Data kimdir? Uzay Yolu: Yeni Nesil'in insan olmak isteyen androidi

Data kimdir? Data, Uzay Yolu: Yeni Nesil (Star Trek: The Next Generation) dizisinde USS Enterprise'ın (NCC-1701-D) ikinci subayı ve operasyon şefi olarak görev yapan android, yani insan biçiminde yapılmış bir yapay yaşam formudur. Kendinin farkında, düşünebilen ve öğrenebilen bir makinedir; hesaplama gücü ve hafızası mürettebattaki herkesi geride bırakır. Ama Data'yı unutulmaz yapan bu üstünlük değil, bir türlü ulaşamadığı hedefidir: daha insan olmak. Duygu hissedemeyen, şakaları ve gündelik insan alışkanlıklarını anlamakta zorlanan Data, dizi boyunca insanlığı dışarıdan gözleyen bir yabancı olarak, orijinal dizideki Spock'un üstlendiği rolün yeni bir yorumunu üstlenir.

Hangi eserlerde geçer?

Data, Gene Roddenberry'nin yarattığı Yeni Nesil'in kadrosunda ilk bölümden beri vardı. Dizi 28 Eylül 1987'den 23 Mayıs 1994'e kadar yedi sezon ve 178 bölüm sürdü. Data'nın göründüğü başlıca yapımlar şunlardır:

• Dizi: Uzay Yolu: Yeni Nesil (1987-1994)
• Filmler: Generations (1994), İlk Temas (1996), İsyan (1998) ve Düşman (2002)
• Sonraki diziler: Star Trek: Picard dizisinin birinci (2020) ve üçüncü (2023) sezonları; Star Trek: Lower Decks dizisinin beşinci sezonunda ise Data'nın başka bir evrendeki bir versiyonu görünür. Star Trek: Enterprise dizisinin finalinde de ekranda görünmeden sesiyle yer alır.

Bu yapımların sırasını ve birbirleriyle ilişkisini Star Trek izleme sırası sayfamızda bulabilirsiniz.

Karakter nasıl doğdu?

Dizinin evreninde Data'yı, kendi yüzünü örnek alarak Dr. Noonien Soong adlı bir bilim insanı yapmıştır. Yıldız Filosu onu 2338'de Omicron Theta adlı bir kolonide, uzayda yaşayan ve canlıları enerjiye dönüştüren Kristal Varlık'ın saldırısından sonra kalan yıkıntıların arasında, tek kurtulan olarak bulur. Data, Yıldız Filosu Akademisi'ni bitirir, başka bir gemide görev yaptıktan sonra Kaptan Jean-Luc Picard'ın Enterprise'ına atanır. Dizideki rütbesi "lieutenant commander"dır.

Roddenberry, Data'yı oynayacak Brent Spiner'a karakterin yolculuğunu şöyle özetlemişti: dizi ilerledikçe Data giderek insana benzeyecek, sonunda neredeyse insan olacak ama hiçbir zaman tam olarak oraya varamayacaktı. Yazarlar karakteri bu çizgide geliştirdi. Spiner ise Data'da hüzünlü, trajik bir palyaçonun, Chaplin'i andıran bir yan gördüğünü anlatır. Rol için kendine örnek olarak Meçhul Dünya (Forbidden Planet) filmindeki Robby the Robot'u aldı. Spiner seçilmeden önce aralarında Eric Menyuk ve Kevin Peter Hall'un da bulunduğu başka oyuncular rol için değerlendirilmişti.

Data'nın solgun, neredeyse beyaz teni ve sarı gözleri her gün saatler süren bir makyajla sağlandı. Spiner, günün makyajlı geçen saatlerinin makyajsız geçenlerden fazla olduğunu söyler. Sarı gözler için taktığı kontakt lensler daha sonra oyuncunun 1991'de çıkardığı bir albümün adına da ilham verdi: Frank Sinatra'nın bir plağına gönderme yapan Ol' Yellow Eyes Is Back.

