Hubble 200 bininci turunu mercekli bir süpernovayı arayarak kutladı

Hubble Uzay Teleskobu, 19 Eylül 2026'da Dünya çevresindeki 200.000. turunu tamamladı. 36 yıldır yörüngede olan teleskop bu süre içinde 8 milyar kilometreyi aşan bir yol kat etti ve 1,7 milyondan fazla gözlem yaptı. Dönüm noktası gününde yapılan gözlem de teleskobun adını taşıyan bilimsel soruya, evrenin genişleme hızına bağlıydı: Hubble, bir galaksi kümesinin kütleçekimiyle bükülen ışığı sayesinde yeniden görünmesi beklenen Athena adlı süpernovayı arıyordu.

Otuz altı yıllık bir gözlemevi

Hubble, 24 Nisan 1990'da Discovery mekik görevi STS-31 ile fırlatıldı. 2,4 metrelik ana aynası, atmosferin bulandırıcı etkisinden uzakta, Dünya'nın 500 kilometre kadar üzerinde ve her turu yaklaşık 94 dakikada tamamlayan bir yörüngede çalışıyor. Teleskop, astronotların gerçekleştirdiği beş bakım görevi sayesinde yenilendi; sonuncusu Mayıs 2009'daydı.

Hubble'ın en önemli mirası, evrenin genişleme hızına dair ölçümleri. Teleskop, yakın galaksilerdeki değişen yıldızları ve süpernovaları kullanarak kozmik uzaklık basamaklarını kalibre etti. 1998'de uzak süpernovaları inceleyen iki bağımsız ekip, evrenin genişlemesinin yavaşlamak yerine hızlandığını buldu; Hubble'ın gözlemleri bu sonucun sınanmasında önemli rol oynadı ve buluş 2011 Nobel Fizik Ödülü'ne layık görüldü. Bugün de Hubble sabitini daha kesin belirlemek, teleskobun en öncelikli işleri arasında.

Hubble'a hâlâ yoğun bir talep var. NASA'nın açıklamasına göre gökbilimciler, teleskobun sunabildiğinden yaklaşık yedi kat fazla gözlem süresi talep ediyor. Bu, otuz yılı aşkın hizmetin ardından Hubble'ın hâlâ bilimin ön saflarında olduğunun göstergesi.

Kütleçekim merceği ve geri dönen süpernova

Hubble'ın 200.000. turundaki hedefi, Eridanus takımyıldızı yönündeki dev galaksi kümesi MACS J0417. Bu tür kümeler, içerdikleri büyük kütle nedeniyle uzay-zamanı büker ve arkalarındaki daha uzak kaynakların ışığını bir mercek gibi odaklayıp büyütür. Kütleçekim merceği adı verilen bu olay, aynı uzak cismin gökyüzünde birden çok noktada görünmesine de yol açabiliyor.

Athena, James Webb Uzay Teleskobu'nun 2025'te kümenin arkasındaki bir galakside keşfettiği bir süpernova. Merceklenmiş ışık Dünya'ya farklı uzunluktaki yollardan ulaştığı için süpernovanın görüntüleri de farklı zamanlarda beliriyor. Modeller, Athena'nın iki yıllık bir aradan sonra kümenin başka bir noktasında yeniden görünmesini öngörüyor. Bilim insanları bu yeni görüntünün şu günlerle Mart 2027 başı arasında ortaya çıkmasını bekliyor; Hubble da bu süre boyunca kümeyi düzenli olarak izleyecek.

Bu yöntem daha önce de denendi. Hubble, 2014'te MACS J1149 kümesinin arkasında Refsdal adı verilen merceklenmiş bir süpernovanın dört görüntüsünü yakalamış, modellerin öngördüğü beşinci görüntü de 2015'te öngörülen bölgede belirmişti. Athena, bu türden ender olayların yenisi ve Hubble'ın yıllar içinde biriktirdiği deneyimin yeniden sınanacağı bir fırsat. Öngörülen zamanda ve konumda belirmesi, kümenin kütle modelinin doğruluğunu da kanıtlamış olacak.

Bu ölçüm ne işe yarar?

Süpernovanın farklı görüntüleri arasındaki zaman farkı, ışığın izlediği yolların uzunluk farkına bağlı. Bu gecikme hassas biçimde ölçüldüğünde iki şey öğrenilebiliyor. Birincisi, mercek görevi gören kümenin kütlesinin, görünmeyen karanlık madde de dahil olmak üzere, nasıl dağıldığı. İkincisi, evrenin genişleme hızını gösteren Hubble sabiti. Zaman gecikmesi yöntemi, uzaklık ölçümünde kullanılan geleneksel basamaklardan bağımsız bir yol sunuyor.

Bu bağımsızlık bugün özellikle değerli. Yakın evrendeki yıldızlar ve süpernovalarla yapılan ölçümler ile erken evrenin kalıntı ışımasından türetilen değerler, Hubble sabiti için birbiriyle uyuşmayan sonuçlar veriyor. "Hubble gerilimi" olarak bilinen bu çelişki, ya ölçümlerdeki gizli bir hatadan ya da evrenin işleyişine dair henüz bilinmeyen bir fizikten kaynaklanıyor olabilir. Merceklenmiş süpernovalar, tartışmaya üçüncü ve bağımsız bir tanık olarak katılabilir.

Teleskoplar arası iş birliği

Athena'nın hikâyesi, uzay teleskoplarının birbirini nasıl tamamladığını da gösteriyor. 25 Aralık 2021'de fırlatılan Webb, kızılötesindeki duyarlılığıyla süpernovayı buldu; Hubble görünür ve morötesi ışıktaki keskin görüşüyle onun geri dönüşünü izliyor. Bu iş birliğine yakında Nancy Grace Roman Uzay Teleskobu da katılacak. Geniş görüş alanıyla Roman'ın binlerce süpernova ve çok sayıda kütleçekim merceği bulması bekleniyor.

Kısaca

• Hubble, 19 Eylül 2026'da 200.000. turunu tamamladı.
• Teleskop 36 yılda 8 milyar kilometreden fazla yol aldı, 1,7 milyonu aşkın gözlem yaptı.
• Hedef, Webb'in 2025'te bulduğu ve Mart 2027'ye kadar yeniden görünmesi beklenen Athena süpernovası.
• Görüntüler arasındaki gecikme, Hubble sabitini bağımsız biçimde ölçmeye yarayabilir.