Türkiye'nin ilk astronotu uzayda hangi deneyleri yaptı?

Alper Gezeravcı'nın Ocak-Şubat 2024'teki Axiom Mission 3 (Ax-3) görevinde, Uluslararası Uzay İstasyonu'nda (ISS) Türk bilim insanlarının hazırladığı 13 deney gerçekleştirildi. TÜBİTAK UZAY bu deneyleri dört başlıkta topluyor: insan araştırmaları, biyoloji ve biyoteknoloji, malzeme bilimleri ve fizik, uzay görevleri için akıllı sağlık uygulaması. Deneyleri üniversiteler, TÜBİTAK enstitüleri ve bir bilim ve sanat merkezi hazırladı.

Görev: istasyonda 18 gün

Dört kişilik Ax-3 ekibini taşıyan SpaceX Crew Dragon “Freedom” kapsülü, 18 Ocak 2024'te NASA'nın Kennedy Uzay Merkezi'nden bir Falcon 9 roketiyle fırlatıldı; Türkiye saatiyle bu, 19 Ocak'ın ilk saatlerine denk geliyordu. Kapsül 20 Ocak'ta istasyonun Harmony modülüne kenetlendi, 7 Şubat'ta ayrıldı ve 9 Şubat'ta Florida açıklarında denize indi. TÜBİTAK UZAY'a göre Gezeravcı, yaklaşık 420 kilometre yükseklikte dolanan istasyonda 18 gün geçirdi. Ekipte komutan Michael López-Alegría, pilot Walter Villadei ve İsveçli Marcus Wandt da vardı. Gezeravcı'nın mesleki geçmişini Alper Gezeravcı sayfamızda anlattık.

48 öneriden 13 deney

Görevin bilim ayağı, TÜBİTAK UZAY'ın yürüttüğü Türk Astronot ve Bilim Misyonu (TABM) projesinin parçasıydı. Amaç, Türk araştırmacılara istasyonun mikro yerçekimi ortamında deney yapma olanağı sağlamaktı. TÜBİTAK UZAY'ın 4 Haziran 2022'de açtığı Bilim Misyonu Çağrısı'na 37 üniversite ve araştırma kurumundan 48 öneri geldi. Axiom Space, TÜBİTAK UZAY ve Türkiye Uzay Ajansı'nın değerlendirmesi sonunda 13 deney seçildi. Haziran 2023'te teorik, Kasım 2023'te uygulamalı eğitim yapıldı; deneyler fırlatmadan önce Kennedy'de son kez hazırlandı.

Verileri göster

Bilim Misyonu Çağrısı (2022)	48 öneri, 37 kurum
Seçilen deney	13
İnsan araştırmaları	MESSAGE, METABOLOM, MIYELOID
Biyoloji: bitkiler	CRISPR-GEM, EXTREMOPHYTE
Biyoloji: mikroalg ve bakteri	UZMAN, ALGALSPACE, PRANET
Malzeme bilimleri ve fizik	UYNA, GMETAL, MİYOKA
Akıllı sağlık uygulaması	VOKALKORD, OKSİJEN SATURASYONU

İnsan vücudu uzayda nasıl değişiyor?

• MESSAGE (Üsküdar Üniversitesi): Uçuştan önce ve uçuş sırasında belirli zamanlarda alınan kan örnekleriyle, ağırlıksızlığın bağışıklık sistemindeki T hücrelerinde hangi genlerin etkinliğini değiştirdiği araştırıldı. Bu genlerin ardından CRISPR gen düzenleme yöntemiyle incelenmesi planlanıyor.
• METABOLOM (Ankara Üniversitesi): Uzay koşullarının astronotun gen ifadesinde ve metabolizmasında yol açtığı değişimleri izleyip ulusal veri setleri oluşturmayı hedefliyor.
• MIYELOID (Hacettepe Üniversitesi): Kozmik radyasyonun, kanserde artan ve bağışıklığı baskılayan miyeloid kökenli baskılayıcı hücreler üzerindeki etkisini ölçmeyi amaçladı.

Uzayda çimlenen tohumlar, büyüyen algler

• CRISPR-GEM (Yıldız Teknik Üniversitesi): Model bitki Arabidopsis thaliana'nın strese yanıt veren üç genini hedefleyen bir çözelti, Gezeravcı tarafından istasyondaki altı haftalık bitkilere uygulandı. Soru, CRISPR tekniğinin mikro yerçekiminde bitkilerde ne kadar verimli çalıştığıydı.
• EXTREMOPHYTE (Ege Üniversitesi): Tuz Gölü çevresinde yetişen tuza dayanıklı Schrenkiella parvula ile tuza duyarlı akrabası A. thaliana istasyonda tohumdan büyütüldü, ikisine de tuz stresi uygulandı. TÜBİTAK UZAY'a göre böylece Türkiye'den gönderilen bir tohum ilk kez uzayda çimlenip hasat edildi.
• UZMAN (Boğaziçi Üniversitesi, TÜBİTAK MAM, TÜBİTAK UZAY, İstanbul Medeniyet Üniversitesi): “UZMAN Küpü” adlı küçük bir yaşam destek düzeneğinde mikroalglerin büyümesi, karbondioksit tutma ve oksijen üretme becerisi sınandı.
• ALGALSPACE (Yıldız Teknik Üniversitesi): Antarktika kökenli C. variabilis ile ılıman iklim algi C. vulgaris istasyonda büyütülüp laboratuvardakilerle karşılaştırıldı.
• PRANET (Muş Bilim ve Sanat Merkezi): 13-14 yaşındaki öğrencilerin tasarladığı deneyde, istasyonun uyku alanı ve egzersiz platformu gibi yerlerden alınan bakteri örneklerinde arı ürünü propolisin etkisi sınandı.

Alaşım, lehim ve ses

• UYNA (TÜBİTAK MAM): Yüksek sıcaklığa dayanıklı, orta ve yüksek entropili üç alaşım, Japonya'nın Kibo modülündeki ELF cihazında havada asılı tutulup lazerle eritildi; erime ve katılaşma sırasındaki davranışları gözlendi.
• GMETAL (TÜBİTAK MAM): 40 ve 100 mikronluk silika parçacıklarıyla dört farklı yoğunlukta doldurulan kuvars tüplerde, katı parçacıkların bir akışkanla nasıl karıştığı izlendi. Hedef, roket itki sistemlerinde daha verimli yanma.
• MİYOKA (TÜBİTAK UZAY): Baskı devre kartları istasyonda kurşunsuz lehimle lehimlendi; kartlar Dünya'da incelenecek. Deneyin ikinci aşamasını NASA astronotu Anil Menon, 14-18 Eylül 2026'da istasyonda yürüttü.
• VOKALKORD ve OKSİJEN SATURASYONU (Haliç ve Nişantaşı üniversiteleri): Nefes, konuşma ve öksürük seslerinden ağırlıksızlığın ses telleri ve oksijen düzeyi üzerindeki etkisini yapay zekâyla çıkaran bir mobil sağlık uygulaması geliştirmeye yönelik.

İstasyonda yürütülen araştırmaların genel resmi için ISS'teki bilimsel deneyler maddemize bakabilirsiniz. Aynı projenin ikinci uçuşunda Tuva Cihangir Atasever, yörünge altı bir uçuşta yaklaşık üç dakikalık serbest düşme süresince yedi deney yaptı.