Hikâyedeki yeri

Data'nın hikâyesinin merkezinde, insan olmanın ne demek olduğu sorusu durur. Dizinin birçok bölümü onu bir tür ayna olarak kullanır: Data bir insan davranışını anlamaya çalıştığında izleyici de o davranışa yeniden bakar. Mizah, resim, müzik, sevgi ve dostluk gibi konuları denediği bölümler dizinin hem komik hem dokunaklı anlarını oluşturur. Data'nın Spot adında bir kedisi bile vardır ve bu kedi ilk kez "Data's Day" bölümünde görünür.

Data'nın bir ailesi de vardır. Birinci sezondaki "Datalore" bölümünde, Soong'un kendisinden önce yaptığı ikiz kardeşi Lore ile tanışır. Lore, Data'ya tıpatıp benzer ama vicdandan yoksundur ve dizi boyunca birkaç kez ortaya çıkar. Spiner hem Lore'u hem Data'nın yaratıcısı Soong'u hem de sonraki yıllarda başka bir Soong androidi olan B-4'ü oynadı. Sonraki sezonlardan "The Offspring" bölümünde ise Data, kendi sinir ağını temel alarak Lal adını verdiği bir android yapar ve onu kızı olarak görür.

Dizinin en çok konuşulan bölümlerinden biri, ikinci sezonun 13 Şubat 1989'da yayımlanan "The Measure of a Man" bölümüdür. Bir bilim insanı, onu inceleyip kopyalarını yapabilmek için Data'yı söküp yeniden kurmak ister; Data reddeder. Mesele bir Yıldız Filosu mahkemesine taşınır: Data bir birey midir, yoksa Yıldız Filosu'nun malı olan bir makine mi? Picard, Data'yı savunur. Bölüm, yapay zekânın hakları ve köleliğe benzeyen bir sahiplik ilişkisi üzerine bir tartışma olarak görülür; eleştirmenler onu Yeni Nesil'in ilk büyük bölümü sayar.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Data, 1994 tarihli Generations filminde yıllardır aradığı "duygu çipini" sonunda takar ve ilk kez duygular hisseder; ama onları denetlemek kolay olmaz. 2002 tarihli Düşman filminde ise kaptanını ve mürettebatı kurtarmak için kendini feda eder. Hayranların bu ölüme beklenmedik ölçüde tepki göstermesi, Spiner'ı yıllar sonra Star Trek: Picard dizisine dönmeye ikna eden nedenlerden biri oldu. Dizinin 2020'deki ilk sezonu Data'ya ve Picard'a anlamlı bir veda imkânı verdi; 2023'teki üçüncü sezon ise karakteri yeni bir bedenle hikâyeye geri getirdi.

Data'yı kim canlandırdı?

Data'yı bütün yapımlarda Brent Spiner oynadı. Spiner 2 Şubat 1949'da Houston'da doğdu, 1970'lerde New York'ta sahne oyunculuğu yaptı ve Stephen Sondheim'ın Broadway müzikali Sunday in the Park with George'da rol aldı. Data rolüyle 1997'de İlk Temas filmindeki performansı için Satürn Ödülü'nü (En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu) kazandı. Bağımsızlık Günü (Independence Day) filmindeki Dr. Okun rolüyle de aynı dalda aday gösterilmişti.

Spiner, yaşlandıkça Data'yı oynamaya uygun olmadığını, karakterin genç görünmesi gerektiğini düşündüğü için rolü bir süre bıraktı. Star Trek: Picard için onu ikna eden etkenlerden biri, yüzü dijital olarak gençleştiren yeni görüntü teknolojileriydi. Dizinin son sezonunda ise yaşlanmış bir Data'yı, Lore'u ve B-4'ü birlikte canlandırdı.

Karakterin arkasındaki bilim: pozitronik beyin ve makine bilinci

Data'nın kafasında "pozitronik beyin" vardır. Bu kavram Uzay Yolu'nun icadı değildir: bilimkurgu yazarı Isaac Asimov, 1939 ve 1940'ta yazdığı ilk robot öykülerinde robotlarına pozitronik beyinler vermişti. Pozitron, elektronun pozitif yüklü karşıtıdır ve Asimov bu öyküleri yazdığında yeni keşfedilmiş bir parçacıktı; "pozitronik" sözcüğü bu yüzden kulağa bilimsel gelen bir etiket işlevi gördü. Asimov beynin nasıl çalıştığını hiçbir zaman ayrıntılandırmadı, ilgisini daha çok robotların davranışını yöneten kurallara verdi. 1942'deki "Runaround" öyküsünde ünlü Robot Biliminin Üç Yasası'nı ortaya koydu. Asimov'un düşünce dünyasını Vakıf ve Robot serileri okuma sırası sayfamızda ayrıntılı bulabilirsiniz.

