Aktif enkaz kaldırma nedir? Uzay enkazını temizleyen şirketler ve görevler
Aktif enkaz kaldırma, yörüngedeki ölü uydu ve roket parçalarını yakalayıp indirme işidir; Astroscale, ClearSpace ve Starfish'in gerçek görevleri ve sınırları burada.
- Türü
- Kavram
- Bulunduğu yer
- Dünya yörüngesi (özellikle alçak Dünya yörüngesi)
- Keşif
- Kessler ve Cour-Palais, 1978 (enkaz zinciri kuramı); ilk yörünge denemesi RemoveDEBRIS, 2018
Aktif enkaz kaldırma, Dünya çevresindeki yörüngede kalmış çalışmayan uyduları, roket kademelerini ve parçalarını bir uzay aracıyla yakalayıp ya da iterek yörüngeden çıkarma işidir. Amaç, bu cisimleri atmosferde yakmak ya da güvenli bir "mezarlık" yörüngesine taşımak; yani başka uydularla çarpışmadan önce ortadan kaldırmaktır. Alanda henüz yerleşik bir ticari hizmet yok: bugüne kadar yapılanlar deneme, gösteri ve ilk sözleşmeler düzeyinde.
Bu sayfa kavramı, yöntemleri, gerçek şirketleri ve görevleri anlatır. Rakamlar ESA, JAXA ve şirketlerin kamuya açık açıklamalarına dayanır; henüz uçmamış görevler "planlanıyor" diye yazılmıştır, çünkü takvimler kayabilir. Enkazın kendisinin tanımı için uzay enkazı sözlük sayfasına bakabilirsiniz.
Neden enkaz kaldırmak gerekiyor?
ESA'nın 2025 Uzay Çevresi Raporu'na göre yörüngede yaklaşık 40.000 nesne düzenli olarak izleniyor ve bunların yaklaşık 11.000'i çalışan uydu. Raporda 1 santimetreden büyük enkaz parçalarının sayısı 1,2 milyonun üzerinde tahmin ediliyor. Bu kadar küçük bir parça bile, saniyede kilometrelerle ölçülen göreli hızlarda bir uyduyu devre dışı bırakabilir. ESA'nın başka bir sayfası, 2009'daki ilk kazara büyük çarpışmanın (Iridium-33 ile Kosmos-2251) 11,7 km/s hızla gerçekleştiğini ve 2.300'den fazla izlenebilir parça ürettiğini belirtiyor.
Enkazın bir bölümü kazayla, bir bölümü bilerek oluştu. ESA, 1961'den beri 560'tan fazla yörüngede parçalanma olayı kaydedildiğini, bunların yalnızca yedisinin çarpışma kaynaklı olduğunu, çoğunun uzay araçlarının ve üst kademelerin patlaması olduğunu söylüyor. Ocak 2007'deki Çin'in Fengyun-1C karşı-uydu testi, izlenebilir nesne sayısını yaklaşık yüzde 25 artırmıştı.
Tehlikenin bilimsel çerçevesi Donald Kessler ve Burton Cour-Palais'in 1978 tarihli makalesine dayanır. Bu fikir bugün Kessler sendromu adıyla bilinir: çarpışmaların yeni enkaz üretip yeni çarpışmalara yol açması. Kessler'in 2009'da, modelleme sonuçlarının enkaz ortamının zaten kararsız hale geldiğini gösterdiğini söylediği aktarılıyor; sendromun başlayıp başlamadığı konusunda ise bilim insanları arasında tam bir görüş birliği yok. Sinemadaki yansıması için Gravity filmindeki enkaz felaketinin gerçekçiliği yazımıza bakabilirsiniz.
