Dune (1984)

David Lynch'in 1984 yapımı Dune filmi, Frank Herbert'in ünlü romanını sinemaya taşımaya yönelik ilk tamamlanmış girişim. Türkiye'de zaman zaman Dune: Çöl Gezegeni adıyla da anılan film, gösterime girdiğinde eleştirmenlerden ağır sözler işitti ve gişede beklentinin altında kaldı. Yine de kendine özgü kostümleri, dekorları ve rüya gibi atmosferiyle zamanla geniş bir hayran kitlesi edindi. Bugün hem Lynch sinemasının en tartışmalı halkası hem de Dune evreninin izleme sırasındaki ilk sinema filmi olarak anılıyor.

Fragman

Konusu

Hikâye 10191 yılında, bilinen evreni yöneten İmparator IV. Şaddam döneminde geçiyor. İmparatorluğun en değerli maddesi, ömrü uzatan ve bilinci genişleten baharat, yani melanj. Uzay Loncası'nın gemileri de güvenli yıldızlararası yolculuk için bu maddeye muhtaç. Baharatın tek kaynağı ise çöl gezegeni Arrakis. İmparator, gezegenin yönetimini Harkonnen Hanesi'nden alıp rakipleri Atreides Hanesi'ne veriyor; ama bu görünürdeki lütfun ardında bir tuzak yatıyor.

Dük Leto Atreides, cariyesi Leydi Jessica ve oğulları Paul ile okyanus gezegeni Caladan'dan Arrakis'e taşınıyor. Jessica, olağanüstü beden ve zihin yeteneklerine sahip kadınlardan oluşan Bene Gesserit tarikatının bir üyesi. Tarikat yüzyıllardır süren bir soy programı yürütüyor ve Paul'ün bu programın beklenmedik bir sonucu olabileceği ortaya çıkıyor. Arrakis'te dev kum solucanları, çölün yerli halkı Fremenler ve onların bir kurtarıcı bekleyen kehaneti, Paul'ün kaderini belirleyecek unsurlar oluyor.

Yapım ve oyuncular

Filmin yolu uzun ve dolambaçlı. 1970'lerde Alejandro Jodorowsky'nin büyük ölçekli uyarlama projesi iptal edildi. Dino De Laurentiis 1976'da hakları aldı ve Ridley Scott'ı yönetmen olarak getirdi; Scott romanı iki filme bölmeyi planladı ama sonunda Blade Runner'a yöneldi. Yapımcı Raffaella De Laurentiis, Lynch'in Fil Adam filmini izledikten sonra onu önerdi. Lynch romanı daha önce duymamıştı; okuyup çok beğenince projeyi kabul etti. Aynı dönemde kendisine Jedi'ın Dönüşü'nü yönetme teklifi de gelmişti.

Çekimler 30 Mart 1983'te başladı ve tamamen Meksika'da yapıldı. İç mekânlar ağırlıklı olarak Mexico City'deki Churubusco Stüdyoları'nda çekildi; dış mekânlar ise Ciudad Juárez yakınlarındaki Samalayuca kum tepelerinde. Yapım 40-42 milyon dolarlık bütçesiyle 16 ses sahnesinde kurulan 80 dekor, 1.700 kişilik bir ekip ve 20 binden fazla figüran gerektirdi. Elektrik ve iletişim kesintileri, ekipteki sağlık sorunları gibi zorluklar yüzünden çekimler en az altı ay sürdü. Kum solucanlarını, daha önce E.T.'nin yaratığını tasarlayan Carlo Rambaldi hazırladı.

Montaj aşaması filmin kaderini belirledi. Efektsiz ilk kurgu dört saati aşıyordu, Lynch'in hedeflediği versiyon ise yaklaşık üç saatti. Universal ve yatırımcılar iki saatlik bir film beklediği için birçok sahne çıkarıldı, anlatıcı sesler ve Virginia Madsen'in seslendirdiği yeni bir giriş eklendi. Sinemadaki sürüm 137 dakika. 1988'de televizyon için hazırlanan 186 dakikalık uzun versiyonu ise Lynch reddetti ve adını jenerikten sildirdi; bu sürümde yönetmen olarak, filmini sahiplenmeyen yönetmenlerin kullandığı Alan Smithee takma adı yer aldı.