Gerçek bilimde Data'ya en yakın tartışma, bir makinenin düşünüp düşünemeyeceği sorusudur. Britanyalı matematikçi Alan Turing, 1950'de yayımladığı "Computing Machinery and Intelligence" makalesinde bu soruyu tanımlaması zor bulduğu için yerine ölçülebilir bir sınav önerdi: Bir sorgucu, yazılı yazışma yoluyla karşısındakinin insan mı makine mi olduğunu güvenilir biçimde ayırt edemiyorsa, makine sınavı geçmiş sayılır. Turing testi olarak anılan bu yaklaşım, makinenin doğru cevap verip vermediğine değil, cevaplarının ne kadar insana benzediğine bakar.

"The Measure of a Man" bölümündeki mahkeme sahnesi tam da bu noktayı işler: Data'nın zeki olduğu ve kendinin farkında olduğu kabul edilir, ama bilinçli olup olmadığını ölçecek bir yöntem yoktur. Kararı belirleyen de bu belirsizliktir. Bölümü yazan Melinda M. Snodgrass, senaristliğe geçmeden önce avukatlık yapmıştı. Bölüm sonraki yıllarda akademik yazılarda da incelendi; örneğin 2009'da AI & Society dergisinde yayımlanan bir denemede, Data'nın haklarının yalnızca insan ölçütleriyle tartışılabilmesinin yarattığı sorun ele alındı. Bugün insan gibi metin üretebilen yapay zekâ sistemleri yaygınlaştıkça, "konuşabilen bir makine bir birey sayılır mı?" sorusu bilimkurgudan gerçek bir tartışmaya dönüştü; Data bu tartışmada en sık başvurulan örneklerden biri olmaya devam ediyor.

Dizi, Data'yı gerçek bilim insanlarıyla da buluşturdu. 1993'te yayımlanan "Descent" bölümünün açılışında Data, holografik güvertede Isaac Newton ve Albert Einstein'ın canlandırmalarıyla ve kendini oynayan Stephen Hawking ile poker oynar. Hawking, Uzay Yolu tarihinde kendini canlandıran ilk konuk oyuncu oldu; Spiner bu sahneyi en sevdiği Data sahnesi olarak anar. Dizinin finali "All Good Things..." ise Data'yı alternatif bir gelecekte Cambridge Üniversitesi'nde Lucasian Matematik Profesörü olarak gösterir. Bu, gerçekte Newton'ın ve Hawking'in de taşıdığı, dünyanın en ünlü akademik kürsülerinden biridir.

Kültürdeki etkisi

Data, robotik dünyasında da iz bıraktı. Robot mühendisleri, Yıldız Savaşları'nın droidleriyle birlikte Data'yı halkın gözünde robotların en tanınmış yüzü olarak görür. Carnegie Mellon Üniversitesi'nin gerçek ve kurgusal robotları onurlandıran Robot Onur Listesi'ne (Robot Hall of Fame) 9 Nisan 2008'de Pittsburgh'daki bir törenle alındı.

Karakterin hayran kültüründeki yeri de büyüktür. Tıpkı Spock gibi Data da beklenmedik bir biçimde sevilen bir karaktere dönüştü; Spiner'a gelen hayran mektuplarının çoğu, karakterin samimi ve ulaşılabilir kişiliğine yazılmıştı. İnsan olmaya çalışırken çoğu insandan daha anlayışlı ve merhametli davranması, karakteri izleyicinin gözünde bir makineden çok daha fazlası yaptı. Picard dizisinde de vurgulandığı gibi Data'yı özel yapan, insanlığın en kötü yanlarını görüp yine de en iyi yanlarına özenebilmesidir.