ESA'nın raporundaki en çarpıcı tespit şu: yeni fırlatma hiç yapılmasa bile enkaz sayısı artmaya devam eder, çünkü parçalanmalar atmosferin enkazı temizleme hızını aşıyor. Rapora göre yalnız 2024'teki parçalanma olayları izlenen nesne sayısına 3.000'den fazla parça ekledi. Bu yüzden ESA, yeni enkaz üretmemeyi (önleme) tek başına yeterli görmüyor ve aktif kaldırmayı da gerekli sayıyor.

Verileri göster
| İzlenen nesne | yaklaşık 40.000 |
|---|---|
| Çalışan uydu | yaklaşık 11.000 |
| 1 cm üstü tahmini parça | 1,2 milyondan fazla |
| 2024'te eklenen izlenen parça | 3.000'den fazla |
Önleme ile kaldırma farkı
Enkazla mücadelenin iki ayağı var. Birincisi önleme: uydunun görev sonunda kendini yörüngeden çıkarması, patlama riski taşıyan yakıt ve pillerin boşaltılması. ABD 2001'de görev sonrası yörünge ömrünü 25 yılla sınırlayan bir standart belirledi ve bu kural Aralık 2019'da yeniden onaylandı. ESA'nın 2030'u hedefleyen "Zero Debris" (sıfır enkaz) yaklaşımı ise görev sonrası yörünge süresinin beş yılın altına çekilmesini ve bertaraf başarısının fırlatmadan önce yüzde 90 olasılıkla garanti edilmesini öneriyor. ESA raporuna göre alçak yörüngedeki roket kademelerinin yaklaşık yüzde 90'ı 25 yıl kuralına, yaklaşık yüzde 80'i beş yıl ölçütüne uyuyor.
İkinci ayak, zaten yörüngede duran ve kendini indirmeyen cisimler: işte aktif kaldırma bunlar içindir. Bu cisimler kullanılmayan uydular, atılmış roket üst kademeleri ve parçalanma artıklarıdır; üzerlerinde kenetlenmeye yarayan bir tutamak yoktur ve çoğu kontrolsüz biçimde dönebilir. Bu yüzden "hazırlıksız hedef" denir ve yakalanması ayrı bir mühendislik sorunudur. Bu yazıdaki görevlerin çoğu aynı zamanda alçak Dünya yörüngesinde gerçekleşir; yörünge bölgelerinin farkı için LEO, MEO ve GEO karşılaştırmasına bakabilirsiniz.
Yakalama yöntemleri
Literatürde önerilen yaklaşımlar çeşitli: uzaktan kumandalı bir araçla cisme yaklaşıp yakalamak ve dönmesini durdurmak, lazer, ağ, zıpkın, elektrodinamik halat (tether) ve fren yelkeni (drag sail). Bu seçeneklerin her biri farklı bir sorunu çözer:
- Robot kol ya da kıskaç: hedefe yaklaşıp tutar. Hassas ama karmaşıktır; ClearSpace-1 ve ADRAS-J2 bu yolu seçti.
- Manyetik kenetlenme: hedef uyduya önceden bir demir plaka takılır, servis aracı mıknatısla bağlanır. Astroscale'in ELSA-d ve ELSA-M görevleri bu yöntemi kullanır; ancak yalnız hazırlanmış uydularda işe yarar.
- Ağ ve zıpkın: hedefe uzaktan fırlatılır; RemoveDEBRIS ile denendi.
- Fren yelkeni: cismin yüzey alanını büyütüp atmosfer sürtünmesini artırarak daha çabuk yörüngeden düşmesini sağlar.
Japonya uzay ajansı JAXA'nın 2014'te bir uzay ağı denediği, 2016'da ise bir halat (tether) açma girişiminin başarısız olduğu bildirilir. Yani bu alanda başarısızlık da öğretici bir veri oldu.