Paul rolünde, bu filmle sinemaya adım atan Kyle MacLachlan oynuyor. Kadroda Francesca Annis (Jessica), Jürgen Prochnow (Dük Leto), Kenneth McMillan (Baron Harkonnen), Patrick Stewart (Gurney Halleck), Sean Young, Virginia Madsen, Max von Sydow, Linda Hunt, Brad Dourif ve Sting de var. Müzikleri rock grubu Toto yaptı; Brian Eno da filme bir tema besteledi. Film ABD'de 14 Aralık 1984'te gösterime girdi ve en iyi ses dalında Oscar'a aday gösterildi.

Bilim ne diyor?

Filmin bilimsel açıdan en zayıf yanı, evreni ayakta tutan yolculuk yöntemi. Uzay Loncası'nın "uzayı katlayarak" anında yolculuk etmesi, bugünkü fizikte karşılığı olmayan bir buluş. Güneş'e en yakın yıldız Proxima Centauri bile yaklaşık 4,2 ışık yılı uzakta; bugün Güneş Sistemi'nden çıkmakta olan Voyager 1 sondasının hızıyla oraya varmak 70 bin yılı aşardı. Herbert bu engeli bilinçli olarak bir kurgusal maddeyle, baharatla aşıyor.

Arrakis'in kendisi ise bilimin konuşabileceği bir dünya. Romanda yağmur yağmayan, yüzeyinde açık su bulunmayan bir gezegen olarak anlatılıyor. Gerçek Güneş Sistemi'nde de geniş kum tepesi alanları var: Mars'ın yüzeyinde rüzgârın biçimlendirdiği kum tepeleri yaygın, Satürn'ün uydusu Titan'da ise NASA'nın tanımıyla ekvator boyunca uzanan, koyu renkli hidrokarbon tanelerinden oluşan uzun kum tepeleri bulunuyor. Fremenlerin vücuttaki her damla suyu geri kazanan damıtıcı giysileri de bugünün uzay mühendisliğine çok yakın bir fikir. NASA, Uluslararası Uzay İstasyonu'nda ter, nefesteki nem ve idrar dahil kullanılan suyun yüzde 98'ini geri kazandığını 2023'te açıkladı.

Filmin finalinde Arrakis'e yağmur yağması ise romandan bir sapma. Herbert, 1985'te yayımlanan bir öykü kitabının önsözünde filmi genel olarak beğendiğini yazmış, ama bir çekincesini de not etmişti: Ona göre Paul yağmur yağdırabilen bir tanrı değil, tanrıyı oynayan bir insandı. Gerçekte bir gezegenin iklimini değiştirmek, romanın da anlattığı gibi kuşaklar süren bir ekolojik dönüşüm gerektirir.

Etkisi

Film ABD ve Kanada'da yaklaşık 30,9 milyon dolar hasılat elde etti ve başarısız sayıldı. Roger Ebert dört üzerinden bir yıldız verdi; Rotten Tomatoes'taki onay oranı bugün yüzde 36. Gişe hayal kırıklığı, aynı anda çekilmesi planlanan iki devam filminin de iptal edilmesine yol açtı. Buna karşın film, Harlan Ellison ve Slavoj Žižek gibi isimlerden övgü aldı ve kült bir yapıma dönüştü. Aynı romanı iki filme bölen Denis Villeneuve uyarlamasını, Dune: Çöl Gezegeni ve Bölüm İki sayfalarında bulabilirsiniz. Evrenin çok daha eski bir dönemine uzanan dizi için de Dune: Prophecy sayfamıza göz atabilirsiniz.

Kısaca

• Yıl: 1984
• Yönetmen ve senarist: David Lynch
• Kaynak: Frank Herbert'in 1965 tarihli Dune romanı
• Süre: 137 dakika (sinema sürümü)
• Oyuncular: Kyle MacLachlan, Francesca Annis, Jürgen Prochnow, Kenneth McMillan, Sean Young, Sting
• Müzik: Toto, Brian Eno
• Ödüller: En iyi ses dalında Oscar adaylığı