Marvin kimdir? Otostopçunun Galaksi Rehberi'nin bunalımlı robotu

Marvin kimdir? Paranoyak Android Marvin (Marvin the Paranoid Android), Douglas Adams'ın Otostopçunun Galaksi Rehberi serisindeki robottur. Heart of Gold adlı uzay gemisinin hizmet robotu olan Marvin, Sirius Sibernetik Şirketi'nin (Sirius Cybernetics Corporation) "Gerçek İnsan Kişilikleri" (Genuine People Personalities) adlı teknolojisinin başarısız prototiplerinden biridir. Akıl almaz derecede zekidir ama kendisinden kapı açmak, kâğıt toplamak gibi sıradan işler istenir; hiçbir görev zekâsının küçücük bir kısmını bile meşgul etmez. Bu yüzden sürekli bunalımda, sıkılmış ve karamsardır. Marvin, edebiyatın en ünlü depresif makinesi ve mizahi bilimkurgunun en sevilen yan karakterlerinden biridir.

Hangi eserlerde geçer?

Marvin, serinin doğduğu yer olan BBC Radio 4 dizisinin 1978'deki ilk sezonunda ortaya çıktı ve hikâyenin sonraki bütün biçimlerinde yer aldı: 1979'dan itibaren yayımlanan romanlar, 1981'de BBC 2'de yayımlanan televizyon dizisi, sahne uyarlamaları, plaklar ve 2005 yapımı film. Marvin ilk dört romanın hepsinde görünür; Adams'ın yazdığı son Otostopçu romanı Mostly Harmless'ta (Çoğunlukla Zararsız) ise yer almaz. Adams'ın ölümünden sonra yapılan radyo uyarlamaları ona yine de küçük bir dönüş sahnesi verdi.

Adams'a göre Marvin'in kaynağı, komedi yazarı arkadaşı Andrew Marshall'dı; Adams, Marshall'ın tam olarak böyle biri olduğunu söylemiştir. İlk taslaklarda robotun adı Marshall'dı. Ad, hem arkadaşını kırmamak hem de radyoda "martial" (askerî) gibi duyulmasın diye Marvin'e çevrildi. Adams, Marvin'in Winnie the Pooh'daki karamsar eşek Eeyore ya da Shakespeare'in Nasıl Hoşunuza Giderse (As You Like It) oyunundaki Jacques gibi edebiyattaki uzun depresif karakterler zincirinin bir halkası olduğunu, karakterde kendi bunalım dönemlerinden de iz bulunduğunu kabul etmiştir.

Hikâyedeki yeri

Lakabına rağmen Marvin aslında paranoyak değildir; ona bu adı galaksi başkanı Zaphod Beeblebrox takar. Marvin sadece hep kederlidir ve bu kederini en olağanüstü durumlarda bile korur. Gemideki yol arkadaşları Zaphod, Trillian, Ford Prefect ve Arthur Dent onu çoğu zaman bir yerde unutup gider, ama Marvin şaşırtıcı bir sabırla bekler. Radyo ve televizyon sürümlerinde, ekip kendini Evrenin Sonundaki Restoran'da bulduğunda Marvin'in onları tam 576.000.003.579 yıl beklediği ortaya çıkar; yılları tek tek saymıştır.

Marvin'in en tuhaf yeteneği, karamsarlığının bulaşıcı olmasıdır. Romanlarda ekibe ateş eden bir polis aracının bilgisayarına bağlandığında araç, Marvin'in evrene bakışıyla karşılaşınca kendini yok eder. Hayat, Evren ve Her Şey'de (Life, the Universe and Everything) Krikkit savaş robotları onu kaçırıp savaş bilgisayarlarına bağlar; Marvin bu sırada gezegenin bütün askerî stratejisini planlar, evrenin büyük bilimsel ve felsefi sorunlarını kendi sorunu dışında çözer ve birkaç ninni besteler. Ama korkunç savaş robotları da onun kederine yenik düşüp köşelere çekilir. Bu sahneler, zekâ ile mutluluğun aynı şey olmadığını gösteren Adams mizahının en iyi örnekleri arasındadır.

Hikâyenin sonu

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Marvin dördüncü roman So Long, and Thanks for All the Fish'te (1984) son kez görünür. Zaman yolculukları yüzünden artık evrenin kendisinden otuz yedi kat yaşlıdır ve sol yanındaki diyotlar dışında bütün parçaları değiştirilmiştir. Arthur ve Fenchurch onu, Tanrı'nın yaratılışa son mesajının yazılı olduğu yere taşır. Marvin mesajı okuduktan sonra, bütün kitap boyunca hiç beklenmeyecek biçimde, bu konuda kendini iyi hissettiğini söyler; ardından gözlerindeki ışık söner ve devreleri tamamen durur. 2005'te Mostly Harmless'ın radyo uyarlaması ise son bölümde onu yeniden sahneye çıkardı: Marvin'in garantisi henüz bitmemiş olduğu için onarılmış ve restoranda araba park etme işine dönmüştür.