İlk deney: RemoveDEBRIS (2018-2019)
İngiltere'deki Surrey Üniversitesi'ne bağlı Surrey Uzay Merkezi'nin başını çektiği ve Airbus gibi ortakların katıldığı RemoveDEBRIS, bu teknolojileri yörüngede deneyen ilk görevlerden biriydi. Uydu 2 Nisan 2018'de bir Falcon 9 ile uzaya çıktı ve 20 Haziran 2018'de Uluslararası Uzay İstasyonu'nun Kibo modülünden bırakıldı. Yaklaşık 100 kg'lık kütlesiyle, istasyondan bırakılmış en büyük uydu olduğu belirtilir.
- 16 Eylül 2018: uydu, kendi bıraktığı bir deneme hedefini ağla yakaladı ve onu atmosferde yanacak biçimde yönlendirdi.
- 28 Ekim 2018: kamera ve lidar tabanlı görüş sistemi, DebrisSat 2 hedefini izleyerek 361 görüntü aldı.
- 8 Şubat 2019: saniyede 20 metre hızla fırlatılan bir zıpkın, uydudan uzatılan 1,5 metrelik bir bomun ucundaki hedefi deldi.
- 4 Mart 2019: fren yelkeni denemesi, destek bomunun tam şişmemesi nedeniyle başarısız oldu.
Uydu 4 Aralık 2021'de atmosfere girdi. Ağ ve zıpkın denemeleri yörüngede çalıştı, fakat bunlar gerçek enkaz değil, uydunun kendi bıraktığı deneme hedefleriydi.

Şirketler ve görevler
Astroscale (Japonya)
Astroscale, 4 Mayıs 2013'te Mitsunobu Okada tarafından kuruldu; merkezi Tokyo'da ve halka açık bir şirket. Yörüngede bakım, ömür uzatma ve uzay aracı ile enkaz kaldırma hizmetlerini hedefliyor. Şirketin 2017'de roketin arızalanması yüzünden kaybedilen ilk küçük uydusu (IDEA OSG1) başarısızlıkla bitmişti.
ELSA-d, 22 Mart 2021'de fırlatıldı. Yaklaşık 184 kg'lık bir "servis" uydusu ile yaklaşık 16 kg'lık bir "müşteri" uydusundan oluşuyordu ve ikisi manyetik plakayla bağlanıp ayrılarak yakalama ve yakın yaklaşma senaryolarını deniyordu. Görev, 25 Ağustos 2021'de ilk serbest bırakma ve kenetlenme denemesini başardı. Görev kontrolü Birleşik Krallık'taki Harwell'de yer alan ulusal yörüngede servis merkezinden yürütüldü.
ADRAS-J, JAXA'nın "Ticari Enkaz Kaldırma Gösterisi" (CRD2) programının birinci aşamasıydı. 18 Şubat 2024'te fırlatıldı ve hedef olarak, 2009'da GOSAT uydusunu uzaya taşıyan H-IIA roketinin üst kademesini aldı. Mayıs 2024'te 50 metreye yaklaştı; Temmuz ve Ağustos 2024'te hedefin çevresinde gözlem turları attı; 30 Kasım 2024'te yaklaşık 15 metreye kadar sokularak, bir ticari şirketin uzayda bir enkaz parçasına en yakın yaklaşmasını yaptı. Astroscale'in sayfasına göre görev 25 Mart 2026'da yörüngeden çıkış (deorbit) işlemlerine başladı. ADRAS-J enkazı yakalamadı; yalnız yaklaştı, görüntüledi ve hareketini ölçtü.

İkinci aşama ADRAS-J2, aynı roket kademesine yaklaşıp robot kol teknolojisiyle onu kaldırmayı ve yörüngeden çıkarmayı hedefliyor. JAXA'nın bu aşama için Astroscale ile yaptığı sözleşme yaklaşık 13,2 milyar yen değerinde (Ağustos 2024). Fırlatıcı olarak Isar Aerospace seçildi; ancak fırlatma tarihi kaynaklarda farklı veriliyor ve değişebilir.
