Embassytown (China Miéville): konusu, dil bilimi ve okuma rehberi
China Miéville'in 2011 tarihli romanı: yalan söyleyemeyen Ariekei uzaylılarının iki ağızlı dili, insan Elçiler ve dilin düşünceyi nasıl sınırladığı üzerine bir uzay hikâyesi.
- Tür
- Roman
- Yazar
- China Miéville
- İlk yayın yılı
- 2011
- Türkçe baskı
- Elçilik Kenti — Yordam Kitap
China Miéville'in Embassytown romanı (2011), insanların uzak bir gezegende, yalan söylemeyi bilmeyen uzaylılarla konuşmak için tuhaf bir düzen kurduğu bir bilimkurgu kitabıdır. Arieka gezegenindeki yerli Ariekei'nin dili, aynı anda iki ağızla konuşulmasını gerektirir; insanlar ancak bu dili konuşmak üzere yetiştirilmiş ikizlerle (Elçiler) iletişim kurabilir. Kitap, dilin düşünceyi ve gerçekliği nasıl sınırladığını bir uzay hikâyesi içinde işler.
Bu yazıda kitabın konusunu, özetini, dil bilimiyle bağını, aldığı ödülleri ve nereden başlanacağını bulabilirsiniz. Yazarı China Miéville, Arthur C. Clarke Ödülü'nü üç kez kazanarak bu ödülün rekorunu elinde tutar.
Kitap ne anlatıyor?
Hikâyenin anlatıcısı Avice Benner Cho, çocukluk yıllarını geçirdiği Embassytown'a yıllar sonra geri dönen bir "Immerser"dir, yani immer adı verilen hiperuzayda seyahat eden biridir. Embassytown, Bremen adlı devletin Arieka gezegeninde, yerli Ariekei ("Ev Sahipleri") yanında kurduğu küçük bir koloni şehridir. Ariekei Dil'i konuşabilmek için, ikiz olarak yetiştirilen ve iki ağzıyla aynı anda konuşabilen Elçiler gerekir. Ariekei yalan söyleyemez, bir şey hakkında varsayımda bulunamaz; ancak gerçekten olmuş şeyleri anlatabilirler.
Bunun bir istisnası vardır: Ariekei, "benzetme" yaratmak için insanları adeta canlı mecazlara dönüştürür. Avice de çocukken böyle bir benzetme olmuştur ve Ariekei'nin Dili'nde "karanlıkta yaralanan ve kendisine verileni yiyen kız" olarak anılır. Kitap bu tuhaf dil mantığından yola çıkarak, bir krizin nasıl kapıdan girdiğini gösterir.
Roman, yoğun yeni sözcük (immer, manchmal, biyo-donanım gibi) ve ağır bir dünya kurgusu içerir. Okur çoğu şeyi açıklama yerine bağlamdan çıkarır; Ursula K. Le Guin'in kitap hakkındaki sözüyle, bir evren "ayrıntı ve ima birikiminin yavaşça birleşmesiyle" ortaya çıkar.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Avice Benner Cho, uzun bir yolculuktan sonra çocukluğunun geçtiği Embassytown'a döner. Bremen devletinin Arieka gezegenindeki bu küçük kolonisinde insanlar, yerli Ariekei ile ancak Elçiler aracılığıyla konuşabilir. Elçiler, Dil'i iki ağızla aynı anda konuşabilsin diye özel yetiştirilmiş ikizlerdir. Avice de çocukken Ariekei'nin Dil'inde bir benzetmeye, yani "karanlıkta yaralanan ve kendisine verileni yiyen kız" anlatısına dönüştürülmüştür; kente dönüşü bu bağlantıyı da yeniden gündeme getirir.
Ariekei'nin yalan söyleyememesi, dilin bu uzaylılar için yalnızca bir iletişim aracı olmadığını, düşünmenin kendisi olduğunu gösterir. İnsanlar bu özelliği aşmak için Elçileri kullanır; Ariekei ise insanları benzetme olarak kendi dillerine katar. İki toplum bu karşılıklı alışverişle, kırılgan da olsa uzun süre dengede kalmıştır. Bu denge, kitabın ortasında bozulur.
