir ayrıntıdır.

Kısaca

• Yıl: 2016
• Yönetmen: Denis Villeneuve
• Süre: 116 dakika
• Uyarlandığı eser: Ted Chiang'ın "Hayatının Hikâyesi" öyküsü
• Ödül: En İyi Ses Kurgusu Oscar'ı