ELSA-M ise Eutelsat, ESA ve Birleşik Krallık Uzay Ajansı ortaklığıyla geliştirilen bir ticari hizmet denemesi: önceden kenetlenme plakası takılmış tam boy ticari uydular için "ömür sonu" hizmeti verecek ve manyetik yakalamayla birden fazla uyduyu kaldırabilecek biçimde tasarlandı. Astroscale'e göre kritik tasarım incelemesi Mart 2026'da tamamlandı.
ClearSpace (İsviçre)
İsviçreli girişim ClearSpace SA, ESA'nın ClearSpace-1 görevini yürütüyor; ESA sayfasına göre endüstriyel liderlik OHB'de, ClearSpace ise ortak. Sözleşme 86 milyon avro değerinde ve 2020 sonunda imzalandı. Görev, dört robot kolla bir hedefi yakalayıp kontrollü biçimde atmosfere sokmayı planlıyor. Başlangıçta hedef, yaklaşık 112 kg'lık VESPA yük adaptörüydü; Nisan 2024'te enkaz çarpması olasılığı nedeniyle hedef, ESA'nın 2001'de fırlatılan 95 kg'lık PROBA-1 uydusu olarak değiştirildi. ESA'nın güncel sayfasında planlanan fırlatma 2029; başka bir kaynak 2028 diyor, yani takvim defalarca kaydı. ESA bu görevi "hazırlıksız ve işbirliği yapmayan bir cismin yörüngeden çıkarıldığı ilk görev" olarak tanımlıyor.
Starfish Space (ABD)
Starfish Space, Ekim 2019'da Blue Origin'in eski mühendisleri Austin Link ve Trevor Bennett tarafından kuruldu; merkezi Seattle bölgesinde. Şirketin "Otter" uzay aracı uydulara servis vermek için tasarlandı; bunun içinde ömür uzatma ve enkaz kaldırma var. Küçük "Otter Pup" deneme uydularından ilki Haziran 2023'te uçtu; ikincisi, 23 Haziran 2025'te Transporter-14 ortak fırlatmasıyla çıktı ve bir D-Orbit ION uydusuyla hazırlıksız bir uyduya ilk ticari kenetlenmeyi hedefledi.
Şirketin sözleşmeleri ilginç bir tablo çiziyor: ABD Uzay Kuvvetleri ile 37,5 milyon dolarlık (Mayıs 2024) jeostatik yörünge hizmeti; NASA ile 15 milyon dolarlık (Ağustos 2024) alçak yörüngede enkaz inceleme görevi, ve Ocak 2026'da Uzay Geliştirme Ajansı'ndan 52,5 milyon dolarlık ömür sonu bertaraf anlaşması. Sonuncusu, bir uydu takımyıldızı için ömür sonu bertarafın resmen sözleşmeye bağlandığı ilk örnek olarak anılıyor ve fırlatma hedefi 2027. NASA destekli inceleme görevi için SSPICY haberimize bakabilirsiniz.

Verileri göster
| 2007 | Fengyun-1C karşı-uydu testi |
|---|---|
| 2009 | İlk kazara büyük çarpışma |
| 2018 | RemoveDEBRIS ağ denemesi |
| 2021 | ELSA-d ilk kenetlenme |
| 2024 | ADRAS-J 15 m yaklaşma |
Hukuk, ekonomi ve siyaset sorunu
Teknik güçlük tek engel değil. Mevcut uzay hukukuna göre bir uydunun sahibi, çalışmayan ya da tehlike oluşturan bir enkaz parçası olsa bile, kayıtlı olduğu devlet ve işletmecisidir. Bu yüzden bir şirket başka birinin kullanılmayan uydusunu ancak o tarafın izniyle kaldırabilir. Dış Uzay Antlaşması'nda ise fırlatan devletler cisimlerinin verdiği zarardan sorumludur. Ayrıca enkaz konusunda uluslararası bağlayıcı bir antlaşma yok; mevcut kurallar ve ISO 24113 gibi standartlar gönüllüdür. Ayrıntı için uzay hukuku sayfasına bakın.