Bremen'den yeni bir Elçi gelir: Ez/Ra. Bu Elçi gerçek ikiz değildir, ama yine de Dil'i konuşabilir. Fakat konuşması, duyan bütün Ariekei'yi bir tür bağımlılığa sürükler: Ev Sahipleri bu sese karşı koyamaz ve toplumlarının dengesi bozulur. Kasabadaki insanlar bu krizle nasıl başa çıkılacağı konusunda ayrışır. Avice'in kocası, dilbilimci Scile, Dil'in sonuç ne olursa olsun olduğu gibi korunması gerektiğini savunur.
Scile'nin bu tutumu, krizi çözmek isteyen diğer insanlarla çatışır. Avice ise bazı Ariekei'ye benzetme kurmayı ve yalan söylemeyi öğretmeye çalışan Elçilere yardım eder. Bu çabanın sonunda bazı Ev Sahipleri yalan söylemeyi öğrenir; bu, onların düşünme biçimini kökten değiştiren bir zihinsel kaymadır. Aynı kayma Ez/Ra'nın sesindeki bağımlılık yapıcı etkiyi ortadan kaldırır. Çatışan Ariekei grupları uzlaşır ve tür, sözcükle şey arasındaki katı bağdan kurtulur. Ez/Ra'nın sesinden kurtulan Ariekei'nin yeni düşünme biçimiyle yaşamayı öğrenmesi gerekir. Kitap böylece dili hem bir kısıt hem de bir özgürleşme aracı olarak gösterir; Avice bu dönüşümün hem tanığı hem de etkin bir aktörüdür.
Yazar ve yazıldığı dönem
China Miéville 6 Eylül 1972'de Norwich, İngiltere'de doğdu. Cambridge'de Clare College'da sosyal antropoloji okudu (1994), ardından London School of Economics'te uluslararası hukuk alanında yüksek lisans ve doktora yaptı (2001). Sol siyasetle yakından ilgilenen biri; 2013'te Left Unity'nin kurucuları arasında yer aldı. Romanları arasında Perdido Street Station (2000), The Scar (2002), Iron Council (2004), The City & the City (2009) ve Railsea (2012) bulunur.
Embassytown'ın çıkış noktası ilginçtir: Miéville Ariekei fikrini on bir yaşındayken tasarlamış, sekiz yıl sonra da Interzone dergisi için bu uzaylılarla ilgili bir öykü taslağı yazmıştır. Kitap Birleşik Krallık'ta Pan Macmillan tarafından 28 Nisan 2011'de, ABD'de Del Rey tarafından 17 Mayıs 2011'de yayımlandı; Subterranean Press'in imzalı sınırlı baskısı 30 Eylül 2011'de çıktı. Miéville, insan olan bir yazarın tamamen insan dışı bir şeyi anlatmasının "tanımı gereği kavrayışının ötesinde" olduğunu söylemiştir.
Kitabın okunmasını kolaylaştırmak için başlıca terimler şunlardır:
- Ariekei (Ev Sahipleri): Arieka gezegeninin yerli, yalan söyleyemeyen sakinleri.
- Dil: Ariekei'nin iki ağızla aynı anda konuşulan dili; insanlar ona yalnızca özel yetiştirilmiş Elçiler aracılığıyla erişir.
- Elçi: Dil'i konuşmak üzere yetiştirilmiş, iki ağızla aynı anda konuşan ikiz çift; Ez/Ra bunun istisnasıdır.
- Bremen: Embassytown'u yöneten insan devleti.
- İmmer ve manchmal: Yıldızlar arası yolculuk için kullanılan hiperuzay (immer) ile normal uzay-zaman (manchmal).
- Biyo-donanım: Canlı malzemeyle kurulan teknoloji.
Kitaptaki bilim
Romanın merkezindeki fikir, dilin düşünceyle ilişkisidir. Kitaptaki Dil, Ludwig Wittgenstein'ın "dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır" fikrini hatırlatır ve bu çizgide okunur. Ariekei'de düşünce, söz ve gerçeklik arasındaki bağ o kadar sıkıdır ki yalan söylemek ya da hayal etmek mümkün değildir.
