Uzayda giysisiz kalırsak ne olur?
Vücut ne patlar ne anında donar: yaklaşık 9-12 saniyede bilinç kaybedilir, 90 saniyeye kadar süren kısa maruziyetlerin hayvan deneylerinde tam iyileştiği bildirilir; asıl tehlike oksijensizlik.
- Konu
- Astronotlar
- Kaynak
- NASA
- İlgili sayfa
- https://uzaygundem.com/ansiklopedi/uzay-giysisi
Uzay boşluğunda giysisiz kalan biri patlamaz ve anında donmaz; asıl sorun oksijensizliktir. Kaynaklara göre kandaki oksijen azaldıktan sonra yaklaşık 9-12 saniyede kan beyne ulaşıp bilinç kaybına yol açar. Kısa süreli maruziyetlerde, örneğin 30 saniyeye kadar, kalıcı fiziksel hasar olması beklenmez; ama maruziyet uzadıkça tablo hızla ağırlaşır.
İlk saniyelerde ne olur?
Vakumda akciğerler gaz alışverişini sürdürür, ama bu alışveriş ters yönde işler: Kandaki oksijen dahil gazlar dışarı çıkar. Bu yüzden oksijensiz kan 9-12 saniye içinde beyne ulaşır ve kişi bilincini yitirir. Vücut sıvılarında basınç düşünce kabarcık oluşumuna "ebullism" deniyor; buhar vücudu normal boyutunun iki katına kadar şişirebilir ve dolaşımı yavaşlatabilir. Ancak dokular, yırtılmayı önleyecek kadar elastik ve gözeneklidir. Teknik olarak ebullism, yaklaşık 19 kilometre irtifada ya da 6,3 kilopaskalın (47 milimetre cıva) altındaki basınçlarda başlar; buna Armstrong sınırı deniyor. Ağır belirtiler, yani dokuda oksijen kaybı, dolaşım yetmezliği ve felç, yaklaşık 30 saniyede ortaya çıkar.
Kaba bir tahmine göre insanın yeniden basınçlandırılması için yaklaşık 90 saniyesi vardır. Hayvan deneylerinde 90 saniyeden kısa maruziyetten sonra hızlı ve tam iyileşme olağan görülmüş; daha uzun tüm vücut maruziyeti ise ölümcül olmuş. İnsanlara ilişkin kaza verisi sınırlıdır.

Verileri göster
| Bilinç kaybı | 9-12 sn |
|---|---|
| Ağır belirtiler | ~30 sn |
| Kurtarma için kaba sınır | ~90 sn |
| Armstrong sınırı | 6,3 kPa (~19 km) |
Donma mı, yanma mı?
Vakumda ısı iletim ve konveksiyonla atılamaz; geriye yalnızca ışıma kalır. İnsan vücudunun yaklaşık 310 kelvinlik sıcaklığı ile uzayın yaklaşık 3 kelvinlik arka planı arasında ışıma yoluyla ısı kaybı yavaş bir süreçtir, özellikle giysi giyiliyse. Yani anında donma tehlikesi yoktur. Derideki nemin hızlı buharlaşması özellikle ağızda don oluşturabilir ama kaynaklar bunu önemli bir tehlike saymıyor. Filtresiz güneş ışığı yerel ısınma yapar; bu ısı büyük oranda kan dolaşımıyla dağılır. Asıl rahatsız edici olan, özellikle morötesi ışınların yol açacağı ciddi güneş yanığıdır.

İki gerçek olay
LeBlanc kazası (Aralık 1966). NASA test deneği Jim LeBlanc, basınçlı bir uzay giysisi prototipini vakum odasında denerken basınçlandırma hortumu giysiden ayrıldı. Giysi basıncı 10 saniyeden kısa sürede 3,8 psi'den (26,2 kPa) 0,1 psi'ye (0,7 kPa) düştü. LeBlanc yaklaşık 14 saniye bilinçli kaldı; bilincini yitirmeden önce dilindeki salyanın kabarcıklanmaya başladığını hissettiğini anlattı. Bir meslektaşı 25 saniye içinde odaya girip oksijen verdi, oda normalde 30 dakika süren işlemle değil bir dakikada yeniden basınçlandırıldı. LeBlanc neredeyse hemen toparlandı; yalnızca kulak ağrısı kaldı, kalıcı hasar olmadı.
Soyuz 11 (Haziran 1971). Georgy Dobrovolsky, Vladislav Volkov ve Viktor Patsayev, 6 Haziran 1971'de fırlatılıp Salyut 1 istasyonunda 22 gün kaldıktan sonra 29 Haziran'da döndü. Kapsülün iniş modülü servis modülünden ayrılırken, yörünge bölmesiyle iniş modülü arasındaki bir havalandırma valfi sarsıntıyla açıldı; bu, retro-ateşlemeden 12 dakika 3 saniye sonra, yaklaşık 168 kilometre irtifadaydı. Kabin basıncı birkaç dakika içinde sıfıra indi. Biyomedikal sensörlü tek kozmonottan gelen veri, kalp durmasının basınç kaybından sonraki 40 saniye içinde gerçekleştiğini gösteriyor. Kurtarma ekibi kapsülü açtığında üçü de ölüydü. Ölüm nedeni beyin damarlarında kanamaydı. Sonradan Soyuz iki kişilik olarak yeniden tasarlandı; boşalan yer sayesinde mürettebat fırlatma ve inişte Sokol uzay giysisi giymeye başladı. Bu üç kozmonot, kaynaklara göre Kármán çizgisinin üstünde ölen tek insanlar. Daha fazlası için uzayda ölen astronot var mı? yazısına bakın.
Giysi neden bu kadar kalın?
Çözüm, vücudu basınç altında tutmak. Mevcut EMU uzay giysisinin içindeki basınç 29,6 kPa (4,3 psi) iken, ISS kabin basıncı 71 kPa (10,3 psi) düzeyinde; yani giysi, vücudu kabin basıncından düşük ama yaşamaya yetecek bir basınçta tutuyor. Giysinin katmanları ve işleyişi uzay giysisi nasıl çalışır? sayfasında, uzay boşluğunun kendisi ise uzay boşluğu sayfasında anlatılıyor.
Sık karıştırılanlar
- Vücut patlamaz. Şişme olabilir, ama dokular yırtılmayacak kadar elastiktir.
- Anında donmaz. Vakumda ısı yavaş atılır; asıl tehlike oksijensizlik ve basınç kaybıdır.
- Filmlerdeki gibi anlık ölüm yok. Birkaç saniyelik maruziyet (LeBlanc örneğinde olduğu gibi) toparlanmayla sonuçlanabilir.

























