BİLSAT-1: Türkiye'nin ilk yer gözlem uydusu
27 Eylül 2003'te fırlatılan BİLSAT-1, TÜBİTAK UZAY'ın tanımıyla Türkiye'nin ilk yer gözlem uydusudur; yerli kamera ve görüntü işleme donanımlarıyla uydu yapım bilgisinin ülkeye aktarılmasını sağladı.
- Türü
- Kavram
- Bulunduğu yer
- Güneş eşzamanlı yörünge, yaklaşık 686 km
- Kütle
- 129 kg
- Keşif
- 27 Eylül 2003'te fırlatıldı
BİLSAT-1, TÜBİTAK UZAY'ın kendi tanımıyla "Türkiye'nin ilk yer gözlem uydusu"dur. 27 Eylül 2003'te Rusya'daki Plesetsk Uzay Üssü'nden fırlatılan 129 kilogramlık bu küçük uydu, bir yandan Türkiye'nin uzaktan algılama görüntüleri üretmesini sağladı, bir yandan da uydu yapımı bilgisini ülkeye aktaran bir teknoloji transferi projesiydi.
Yer gözlem uydusu ne demek?
Yer gözlem (uzaktan algılama) uyduları, Dünya'nın yüzeyini yüzlerce kilometre yükseklikten görüntüler. Görüntünün ne kadar ayrıntılı olduğunu yer örnekleme aralığı (GSD) belirler: bir piksel, yerde kaç metrelik bir alana karşılık geliyorsa uydunun çözünürlüğü o kadardır. Uydular genellikle iki tür görüntü üretir. Pankromatik görüntü, görünür ışığın büyük kısmını tek kanalda toplar ve daha keskindir. Çok bantlı görüntü ise kırmızı, yeşil, mavi gibi ayrı renk bantlarını kaydeder; bitki örtüsünü, suyu ve kentsel alanları birbirinden ayırmaya yarar. BİLSAT-1 de bu iki yaklaşımı birlikte kullandı.
Fırlatma ve yörünge
BİLSAT-1, 27 Eylül 2003'te 06.12 UTC'de bir Kosmos-3M roketiyle Plesetsk Uzay Üssü'nden (Arhangelsk bölgesi, Rusya) fırlatıldı. Aynı fırlatmada başka uydular da vardı: Mozhayets-4, Larets, NigeriaSat, UK-DMC, STSAT-1 ve Rubin 4-DS. Yani BİLSAT-1 tek başına değil, çoklu bir yük grubunun parçası olarak uzaya çıktı.
Uydu, yaklaşık 686 kilometre yükseklikte, kutuplara yakın dairesel bir Güneş eşzamanlı yörüngeye yerleşti. Kayıtlara göre yörünge eğimi 98,2 derece, dolanım süresi 98,5 dakikadır. Güneş eşzamanlı yörüngede uydu, Dünya'nın aynı bölgesinin üzerinden her zaman aynı yerel saatte geçer; böylece farklı günlerde alınan görüntüler benzer ışık koşullarında olur ve karşılaştırılabilir.

Uydunun yapısı ve yükleri
BİLSAT-1, İngiliz Surrey Satellite Technology Ltd'nin (SSTL) geliştirdiği SSTL-100 platformunun geliştirilmiş bir sürümüne dayanır. TÜBİTAK UZAY'ın verdiği değerlere göre uydunun kütlesi 129 kilogram, yörünge yüksekliği 686 kilometredir; görüntüleme çözünürlüğü pankromatikte 12,6 metre, kırmızı-yeşil-mavi (RGB) bantlarda 26,7 metredir. Farklı kaynaklar bu değerleri biraz farklı verir; örneğin bazıları 130 kilogramdan, bazıları da farklı pankromatik çözünürlüklerden söz eder. Bu sayfada kurumun kendi rakamları esas alınmıştır.
Projenin en dikkat çekici yanı, ilk yerli uydu donanımlarını da içermesiydi:
- ÇOBAN (ÇOk BANtlı kamera): düşük çözünürlüklü, çok kanallı bir kameradır. TÜBİTAK UZAY, onu Türkiye'de geliştirilen ilk uydu donanımlarından biri olarak listeler.
- GEZGİN (GErçek Zamanda Görüntü İşleyeN): uydudaki kameralardan gelen görüntüleri JPEG 2000 algoritmasıyla kayıpsız biçimde sıkıştıran ve depolamaya aktaran bir sayısal sinyal işleme kartıdır. Aynı anda birden çok kameranın görüntüsünü işleyebilecek biçimde tasarlandı.
Uydu ayrıca GPS ile konum belirleme, yönelim denetimi ve yüksek kapasiteli katı hal veri kaydediciler gibi bileşenler taşıyordu.
Ne işe yarar?
BİLSAT-1'in görüntüleri tarım, ormancılık, hidroloji, arazi örtüsü ve arazi kullanımı, haritacılık, çevre izleme ve kentsel gelişim gibi alanlar için tasarlandı. Türkçe kaynaklarda amaçlar arasında haritalama, afet izleme, kirlilik ve çevre izleme ile şehir planlaması sayılır. 12,6 metrelik pankromatik çözünürlük, tek bir binayı seçmeye yetmez, ama tarla, orman, göl ve şehir bölgelerini ayırt etmek için yeterlidir; bu nedenle uydu, ayrıntıdan çok geniş alan izlemeye uygun bir araçtı.
Teknoloji transferi: asıl kazanım
BİLSAT-1, bir "nasıl yapılır" (show-how) programı olarak yürütüldü: Türk mühendisler, uydunun tasarımı, üretimi, ortam testleri ve işletimi konusunda SSTL ile birlikte çalışarak eğitim aldı. TÜBİTAK UZAY'ın kendi sayfasında proje hedefi "teknoloji transferi" olarak yazılıdır; projenin kazanımları arasında yer istasyonu, temiz oda ve eğitim sayılır. TÜBİTAK UZAY, uydu teknolojileri alanındaki çalışmalarını 2001'den bu yana sürdürdüğünü belirtir.
Felaket İzleme Takımyıldızı (DMC)
BİLSAT-1, İngiliz şirketin kurduğu Felaket İzleme Takımyıldızının (Disaster Monitoring Constellation, DMC) bir üyesiydi. DMC, birkaç ülkenin işlettiği küçük uydulardan oluşur; yörüngeleri, hepsi Ekvator'u kuzeye doğru yerel saatle yaklaşık 10.15'te geçecek biçimde ayarlanmıştır. Görüntüler Landsat verisiyle karşılaştırılabilir olacak şekilde tasarlandı ve istek üzerine bir gün ya da daha kısa sürede teslim edilebiliyordu. Takımyıldız, Kasım 2005'te "Uzay ve Büyük Afetler Uluslararası Şartı"na resmen katıldı; bu şart, afet durumlarında uydu görüntüsünün hızla paylaşılmasını öngörür.
İlk kuşak DMC uyduları şunlardı: Cezayir'in AlSAT-1'i (Kasım 2002), Türkiye'nin BİLSAT-1'i (Eylül 2003), Nijerya'nın NigeriaSat-1'i (Eylül 2003) ve Birleşik Krallık'ın UK-DMC'si (Eylül 2003).
İlk görüntüler
BİLSAT-1'in ilk görüntüleri, uydunun fırlatılmasından kısa süre sonra, 2003 sonbaharında alındı: 18 Ekim 2003'te Cape Town (Güney Afrika), 30 Ekim 2003'te İskenderun Körfezi ve 6 Kasım 2003'te Kuveyt şehri.
Hizmetten çekilişi
BİLSAT-1, Ağustos 2006'da hizmet dışı kaldı. TÜBİTAK UZAY, emeklilik tarihini Ağustos 2006 olarak verir ve gerekçe belirtmez; DMC'ye ilişkin kaynaklar ise sonun pil hücrelerinin arızalanmasından kaynaklandığını yazar.
Sonraki uydularla bağı
TÜBİTAK UZAY, tanıtım sayfasında uydularını şu sırayla sıralar: BİLSAT (2003), RASAT (2011), GÖKTÜRK-2 (2012), İMECE (2023) ve TÜRKSAT 6A (2024). Kurum, bu portföyün güvenilirliğini bu uydularla kanıtladığını söyler. Doğrudan "BİLSAT'ın bilgisi RASAT'ı mümkün kıldı" diyen bir kaynak bulunmasa da, BİLSAT'ın kazandırdığı eğitim, yer istasyonu ve yerli donanım deneyimi, bu serinin başlangıcı olarak okunabilir. RASAT, tasarım ömrü 3 yıl olmasına karşın 11 yıl hizmet verip yakın zamanda emekliye ayrılan uydudur.

Sık karıştırılanlar
"Türkiye'nin ilk uydusu" ifadesi her yerde aynı anlama gelmez. TÜBİTAK UZAY, BİLSAT'ı "Türkiye'nin İlk Yer Gözlem Uydusu" olarak, RASAT'ı ise "Türkiye'nin İlk Gözlem Uydusu" başlığıyla tanıtır. Dolayısıyla "ilk" sıfatı kullanılırken hangi tanımın kastedildiğine, yani hangi tür uydunun ve hangi yapım yaklaşımının anlatıldığına dikkat etmek gerekir. BİLSAT-1'i bu sayfada TÜBİTAK UZAY'ın kendi tanımıyla, yer gözlem uydusu olarak ele alıyoruz.
Kısaca
- BİLSAT-1, TÜBİTAK UZAY'ın "Türkiye'nin ilk yer gözlem uydusu" dediği, 27 Eylül 2003'te fırlatılan 129 kg'lık bir uydudur.
- 686 km yükseklikte Güneş eşzamanlı yörüngede, pankromatikte 12,6 m ve RGB bantlarında 26,7 m çözünürlükle görüntü aldı.
- ÇOBAN kamerası ve GEZGİN görüntü işleme kartı, ilk yerli uydu donanımları arasındaydı.
- Felaket İzleme Takımyıldızı'nın üyesiydi; Ağustos 2006'da hizmetten çekildi.
- Asıl değeri, uydu yapım ve işletim bilgisinin ülkeye aktarılmasıydı.
Aynı türdenTümü →
TESS (Transiting Exoplanet Survey Satellite): NASA'nın ötegezegen avcısıDünya çevresinde 13,7 günlük, Ay ile 2:1 rezonanslı yörünge
New Horizons: Plüton ve Kuiper Kuşağı'na giden uzay aracıKuiper Kuşağı, Güneş'ten yaklaşık 64 astronomik birim
Axiom Mission 3 (Ax-3): Türkiye'nin ilk astronotunu uzaya taşıyan görevUluslararası Uzay İstasyonu (yörünge eğimi 51,66°)
Uzay tabanlı güneş enerjisi nedir? Yörüngeden Dünya'ya santral fikriYer eşzamanlı yörünge (önerilen)
Aktif enkaz kaldırma nedir? Uzay enkazını temizleyen şirketler ve görevlerDünya yörüngesi (özellikle alçak Dünya yörüngesi)
Kp endeksi nedir? Kutup ışığı tahmini nasıl okunur, G1-G5 ne demekDünya'nın manyetosferi ve yer manyetik alanı














