21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bilim ve Astrofizik

Uzay radyasyonu beynin bağışıklık hücrelerini değiştirdi ama davranışı bozmadı: fare çalışması

Rochester ekibi, yaklaşık 16.000 mikrogliayı inceledi: simüle galaktik kozmik radyasyon erkek ve dişi farelerde farklı moleküler iz bıraktı, ancak iltihap ve davranış bozukluğu görülmedi.

Bilim ve AstrofizikRochester Üniversitesi Tıp Merkezi / Scientific Reports
Uzay radyasyonu beynin bağışıklık hücrelerini değiştirdi ama davranışı bozmadı: fare çalışması

Derin uzay radyasyonu beynin bağışıklık hücrelerinde ölçülebilir değişiklikler yapıyor, ama fareler üzerinde yapılan yeni bir çalışmada bu değişiklikler iltihaplanmaya ya da davranış bozukluğuna dönüşmedi. Rochester Üniversitesi Tıp Merkezi (URMC) ekibinin Scientific Reports dergisinde 2026'da yayımlanan çalışması, Ay ve Mars görevlerinin sağlık risklerine dair önemli ama temkinli bir veri sunuyor.

Çalışmayı nörobilim doktora öğrencisi Mark Osabutey yürüttü; açıklamalarda M. Kerry O'Banion da söz alıyor.

Uzayda gerçekte ne ölçüldü?

Deneyler uzayda değil yerde, NASA'nın Brookhaven Ulusal Laboratuvarı'ndaki (Long Island) Uzay Radyasyonu Laboratuvarı'nda yapıldı. Tesis, parçacık hızlandırıcılarıyla galaktik kozmik radyasyonu, yani Güneş Sistemi dışından gelen yüksek enerjili iyonları taklit ediyor. URMC'nin açıklamasına göre çalışma sırasında Brookhaven bu teknolojiye sahip dünyadaki tek merkezdi; şimdi iki merkez var.

Araştırmacılar erkek ve dişi farelere simüle radyasyon uyguladı ve yaklaşık 16.000 mikrogliayı tek hücreli RNA dizilemesiyle inceledi. Mikroglia, beynin yerleşik bağışıklık hücreleri; enfeksiyona ve hasara karşı ilk savunmayı üstleniyor. Tek hücreli RNA dizilemesi ise her hücrede hangi genlerin ne kadar çalıştığını ayrı ayrı okumayı sağlayan bir yöntem.

Çalışmayla ilişkili veri kümesinin kayıt notuna göre farelere "akut 100 cGy'lik, beş iyonlu galaktik kozmik radyasyon simülasyonu" uygulandı. Kayıtta anılan örnekleme, radyasyondan 53 gün sonra hipokampustan alınan mikroglialarla yapılıyor. Bu ayrıntılar makalenin tam metninden değil, veri kaydındaki notlardan; tam deney tasarımı için makaleye bakmak gerekir.

Erkeklerde stres uyumu, dişilerde sönükleşme

URMC'ye göre erkek farelerin beyninde hücresel stres uyumu ve metabolizmayla ilişkili değişiklikler görüldü. Dişilerde ise bağışıklık sinyal yollarında daha geniş bir azalma ortaya çıktı. Veri kaydı farkı gen düzeyinde de özetliyor: erkek mikrogliada Fkbp5, Rtp4 ve Creb5 gibi genlerin etkinliği artarken bazı ribozom ve endoplazmik retikulum şaperon genleri azalıyor. Dişilerde Fkbp5, Ccnd3 ve Tnfaip3 artıyor, iltihabla ilgili yollar genel olarak geriliyor.

İki cinsiyetin ortak noktası FKBP5 oldu. Ekip, bu proteinin hem korteksde hem de dentat girusta arttığını bildirdi. FKBP5 stres yanıtıyla ilişkilendirilen bir protein; bunun burada ne anlama geldiği çalışmada henüz netleşmiş değil.

Beklenen iltihap yok, davranış bozulmadı

Osabutey'in sözleriyle: "Şaşırtıcı biçimde, belirgin moleküler değişikliklere rağmen, baktığımız zaman noktasında yaygın bir iltihabi etkinleşme ya da radyasyonla ilişkili ölçülebilir bir davranış bozukluğu bulamadık." Veri kaydına göre hastalıkla ilişkili mikroglia imzaları görülmedi, P2ry12 ve Cx3cr1 gibi sağlıklı hücre belirteçleri korundu.

Bu sonuç ne demek, ne demek değil?

Bulgu "uzay radyasyonu beyne zarar vermez" anlamına gelmiyor. Araştırmacılar değişikliklerin koruyucu mu, zararlı mı yoksa geçici mi olduğunu bilmediklerini söylüyor. O'Banion, diğer zaman noktalarına ve başka deney sistemlerine bakan ek çalışmalar gerektiğini vurguluyor. Çalışma fareler üzerinde ve tek bir zaman noktasında yapıldı; insan astronotlara doğrudan aktarılamaz.

Yine de iki ders çıkıyor. Birincisi, radyasyon riski değerlendirilirken biyolojik cinsiyet mutlaka hesaba katılmalı: erkek ve dişi beyni aynı uyarana farklı moleküler yanıt verdi. İkincisi, ileride Ay ve Mars görevleri için koruyucu önlemler geliştirilirken, hangi hücresel yolların etkilendiğini bilmek tasarıma yön verecek. Sıradaki adım, bu moleküler izlerin haftalar ya da yıllar sonra işlev kaybına dönüşüp dönüşmediğini izlemek.

Bu haberi nasıl buldunuz?

İlk oyu siz verin

Google'da haber kaynağınızı Uzay Gündem olarak seçmek için tıklayın

Yorumlar

İlk yorumu siz yazın.

Yorumlar okurlarımıza aittir. Hakaret, nefret söylemi ve reklam içeren yorumlar yayımlanmaz.

İlgili haberler

  1. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi
  2. Çip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardı
  3. δ Scuti yıldızı KIC 4737720'nin baskın titreşimi yıllar içinde el değiştirdi
  4. Venüs'te flor, geçmişteki suyun izini silinmekten kurtarmış olabilir
  5. Perseverance'ın Séítah kayaları Mars'ta akışkan bir lav gölüne işaret ediyor
  6. Ölmekte olan yıldızda son termal darbenin izi: ALMA dev bir gaz halkası ve kum saati buldu

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi
  6. NASA'nın saha ekibi Arizona'da krater, lav mağarası ve kül tarlasında Ay ile Mars'a hazırlandı

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Son yorumlar

  1. Ay'a iniş yeri seçiminde yapay zekâ: Ohio State'ten LUMINA görev planlamacılarına yardım edecekosman çelebi: Genç araştımacı fizikçi ve yapay zeka doktora öğrencisi Gökçe İnal'ı bu değerli çalışmalarından dolayı kalben…

Sıradaki fırlatmalarTümü →

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı1 saat önce
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı7 saat önce
  4. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce
  5. Xavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsündeXavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsünde20 saat önce

Gökyüzü takvimiTümü →

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar