TESS (Transiting Exoplanet Survey Satellite): NASA'nın ötegezegen avcısı
NASA'nın 2018'de fırlatılan TESS uydusu, geçiş yöntemiyle Güneş'e yakın parlak yıldızların etrafındaki ötegezegenleri arıyor; TOI-700 d ve TOI-1338 b gibi keşiflere imza attı.
- Türü
- Kavram
- Bulunduğu yer
- Dünya çevresinde 13,7 günlük, Ay ile 2:1 rezonanslı yörünge
- Kütle
- 362 kg
- Keşif
- 18 Nisan 2018'de fırlatıldı
TESS (Transiting Exoplanet Survey Satellite, "Geçiş Yapan Ötegezegen Tarama Uydusu"), NASA'nın Güneş'e en yakın yıldızların etrafında ötegezegen arayan uzay teleskobudur. 18 Nisan 2018'de fırlatıldı; Kepler'den farklı olarak gökyüzünün büyük bölümünü tarıyor. TESS'in bulduğu aday gezegenler arasında, bilim insanlarının ayrıntılı inceleyebileceği parlak ve yakın yıldızların gezegenleri öne çıkıyor.
Neden TESS?
Kepler uzay teleskobu, gökyüzünün küçük bir parçasına bakıp çoğu uzak ve sönük yıldızların gezegenlerini buldu. TESS ise tam tersini yapar: gökyüzünün çok daha geniş bir bölümünü tarar ve Güneş'e yakın, parlak yıldızları hedef alır. Parlak yıldızların gezegenleri, bulunduktan sonra başka teleskoplarla ayrıntılı incelenebildiği için daha değerlidir. TESS'in resmî hedeflerinden biri, kütlesi ölçülmüş 50 kayalık gezegen bulunmasına katkıdır.
Yayımlanan karşılaştırmalara göre TESS, Kepler'in tarama alanından yaklaşık 400 kat geniş bir alanı kapsar. Maliyeti de çok daha düşüktür: yaklaşık 200 milyon dolar ve fırlatma için 87 milyon dolar; Kepler ise fırlatıldığında 640 milyon dolara mal olmuştu.
Geçiş yöntemi
TESS, geçiş (transit) fotometrisi yöntemini kullanır. Bir gezegen, yıldızının önünden geçerken yıldızın ışığı çok az, ama düzenli aralıklarla azalır. Uydu, yıldızların ışığını sürekli izleyerek bu düşüşleri arar. Düşüşün derinliği gezegenin boyutunu, tekrar aralığı ise yörünge süresini verir. Bu yöntemin en büyük kısıtı, gezegenin yörüngesinin bize doğru "yan" görünmesi gerektiğidir; bu nedenle gökyüzündeki gezegenlerin yalnızca bir bölümü bu yöntemle bulunabilir.
İlk görevde odak, 12'den parlak G, K ve M türü yıldızlardı; küçük, soğuk yıldızların etrafındaki küçük gezegenleri bulmak amaçlandı.
Fırlatma ve uzay aracı
TESS, 18 Nisan 2018'de 22.51 UTC'de bir SpaceX Falcon 9 roketiyle Cape Canaveral'daki SLC-40 rampasından fırlatıldı. SpaceX ile fırlatma sözleşmesi Aralık 2014'te yapılmıştı; fırlatma ilk olarak 20 Mart 2018'e planlanmış, sonra ertelenmişti. Aracın platformu Orbital ATK (bugünkü adıyla Northrop Grumman) tarafından yapılan LEOStar-2/750'dir. Kütlesi 362 kilogramdır.
Proje fikri, 2005'te MIT ve Smithsonian Astrofizik Gözlemevi'nde tartışıldı. 2006'daki tasarım çalışmaları Google ile Kavli Vakfı'nın özel desteğiyle yapıldı. Teklif 2008'de Küçük Kâşif programına sunuldu ve seçilmedi; 2010'da yeniden sunuldu. TESS, NICER ile birlikte 5 Nisan 2013'te Orta Boy Kâşif görevi olarak seçildi.
Alışılmadık yörünge
TESS, Dünya çevresinde 13,7 günde bir tur atan çok basık bir yörüngede döner. Bu yörünge, Ay'ın yörüngesiyle 2:1 rezonanstadır: TESS her Ay turunda iki kez döner. Dünya'ya en yakın noktası yaklaşık 108.000 kilometre, en uzak noktası ise yaklaşık 375.000 kilometredir (Ay'ın uzaklığı kadar). Yörünge bütünüyle Van Allen kuşaklarının dışındadır; bu, kamera ve elektronik için radyasyonu azaltır. Daha önce hiç kullanılmamış bu yörünge, uzun süreli ve kararlı bir gözleme olanak verir. Uydu, verileri 13,7 günde bir, Dünya'ya en yakın geçişinde gönderir.
Yörüngeye yerleştirme birkaç aşamada yapıldı: yaklaşık 600 kilometrelik bir park yörüngesinden katı yakıtlı bir motorla 250.000 kilometre apojeli bir yörüngeye çıkıldı; sonra apoje 400.000 kilometreye yükseltildi ve Ay'ın çekim yardımıyla son yörüngeye geçildi.
Kameralar
TESS'in dört özdeş, geniş açılı kamerası vardır. Her kamera yedi mercekten oluşur, f/1,4 odak oranına ve 24 x 24 derecelik görüş alanına sahiptir. Dört kamera birlikte gökyüzünde 24 x 96 derecelik bir şerit kapsar. Kameralar, yaklaşık 600-1000 nanometre arasındaki kırmızı-optik ışığa duyarlıdır. Kameralar MIT Lincoln Laboratuvarı ve MIT Kavli Enstitüsü tarafından tasarlanıp yapıldı. Her kamerada MIT Lincoln Laboratuvarı'nın arkadan aydınlatmalı dört CCD'si bulunur; her CCD 4096 x 4096 pikseldir, bunun 2048 x 2048'i görüntüleme alanı, kalanı ise kayıt alanıdır; bu sayede okuma sırasında deklanşöre gerek kalmaz. Uzay aracındaki bir bilgisayar, 2 saniyelik pozlamaları 60'lı gruplar hâlinde üst üste ekleyerek 2 dakikalık veri üretir.
Gökyüzü nasıl taranıyor?
Gökyüzü "sektör" adı verilen 24 x 96 derecelik şeritlere bölünür. Her sektör iki yörünge boyunca, yani ortalama yaklaşık 27 gün izlenir. Birinci yıl güney, ikinci yıl kuzey gökyüzü taranır; sonraki yıllar bu döngüyü yineler ve ek bölgeleri kapsar. Ekliptik kutup bölgeleri çok daha uzun gözlenir; MIT'ye göre Sektör 100'e kadar her iki kutup da 40'tan fazla kez ziyaret edildi. Birinci görev 4 Temmuz 2020'de sona erdiğinde TESS gökyüzünün yaklaşık yüzde 75'ini görüntülemişti. NASA'nın Mayıs 2026 tarihli duyurusuna göre, Nisan 2018 ile Eylül 2025 arasında 96 sektör gözlendi.
Veri ritmi de zamanla değişti. İlk görevde yaklaşık 15.000 yıldız her sektörde 2 dakikalık aralıklarla, tam kare görüntüler ise 30 dakikada bir alındı. İlk uzatılmış görevde (Temmuz 2020-Eylül 2022) 2 dakikalık hedef sayısı 20.000'e çıkarıldı, bin kadar yıldız için 20 saniyelik aralık ve tam kareler için 10 dakikalık aralık getirildi. İkinci uzatılmış görevde tam kareler 200 saniyede bir alınıyor.

Görev evreleri
- Bilim gözlemlerinin başlangıcı: 25 Temmuz 2018. İlk ışık görüntüsü 7 Ağustos 2018'de alındı ve 17 Eylül 2018'de yayımlandı.
- Birinci görev: 4 Temmuz 2020'de sona erdi. NASA'ya göre bu dönemde 66 yeni ötegezegen ve yaklaşık 2.100 aday bulundu.
- Uzatılmış görevler: Birinci uzatma Temmuz 2020'den Eylül 2022'ye sürdü. İkinci uzatılmış görev 2025'te tamamlandı; NASA'nın sayfası şu an görevi "uzatılmış görev" olarak listeliyor. 15-22 Ocak 2026'da, yıldızlararası kuyruklu yıldız 3I/ATLAS için özel bir gözlem yapıldı.
Sayılar
TESS'in bulgu sayıları sürekli güncellenir; bu yüzden tarihleriyle okumak gerekir:
- MIT (12 Haziran 2026): 8.035 TESS ilgi nesnesi (TOI), 897 doğrulanmış gezegen, 2.098 yanlış alarm.
- NASA (Mayıs 2026, Eylül 2025 sonu verisi): 679 doğrulanmış ötegezegen ve 5.165 aday.
- Ansiklopedik derleme (14 Ekim 2026): 8.148 aday ve 1.008 doğrulanmış gezegen; Bu derlemeye göre TESS, Ekim 2026'da 1.000 doğrulanmış gezegen eşiğini aştı.
NASA'nın aynı açıklamasına göre, tüm görevler birlikte 6.270'ten fazla ötegezegen doğrulamıştır.
Öne çıkan keşifler
- π Mensae c: 6,2679 günde bir dolanır; yarıçapı yaklaşık 2,04 Dünya yarıçapı, kütlesi yaklaşık 4,82 Dünya kütlesidir. TESS'in ilk gezegenlerinden biridir.
- LHS 3844 b: 0,46 günde, yani yaklaşık 11 saatte bir dolanır; yarıçapı yaklaşık 1,30 Dünya yarıçapıdır.
- TOI-700: Kılıçbalığı (Dorado) takımyıldızında, yaklaşık 100 ışık yılı uzaktaki bir M cücesidir. TOI-700 d, TESS'in yaşanabilir kuşakta bulduğu ilk Dünya boyutlu gezegendir (Ocak 2020; 37 günlük yörünge; yaklaşık yüzde 20 daha büyük, Güneş'ten Dünya'nın aldığının yüzde 86'sı kadar enerji alıyor). Ocak 2023'te aynı sistemde TOI-700 e açıklandı: Dünya yarıçapının yaklaşık yüzde 95'i, yaklaşık 28 günlük yörünge.
- TOI-1338 b: TESS'in bulduğu ilk çift yıldız çevresinde (circumbinary) gezegendir; yaklaşık 6,9 Dünya büyüklüğündedir ve 1.300 ışık yılı uzaktaki Ressam (Pictor) takımyıldızındadır. İki yıldız 15 günde bir birbirini dolanır; geçişler 93-95 günde bir düzensiz biçimde görülür. Gezegeni, Planet Hunters TESS gönüllülerinin işaretlediği tutulma çiftlerini inceleyen, o sırada lise öğrencisi olan Goddard stajyeri Wolf Cukier buldu.
- TOI-270: Üç gezegenli bir sistem; gezegenlerin yarıçapları yaklaşık 1,21, 2,36 ve 2,13 Dünya yarıçapıdır.
- GJ 367 b: Yaklaşık 7,7 saatte bir dolanan, yarıçapı yaklaşık 0,72 Dünya yarıçapı olan kayalık bir gezegendir.
- L 98-59 b: TESS'in o güne dek bulduğu en küçük dünya (yaklaşık 0,80 Dünya yarıçapı).

Yurttaş bilimi
TESS verilerine herkes katkı verebilir. Zooniverse'de yürütülen Planet Hunters TESS projesinde gönüllüler, ışık eğrilerinde geçiş düşüşlerini arar. Katılmak için yaklaşık 10 dakikalık çevrimiçi eğitim yeterlidir. Proje yöneticisi gökbilimci Nora Eisner'dir. NASA'dan Veselin Kostov'a göre algoritmalar, TOI-1338 b'nin düzensiz geçişleri gibi sinyallerde zorlanır ve insan gözü burada işe yarar.
Video: https://www.youtube.com/watch?v=uOxuTLPAlzI
Kimler yürütüyor?
NASA'nın tanımıyla TESS, MIT'in yönettiği ve işlettiği, NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nin yönettiği bir NASA Astrofizik Kâşif görevidir. Ortaklar arasında Northrop Grumman, NASA Ames, Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi, MIT Lincoln Laboratuvarı ve Uzay Teleskobu Bilim Enstitüsü yer alır. Mayıs 2026'da NASA, Allison Youngblood'u TESS'in NASA Goddard proje bilimcisi olarak anıyordu. Verilerin gizlilik süresi yoktur; ürünlerin çoğu, bir sektör bittikten günler sonra MAST arşivinde yayımlanır.

Verileri göster
| 2005 | MIT ve SAO'da fikir |
|---|---|
| 2013 | Orta Boy Kâşif olarak seçildi |
| 2018 | Falcon 9 ile fırlatıldı |
| 2020 | Birinci görev sona erdi |
| 2023 | TOI-700 e duyuruldu |
| 2026 | 3I/ATLAS için özel gözlem |
Kısaca
- TESS, 18 Nisan 2018'de fırlatılan ve geçiş yöntemiyle yakın, parlak yıldızların gezegenlerini arayan NASA uydusudur.
- 13,7 günlük, Ay ile 2:1 rezonanstaki yörüngesinden, dört kamerasıyla 24 x 96 derecelik sektörleri gözler.
- Birinci görevde gökyüzünün yaklaşık yüzde 75'ini taradı; sonrasında görevleri uzatıldı.
- Haziran 2026'da MIT sayfası 8.035 TOI ve 897 doğrulanmış gezegen gösteriyordu.
- TOI-700 d, TOI-700 e ve çift yıldız çevresindeki TOI-1338 b, en bilinen keşifleri arasındadır.
Aynı türdenTümü →
New Horizons: Plüton ve Kuiper Kuşağı'na giden uzay aracıKuiper Kuşağı, Güneş'ten yaklaşık 64 astronomik birim
BİLSAT-1: Türkiye'nin ilk yer gözlem uydusuGüneş eşzamanlı yörünge, yaklaşık 686 km
Axiom Mission 3 (Ax-3): Türkiye'nin ilk astronotunu uzaya taşıyan görevUluslararası Uzay İstasyonu (yörünge eğimi 51,66°)
Uzay tabanlı güneş enerjisi nedir? Yörüngeden Dünya'ya santral fikriYer eşzamanlı yörünge (önerilen)
Aktif enkaz kaldırma nedir? Uzay enkazını temizleyen şirketler ve görevlerDünya yörüngesi (özellikle alçak Dünya yörüngesi)
Kp endeksi nedir? Kutup ışığı tahmini nasıl okunur, G1-G5 ne demekDünya'nın manyetosferi ve yer manyetik alanı




