Canlandıranlar

Marvin'i radyonun ilk beş dizisinde ve 1981 televizyon dizisinde Stephen Moore seslendirdi. 2018'deki altıncı radyo dizisinde ses Jim Broadbent'a geçti. Televizyonda kostümün içindeki oyuncu, daha önce sahne uyarlamasında karakteri hem oynayıp hem seslendiren David Learner'dı. Moore, Ekim 2019'da öldü.

Garth Jennings'in 2005 filminde Marvin'in kostümünü Warwick Davis giydi, sesini Alan Rickman verdi. Filmdeki tasarım televizyondakinden farklıydı: daha kısa, iri kafalı ve kısa uzuvlu bir robot. 1981 dizisinin özgün kostümü ise onarılarak filmde Vogon dairesindeki kuyrukta bekleyen yaratıklar arasına konuk olarak yerleştirildi.

Karakterin arkasındaki bilim

Adams, Marvin'le ve varoluşlarından son derece memnun konuşan kapılar gibi Sirius Sibernetik ürünleriyle, makinelere insan kişiliği verme fikriyle dalga geçiyordu. Bu fikir bugün ciddi bir araştırma alanı. Duygusal hesaplama (affective computing), bilgisayarların insan duygularını tanıması, yorumlaması ve taklit etmesi üzerine çalışan; bilgisayar bilimi, psikoloji ve bilişsel bilimin kesiştiği bir disiplindir. Alanın modern hâli, MIT'den Rosalind Picard'ın 1995'teki makalesine ve 1997'de MIT Press'ten çıkan aynı adlı kitabına dayanır. Amaç, makinenin kullanıcının duygusal durumunu anlayıp davranışını ona göre ayarlamasıdır.

Bugünün sohbet eden yapay zekâ modelleri de belirli bir kişilik ve üslupla konuşacak biçimde tasarlanabiliyor; The Wall Street Journal, serinin sinir bozucu derecede neşeli gemi bilgisayarı Eddie'yi bu sohbet robotlarıyla karşılaştırmıştı. Marvin bu tablonun öbür ucundadır: kişiliği olan bir makinenin kişiliği "kötü" çıkarsa ne olur? Bilim insanları bir makinenin gerçekten bir şey hissedip hissedemeyeceği konusunda henüz uzlaşmış değil; bugünkü sistemler duyguyu taklit edebiliyor, ama öznel bir deneyim yaşadıklarına dair kabul görmüş bir kanıt yok. Marvin'in bunalımı, yapay zekâ tasarımcılarının yaptığı seçimlerin ortaya çıkan karakteri belirlediğini hatırlatan eğlenceli bir uyarıdır.

Marvin'in bekleme rekoru da bilimle oynar. NASA'ya göre evren yaklaşık 13,8 milyar yaşındadır; Marvin'in restoranda geçirdiği 576 milyar yıl bunun kırk katından fazladır. Hikâyede bu, zaman yolculuğu ve restoranın evrenin son anında kurulmuş olmasıyla açıklanır. Evrenin nasıl biteceğine dair gerçek bilimsel senaryoları Evrenin sonu sayfamızda, evrenin yaşının nasıl ölçüldüğünü de Evrenin yaşı ve büyüklüğü yazımızda anlattık.

Kültürdeki etkisi

Marvin, kitapların dışına da taştı. Stephen Moore, karakterin ağzından 1981'de İngiltere'de iki single yayımladı; "Marvin" adlı şarkı listelerde 52. sıraya kadar yükseldi. 2005 filmi için şarkılardan biri Stephen Fry'ın yorumuyla yeniden kaydedildi. Hayat, Evren ve Her Şey'de yer alan ve Marvin'in ninnisi diye bilinen kısa şiirdeki "elektrikli koyun" göndermesi, Philip K. Dick'in Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? romanına selamdır.

Karakterin en geniş yankısı belki de müzikte oldu. İngiliz rock grubu Radiohead, 1997'deki OK Computer albümünün ilk single'ı "Paranoid Android"in adını Marvin'den aldı. Şarkıyı yazan Thom Yorke, adın bir şaka olduğunu, şarkının geri kalanının ise kişisel olmadığını söylemiştir. Şarkı bugün tüm zamanların en iyi şarkıları listelerinde sık sık yer alıyor.

Marvin'in kalıbı, yani çok zeki ama mutsuz, hizmet etmekten bıkmış makine, sonraki pek çok bilimkurgu robotuna örnek oldu. Sinemanın soğuk ve tehditkâr yapay zekâlarından farklı olarak Marvin kimseye zarar vermek istemez; yalnızca anlaşılmak ister. Bu yüzden okurlar ona hem güler hem de onunla özdeşleşir.