Dune: Çöl Gezegeni (Dune)

Frank Herbert'in 1965'te yayımlanan Dune romanı, bilim kurgu edebiyatının en çok satan ve en etkili eserlerinden biri sayılır; ama onu beyazperdeye taşımak onlarca yıl boyunca "imkânsız" bir iş olarak görüldü. David Lynch'in 1984 uyarlaması ve 2000'deki televizyon dizisi romanın büyüklüğünü yakalayamamakla eleştirilmişti. Kanadalı yönetmen Denis Villeneuve ise 2021'de bu laneti kırdı. Romanın ilk yarısını anlatan Dune, devasa ölçekli görüntüleri, gürleyen ses tasarımı ve sabırlı anlatımıyla yılın en çok konuşulan filmlerinden biri oldu ve altı Oscar kazandı.

Dune'u uzay meraklıları için özel kılan şey, bir gezegeni bütün iklimi, ekolojisi ve kaynaklarıyla birlikte ele alması. Arrakis yalnızca bir dekor değil; hikâyenin asıl karakterlerinden biri.

Konusu

Uzak bir gelecekte, insanlık galaksiye yayılmış ve feodal düzene benzeyen bir imparatorluk altında yaşamaktadır. İmparator, Atreides Hanesi'nin dükü Leto'yu, o güne kadar rakip Harkonnen Hanesi'nin yönettiği çöl gezegeni Arrakis'in başına atar. Arrakis kurak ve acımasız bir dünyadır ama evrendeki en değerli madde olan "baharat" yalnızca burada bulunur. Baharat hem insan zihnini keskinleştirir hem de yıldızlar arası yolculuğun anahtarıdır.

Dükün oğlu Paul, bu yeni görevin onurlu bir terfi değil, özenle kurulmuş bir tuzak olabileceğini hissetmektedir. Bu arada rüyalarında çölün yerli halkı Fremenlerden genç bir kadını görmeye başlar. Paul ve annesi Lady Jessica, kendilerini siyasi entrikaların, dev kum solucanlarının ve kavurucu sıcağın ortasında bulur. Film, romanın ilk yarısını kapsadığı için hikâyenin tamamı 2024'teki Dune: İkinci Bölüm'le tamamlanıyor.

Yapım ve oyuncular

Legendary Pictures, Dune'un film ve dizi haklarını 2016'da aldı; Villeneuve bir yıl sonra yönetmenliği üstlendi ve senaryoyu Jon Spaihts ve Eric Roth ile birlikte yazdı. Çekimler 2019'da Macaristan'daki Origo Stüdyoları'nda kurulan devasa setlerin yanı sıra Ürdün'ün Wadi Rum çölü, Birleşik Arap Emirlikleri ve Norveç'te yapıldı. Yönetmen, ornitopter adlı kanat çırpan araçların yusufçuk ile helikopter karışımı, "kaslı" ve fizik kurallarına uygun görünmesini istedi; bu yüzden çekimler için gerçek boyutlu iki model inşa edildi. Hans Zimmer'in müziği ve ses tasarımı filmin Oscar kazanan dallarından oldu.

Kadro, son yılların en göz alıcı topluluklarından biri: Paul rolünde Timothée Chalamet, Lady Jessica rolünde Rebecca Ferguson, Dük Leto rolünde Oscar Isaac. Zendaya, Josh Brolin, Jason Momoa, Stellan Skarsgård, Dave Bautista, Charlotte Rampling ve Javier Bardem de kadroda. Pandemi nedeniyle bir yıl ertelenen film Venedik'te prömiyer yaptı.

Villeneuve, ilk okumasını gençlik yıllarında yaptığı romanı yıllardır sinemaya uyarlamayı hayal ettiğini anlatır. Bu yüzden filmin görsel dili de büyük bir titizlikle kuruldu: görüntü yönetmeni Greig Fraser, çöl sahnelerinin büyük bölümünü gerçek gün ışığında çekti; yapay ışıklandırma yerine doğal güneşin sertliğini kullanmak, Arrakis'in acımasızlığını perdeye taşımanın en etkili yolu oldu. Kostümlerde ve mimaride ise farklı kültürlerden esinlenen, ağır ve anıtsal bir tasarım tercih edildi. Film ABD'de sinemalarla aynı anda yayın platformunda da sunuldu; buna rağmen dünya çapında 400 milyon doları aşan hasılat elde ederek devam filminin çekilmesini garantiledi.

Bilim ne diyor?

Dune'un en gerçekçi yanı, suya dair her şeyi bir hayatta kalma meselesi olarak işlemesi. Fremenlerin giydiği "damıtma giysileri" vücudun ter ve idrarla kaybettiği suyu geri kazanıp yeniden içilebilir hâle getiriyor. Kulağa uçuk gelse de bugün Uluslararası Uzay İstasyonu'nda benzer bir mantık işliyor: istasyonun su geri kazanım sistemi, astronotların terini, nefesindeki nemi ve idrarını arıtarak suyun yaklaşık yüzde 98'ini geri döndürebiliyor. Uzun süreli Ay ve Mars görevlerinde bu kapalı döngü sistemleri hayati önem taşıyacak.

Kum solucanları ise biyolojinin sınırlarını zorluyor. Yüzlerce metre uzunluğunda, kumun içinde hızla yüzen bir canlının ne kadar enerji harcaması gerektiğini hesaba katınca, bitki örtüsü neredeyse olmayan bir çölde bu boyutta hayvanların beslenmesi son derece zor görünüyor. Ornitopterler de ilginç bir soru: kanat çırparak uçmak böceklerde ve kuşlarda verimli, ama birkaç tonluk bir aracın böyle uçabilmesi için gereken güç ve malzeme dayanımı bugünkü teknolojinin çok ötesinde. Öte yandan Dünya'daki çöllerin ve Mars'ın kumul alanlarının incelenmesi, rüzgârın kumu nasıl biçimlendirdiğini gösteriyor ve filmdeki dev kumulların görünümü bu gözlemlerle uyumlu.

Neden izlemeli?

Dune, büyük ekranda deneyimlenmek için yapılmış bir film: insanı ufacık gösteren mimari, çölün sonsuzluğu ve her sahnede hissedilen ağırlık, epik sinemanın hâlâ mümkün olduğunu hatırlatıyor. Romanın ekoloji, sömürgecilik ve "kurtarıcı" efsanelerinin tehlikesi gibi temalarını sadakatle taşıması, onu yalnızca görsel bir şölen olmaktan çıkarıyor. Bir gezegenin kaynağı uğruna verilen savaşların bugünkü dünyayla benzerliği de üzerinde düşünmeye değer.

Kısaca

• Yıl: 2021
• Yönetmen: Denis Villeneuve
• Süre: 155 dakika
• Ödüller: 6 Oscar (görüntü, kurgu, müzik, ses, görsel efekt, yapım tasarımı)
• Devamı: Dune: İkinci Bölüm (2024)