Bu fikir, gerçek dil biliminde "dilsel görecelik" (Sapir–Whorf hipotezi) başlığı altında tartışılan soruyla akrabadır. Dilin düşünceyi belirlediği yönündeki güçlü sürüm bugün büyük ölçüde kabul görmez; dilin düşünceyi etkilediği yönündeki daha ılımlı sürüm ise renk adlandırma, uzay ve zaman kavrayışı gibi alanlardaki çalışmalarla desteklenir ve etkiler genellikle zayıf bulunur. Ariekei bu tartışmanın uç noktasıdır: düşünce ile sözcük arasındaki bağ o kadar katıdır ki zihnin yalanı ve varsayımı kurması mümkün değildir. Gerçek dünyada bu kadar katı bir bağ taşıyan bir tür bilinmiyor; roman bunu bir düşünce deneyi olarak sunar.
Gerçek dil biliminde Charles Hockett, insan dilinin ayırt edici özelliklerini sıralamıştır. Bunların arasında "yerinden etme" (displacement) yani orada olmayan ya da hiç var olmayan şeylerden söz edebilme, ve "yalan söyleme" (prevarication) bulunur. Hockett'ın listesine göre hayvan iletişimi genellikle yalan söyleyemez ya da var olmayan şeyi anlatamaz. Örneğin bal arıları, 100 metreden uzaktaki yiyeceği dans yoluyla anlatabilir; yani yerinden etme özelliği gösterir, ama yalan söylemez. Ariekei bu çerçevede, dili güçlü ama yalandan ve varsayımdan yoksun kurgusal bir tür gibi okunabilir; Miéville'in sorusu, bir zihnin yalanı öğrenince nasıl değiştiğidir.
Kitabın uzay yönü ise bilim değil, sahnedir. "İmmer" kurgusal bir hiperuzaydır (normal uzay-zaman ise "manchmal" diye anılır). Gerçek fizikte ışıktan hızlı yolculuk için bilinen bir yol bulunmadığından bu, tamamen bir anlatı aracıdır. Dil ve algı konusunu bilimsel bir uzaylı karşılaşması olarak ele alan başka kaynaklar için Story of Your Life ve Geliş (Arrival) filmi doğal bir eşlik oluşturur. Uzaylı zihninin ne kadar yabancı olabileceğini işleyen Blindsight da aynı tartışmaya yakındır.
Etkisi ve ödülleri
Yazarın itibarı, kitaba gösterilen ilgide de rol oynar. Miéville 2010'da The City & the City ile Hugo Ödülü'nü kazanmıştı; Locus dergisi Perdido Street Station'ı 20. yüzyılın en iyi fantastik romanları sıralamasında altıncı sıraya koymuştu. Embassytown ise yazarın daha çok fantastik edebiyatla anılan kariyerinde bilimkurgu türünde yazdığı romandır.
Roman 2012'de Locus En İyi Bilimkurgu Romanı Ödülü'nü kazandı. Aynı yıl Arthur C. Clarke, BSFA, Hugo, John W. Campbell Memorial ve Nebula ödüllerine ve The Kitschies'in Red Tentacle ödülüne aday gösterildi. 2014'te İspanya'daki Premio Ignotus'u aldı.
Ursula K. Le Guin kitabı "tam anlamıyla başarılmış bir sanat eseri" olarak niteledi ve "sürükleyici bir anlatı ve parlak bir zihinsel titizlik" sunduğunu yazdı. Publishers Weekly, Miéville'in Avice'in sorunları çözdüğü kısımlarda en iyi hâlini bulduğunu belirtti. The Scotsman ise kitabın uzaylılarının "gerçekten ve ürpertici biçimde yabancı" olduğunu vurguladı.
Uyarlamaları
Bu yazı için başvurulan kaynaklarda Embassytown'ın film ya da dizi uyarlamasından söz edilmiyor.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Kitap tek başına okunabilir; bir serinin parçası değildir. Embassytown'a başlamak için Miéville'in başka bir kitabını bilmek gerekmez. Dil bilimi, felsefe ve "gerçekten yabancı" uzaylılar sevenler için çok uygundur; ancak yeni sözcüklerle dolu yoğun bir düzyazısı vardır ve ilk bölümlerde yavaş ilerler. Hızlı bir uzay macerası arayanlar zorlanabilir.
Türkçe okuyucular için kitabın Elçilik Kenti adıyla Yordam Kitap tarafından yayımlanmış bir baskısı vardır (2020). Aynı yazarın dünyalarını tanımak isteyenler The City & the City (2009, Hugo Ödülü) ile devam edebilir.

























