SUPREME projesi: Ay ve deniz tabanındaki atomlar yakın süpernovaların geçmişini anlatacak
HZDR'dan Anton Wallner'in 3 milyon euroluk ERC projesi, Ay örneklerinde ve derin deniz tortullarında tek tek radyoaktif atomları sayarak son 500 milyon yıldaki yakın patlamaları arayacak.

Avrupa Araştırma Konseyi (ERC), Dresden'deki Helmholtz-Zentrum Dresden-Rossendorf'tan (HZDR) Prof. Anton Wallner'in SUPREME projesine 3 milyon euroluk Advanced Grant verdi. Proje, son 500 milyon yıl içinde Dünya'ya yakın yerlerde patlayan yıldızların tarihini, Dünya ve Ay'daki arşivlere gömülü tek tek atomlardan okumayı hedefliyor. Hibe Haziran'da duyuruldu; konu bu hafta Universe Today'de yeniden gündeme geldi.
Proje ne yapacak?
SUPREME, "Dünya ve Ay'daki milyonlarca yıllık arşivlere kazınmış süpernova ve r-süreci radyonüklidleri" ifadesinin kısaltması. HZDR'ın açıklamasına göre ekip, yıldızlararası uzaydan gelip Dünya ile Ay'a çökmüş son derece nadir radyoaktif atomları arayacak. Bu atomlar, yakınlardaki kozmik patlamalardan sonra yüzeylere yağmış olabilir. Arama, NASA'dan alınacak Ay örneklerini, derin deniz tortullarını, buz karotlarını ve diğer jeolojik arşivleri kapsayacak.
Projenin iki ana sorusu var: evrenin en ağır elementleri nasıl oluşuyor ve yakınımızdaki süpernovalar Dünya'nın çevresini ve canlı evrimini nasıl etkiledi? Demirden ağır elementlerin önemli bir bölümü, hızlı nötron yakalama süreci, yani r-süreciyle oluşuyor. Bu süreç nötron yıldızı birleşmeleri ve çok güçlü süpernovalar gibi aşırı olaylarda işliyor. Bu olaylar sıradan süpernovalardan yaklaşık 1.000 ila 10.000 kat daha seyrek ve işte bu yüzden geride bıraktıkları atomlar bu kadar az.
Araç: HAMSTER
Ölçümün kalbinde HZDR'daki yeni nesil hızlandırıcı kütle spektrometrisi (AMS) sistemi HAMSTER var. Açıklamaya göre bu sistem, ölçüm artalanını düşüren lazer tabanlı bir yöntemle birleşiyor ve tek tek atomları benzeri görülmemiş duyarlılıkla sayabiliyor. Universe Today haberi, sistemin HZDR'a 2025'te kurulduğunu aktarıyor.
Önceki sonuç: Pasifik'teki manganez kabuğu
Proje boşluktan doğmadı. 15 Haziran'da Nature Astronomy'de yayımlanan bir çalışmada, HZDR koordinasyonunda Dresden, Sidney ve Canberra'dan araştırmacılar Pasifik'ten çıkarılan bir demir-mangan kabuğunda demir-60, plütonyum-244 ve küri-247 izleri aradı. Demir-60, sıradan süpernovaların parmak izi. Plütonyum-244 ise r-sürecinde oluşuyor ve karşılaştırma, plütonyumun yakın zamanlı süpernovalardan daha eski bir kaynaktan geldiğini gösterdi.
Küri-247 ise plütonyumla birlikte üretilir ama çok daha hızlı bozunur; dolayısıyla doğal bir saat işlevi görür. Araştırmacılar kabukta ikna edici bir küri-247 izi bulamadı. Bu eksiklik, plütonyumu üreten olayın en az 100 milyon yıl önce gerçekleştiğine alt sınır koydu. Bu, kozmik küri-247 için yapılmış ilk anlamlı ölçüm olarak anılıyor. Araştırmacılar kabuğu tek tek katmanlara bölerek plütonyum izlerini ilk kez daha yüksek zaman çözünürlüğüyle haritaladı; her katmanda yalnızca birkaç plütonyum atomu var. Çalışmanın ilk yazarı Dominik Koll, demir-60 ile plütonyum-244'ü karşılaştırma mantığını şöyle özetliyor: demir-60 sıradan süpernovaların açık bir parmak izi. araştırmacılardan Michael Hotchkis ise son örnekteki her 100 plütonyum atomundan yalnızca birini dedektörde yakalayabildiklerini, bu duyarlılığın dünyada benzersiz olduğunu söylüyor.
Sınırlar ve sırada ne var?
SUPREME henüz bir sonuç değil, bir program. Bulguların hangi patlamaya ait olduğunu belirlemek ayrı bir iş; bu, ölçülecek arşivlerin yaş çözünürlüğüne bağlı. ERC'nin verdiği destek, rekabetin ne kadar sert olduğunu da gösteriyor: bu turda 3.329 başvurudan yalnızca yüzde 9,6'sı kabul edildi ve Avrupa genelinde 319 araştırmacı toplam 838 milyon euro destek aldı. Ay örnekleri ve buz karotları ölçüldükçe, yakınımızdaki kozmik patlamaların ayrıntılı bir zaman çizelgesi çıkarılabilir; bu da hem ağır elementlerin kökenine hem de yakın süpernovaların Dünya üzerindeki etkisine yeni bir veri tabanı kazandırabilir.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















