Uzay radyasyonu beynin bağışıklık hücrelerini değiştirdi ama davranışı bozmadı: fare çalışması
Rochester ekibi, yaklaşık 16.000 mikrogliayı inceledi: simüle galaktik kozmik radyasyon erkek ve dişi farelerde farklı moleküler iz bıraktı, ancak iltihap ve davranış bozukluğu görülmedi.

Derin uzay radyasyonu beynin bağışıklık hücrelerinde ölçülebilir değişiklikler yapıyor, ama fareler üzerinde yapılan yeni bir çalışmada bu değişiklikler iltihaplanmaya ya da davranış bozukluğuna dönüşmedi. Rochester Üniversitesi Tıp Merkezi (URMC) ekibinin Scientific Reports dergisinde 2026'da yayımlanan çalışması, Ay ve Mars görevlerinin sağlık risklerine dair önemli ama temkinli bir veri sunuyor.
Çalışmayı nörobilim doktora öğrencisi Mark Osabutey yürüttü; açıklamalarda M. Kerry O'Banion da söz alıyor.
Uzayda gerçekte ne ölçüldü?
Deneyler uzayda değil yerde, NASA'nın Brookhaven Ulusal Laboratuvarı'ndaki (Long Island) Uzay Radyasyonu Laboratuvarı'nda yapıldı. Tesis, parçacık hızlandırıcılarıyla galaktik kozmik radyasyonu, yani Güneş Sistemi dışından gelen yüksek enerjili iyonları taklit ediyor. URMC'nin açıklamasına göre çalışma sırasında Brookhaven bu teknolojiye sahip dünyadaki tek merkezdi; şimdi iki merkez var.
Araştırmacılar erkek ve dişi farelere simüle radyasyon uyguladı ve yaklaşık 16.000 mikrogliayı tek hücreli RNA dizilemesiyle inceledi. Mikroglia, beynin yerleşik bağışıklık hücreleri; enfeksiyona ve hasara karşı ilk savunmayı üstleniyor. Tek hücreli RNA dizilemesi ise her hücrede hangi genlerin ne kadar çalıştığını ayrı ayrı okumayı sağlayan bir yöntem.
Çalışmayla ilişkili veri kümesinin kayıt notuna göre farelere "akut 100 cGy'lik, beş iyonlu galaktik kozmik radyasyon simülasyonu" uygulandı. Kayıtta anılan örnekleme, radyasyondan 53 gün sonra hipokampustan alınan mikroglialarla yapılıyor. Bu ayrıntılar makalenin tam metninden değil, veri kaydındaki notlardan; tam deney tasarımı için makaleye bakmak gerekir.
Erkeklerde stres uyumu, dişilerde sönükleşme
URMC'ye göre erkek farelerin beyninde hücresel stres uyumu ve metabolizmayla ilişkili değişiklikler görüldü. Dişilerde ise bağışıklık sinyal yollarında daha geniş bir azalma ortaya çıktı. Veri kaydı farkı gen düzeyinde de özetliyor: erkek mikrogliada Fkbp5, Rtp4 ve Creb5 gibi genlerin etkinliği artarken bazı ribozom ve endoplazmik retikulum şaperon genleri azalıyor. Dişilerde Fkbp5, Ccnd3 ve Tnfaip3 artıyor, iltihabla ilgili yollar genel olarak geriliyor.
İki cinsiyetin ortak noktası FKBP5 oldu. Ekip, bu proteinin hem korteksde hem de dentat girusta arttığını bildirdi. FKBP5 stres yanıtıyla ilişkilendirilen bir protein; bunun burada ne anlama geldiği çalışmada henüz netleşmiş değil.
Beklenen iltihap yok, davranış bozulmadı
Osabutey'in sözleriyle: "Şaşırtıcı biçimde, belirgin moleküler değişikliklere rağmen, baktığımız zaman noktasında yaygın bir iltihabi etkinleşme ya da radyasyonla ilişkili ölçülebilir bir davranış bozukluğu bulamadık." Veri kaydına göre hastalıkla ilişkili mikroglia imzaları görülmedi, P2ry12 ve Cx3cr1 gibi sağlıklı hücre belirteçleri korundu.
Bu sonuç ne demek, ne demek değil?
Bulgu "uzay radyasyonu beyne zarar vermez" anlamına gelmiyor. Araştırmacılar değişikliklerin koruyucu mu, zararlı mı yoksa geçici mi olduğunu bilmediklerini söylüyor. O'Banion, diğer zaman noktalarına ve başka deney sistemlerine bakan ek çalışmalar gerektiğini vurguluyor. Çalışma fareler üzerinde ve tek bir zaman noktasında yapıldı; insan astronotlara doğrudan aktarılamaz.
Yine de iki ders çıkıyor. Birincisi, radyasyon riski değerlendirilirken biyolojik cinsiyet mutlaka hesaba katılmalı: erkek ve dişi beyni aynı uyarana farklı moleküler yanıt verdi. İkincisi, ileride Ay ve Mars görevleri için koruyucu önlemler geliştirilirken, hangi hücresel yolların etkilendiğini bilmek tasarıma yön verecek. Sıradaki adım, bu moleküler izlerin haftalar ya da yıllar sonra işlev kaybına dönüşüp dönüşmediğini izlemek.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