Bir de kimin ödeyeceği sorusu var. Yukarıda anılan sözleşmelerin müşterileri ağırlıkla uzay ajansları ve savunma kurumları. Bir operatör kendi uydusunu görev sonunda indirmenin maliyetine katlanabilir; ancak başkasının enkazını kaldırmanın doğrudan geliri yok, çünkü yararı herkese dağılıyor. Bu dengenin ekonomik ve sigorta boyutu için uzay sigortacılığı ve uzay ekonomisi sayfalarına bakabilirsiniz.
Son olarak çift kullanım meselesi var. Bir cisme yaklaşıp onu tutabilen ve yerinden oynatabilen bir araç, yapısı gereği başka amaçlara da hizmet edebilir. Çin'in SJ-21 uydusunun 2022'de kullanılmayan bir uyduyu başka bir yörüngeye taşıdığı bildirilir. Bu tür yeteneklerin şeffaflıkla ve ortak kurallarla yürütülmesi gerektiği tartışmalarda sıkça öne çıkar.
Bugün nerede duruyoruz?
Teknolojiler yörüngede ayrı ayrı denendi: ağ ve zıpkın (RemoveDEBRIS), manyetik kenetlenme (ELSA-d), hazırlıksız bir roket kademesine yakın yaklaşma (ADRAS-J). Henüz bir enkaz parçasını yakalayıp yörüngeden çıkaran bir görev tamamlanmış değil; ClearSpace-1 ve ADRAS-J2 bu adımı atacak ilk görevler olarak planlanıyor. Alanın geleceği, önleme kurallarının uygulanmasına, finansman modelinin oturmasına ve hukuki belirsizliklerin giderilmesine bağlı.
Servis ve enkaz kaldırma kabiliyetinin daha geniş çerçevesi için NASA'nın Hubble için şirketlere yaptığı yörünge yükseltme ve bakım çağrısına da bakabilirsiniz. Uyduların kendi yörünge ömürleri hakkında bilgi için uydu yörünge bozulması, uydunun ne olduğu için yapay uydu sayfalarına göz atabilirsiniz.
Kısaca
- Aktif enkaz kaldırma, çalışmayan uydu ve roket parçalarını yakalayıp yörüngeden çıkarma işidir; ESA'ya göre yalnız önleme yetmez, çünkü enkaz yeni fırlatma olmasa da artabilir.
- RemoveDEBRIS (2018-2019) ağ ve zıpkını, ELSA-d (2021) manyetik kenetlenmeyi, ADRAS-J (2024) hazırlıksız bir roket kademesine 15 metreye kadar yaklaşmayı gösterdi.
- ClearSpace-1 (ESA, 86 milyon avro) ve ADRAS-J2 (JAXA, yaklaşık 13,2 milyar yen) gerçek bir yakalama yapacak ilk görevler olarak planlanıyor; takvimleri kayabilir.
- Asıl engeller sahiplik hukuku, kimin ödeyeceği ve çift kullanım endişesi.
Aynı türdenTümü →
Uzay tabanlı güneş enerjisi nedir? Yörüngeden Dünya'ya santral fikriYer eşzamanlı yörünge (önerilen)
Kp endeksi nedir? Kutup ışığı tahmini nasıl okunur, G1-G5 ne demekDünya'nın manyetosferi ve yer manyetik alanı
Fırlatma maliyeti nedir? Uzaya bir kilogram göndermek ne kadar tutar?
Uzayda üretim nedir? ZBLAN fiber, ilaç kristali ve yörüngede 3B baskıAlçak Dünya yörüngesi
Uzay hukuku nedir? Dış Uzay Antlaşması ve uzayı yöneten kurallar
Uzay madenciliği nedir? Asteroit ve Ay kaynakları, şirketler ve hukukAsteroitler ve Ay















