Pelikan Bulutsusu'nda yıldız ışığı soğuk gazı yavaş yavaş dönüştürüyor

Gökyüzünde yaşlanan, şekil değiştiren yapılar da var. Kuğu Takımyıldızı'ndaki Pelikan Bulutsusu bunun en güzel örneklerinden biri: içindeki genç yıldızların ışığı, soğuk gazı ısıtıp iyonlaştırarak bulutsunun görünümünü milyonlarca yıl içinde baştan değiştiriyor. ABD'nin Utah eyaletinden astrofotoğrafçı Mark Killion'ın toplam 25 saatlik pozla elde ettiği derin görüntü, 7 Eylül 2026'da NASA'nın Günün Astronomi Fotoğrafı seçildi.

Kuzey Amerika'nın komşusu

Resmî adı IC 5070 olan Pelikan Bulutsusu, Dünya'dan yaklaşık 1.800 ışık yılı uzakta, Kuğu'nun en parlak yıldızı Deneb'e yakın bir bölgede bulunuyor. Bu, iyonlaşmış hidrojenden oluşan bir H II bölgesi. Gökyüzünde yaklaşık 60'a 50 açı dakikalık bir alan kaplıyor; yani dolunayın görünür çapından iki kat geniş. Toplam parlaklığı 8 kadir civarında olsa da ışığı geniş bir alana yayıldığından, çıplak gözle değil uzun pozlu fotoğraflarla ortaya çıkıyor.

Pelikan aslında kendi başına bir cisim değil. Hemen yanındaki, kıta biçimiyle ünlü Kuzey Amerika Bulutsusu (NGC 7000) ile aynı büyük gaz kompleksinin parçası. İkisini birbirinden ayıran şey, önlerinde duran ve koyu tozla dolu bir moleküler bulut. Bu toz, arkadaki parlak gazın ışığını engelleyerek gökyüzünde iki ayrı bulutsu varmış izlenimi yaratıyor. Pelikan'ın sınırını çizen bu karanlık bölge, LDN 935 adlı karanlık bulutsu olarak kataloglanmış.

Görüntüde ne görüyoruz?

25 saatlik poz, bulutsunun iplik iplik dağılan tozunu olağanüstü ayrıntıyla ortaya çıkarıyor. Görüntünün sağ üstünde parlak turuncu bir şerit dikkat çekiyor: bu, iyonlaşma cephesi. Genç ve enerjik yıldızların morötesi ışınımı soğuk, nötr gazı ısıtıp iyonlaştırıyor; sıcak gaz ile soğuk gaz arasındaki sınır da zamanla dışarı doğru ilerliyor. Cephenin önünde ise soğuk gazın özellikle yoğun dokunaçları direnmeyi sürdürüyor. Bu yoğun sütunlar, ışınıma daha uzun dayanabildikleri için geride kalıyor ve içlerinde yeni yıldızlar oluşabiliyor.

Pelikan bölgesi, yıldız oluşumu ile gaz bulutlarının evriminin özellikle hareketli bir karışımı olduğu için gökbilimcilerin yakından incelediği bir hedef. Bölgede Herbig-Haro 555 gibi, yeni doğan yıldızların fırlattığı madde jetlerinin çevredeki gaza çarpmasıyla oluşan parlak yapılar da bulunuyor. Bu jetler, yıldızların doğum anına dair doğrudan ipuçları sunuyor. Bu tür yapılar, 1950'lerde onları ayrıntılı biçimde inceleyen Amerikalı gökbilimci George Herbig ile Meksikalı gökbilimci Guillermo Haro'nun adını taşıyor. Herbig-Haro cisimleri genellikle yalnız birkaç bin yıl yaşıyor; bu da onları gökbilimsel ölçekte göz açıp kapayıncaya kadar sönen, son derece genç yapılar yapıyor. Pelikan'da bu cisimlerin görülmesi, bölgede yıldız doğumunun bugün de sürdüğünü kanıtlıyor.

Neden "yavaş yavaş dönüşüyor"?

Bulutsuların biçimleri kalıcı değil. Pelikan'ı aydınlatan sıcak yıldızlar, ışınımları ve rüzgârlarıyla çevrelerindeki gazı sürekli aşındırıyor. İyonlaşma cephesi ilerledikçe bugün pelikanın başını ve gagasını oluşturan yapılar kayacak, yoğun toz sütunları buharlaşacak ya da içlerinden yeni yıldızlar çıkacak. Milyonlarca yıl sonra bu bölgeye bakan biri, yıldızların ve gazın yeni dengesi yüzünden bambaşka bir manzara görecek ve büyük olasılıkla ona "Pelikan" demeyecek.

Bu süreç, yıldız oluşumunun kendi kendini sınırlayan doğasını da gösteriyor: Yeni doğan büyük kütleli yıldızlar, kendilerini doğuran bulutu dağıtarak yeni yıldız oluşumunu bir yerde durdururken, gazı sıkıştırdıkları başka yerlerde tetikleyebiliyor.

Gözlem için ipuçları

Kuğu Takımyıldızı, kuzey yarımkürede yaz ve sonbahar akşamlarının göğünde yüksekte. Pelikan ve Kuzey Amerika bulutsuları, ışık kirliliğinden uzak karanlık bir gökte, hidrojen ışığını geçiren dar bantlı filtrelerle amatör ekipmanla da fotoğraflanabiliyor. Ancak Killion'ın görüntüsündeki tozlu iplikçik ayrıntısını yakalamak, saatlerce süren poz birikimi gerektiriyor.

Bölgeyi kim aydınlatıyor?

Pelikan ve Kuzey Amerika bulutsularını parlatan enerjinin kaynağı uzun süre tartışıldı. Bir dönem Kuğu'nun parlak yıldızı Deneb'in bu işi yaptığı düşünüldü. Bugün ise asıl kaynağın, ön plandaki toz perdesinin arkasında saklı kalan büyük kütleli, sıcak bir genç yıldız olduğu kabul ediliyor. Görünür ışıkta toz tarafından gizlenen bu yıldız, kızılötesi gözlemlerle ortaya çıkarıldı. Pelikan'ın ilerleyen iyonlaşma cephesi de onun ve çevresindeki genç yıldızların ışınımının bir sonucu.

Kısaca

• Pelikan Bulutsusu (IC 5070), Kuğu Takımyıldızı'nda yaklaşık 1.800 ışık yılı uzakta bir yıldız oluşum bölgesi.
• Kuzey Amerika Bulutsusu'ndan koyu tozlu bir moleküler bulutla ayrılıyor.
• Genç yıldızların ışığı soğuk gazı iyonlaştırıyor; iyonlaşma cephesi görüntüde turuncu şerit olarak görülüyor.
• Görüntü Utah'tan toplam 25 saatlik pozla çekildi.