Yıldızların gerçek parlaklığı

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, altı yıldızın mutlak kadirini, yani uzaklık etkisi ayıklandığında ne kadar parlak olduklarını yan yana gösteriyor.

Kadir ölçeği ters işler: sayı ne kadar küçükse, özellikle eksiye indikçe, yıldız o kadar güçlü ışık saçar. Bu gözle bakınca sıralama çok net:

• Deneb (−8,4) listenin açık ara en güçlü yıldızı; onu Rigel (−7,8) ve Betelgeuse (−5,8) izliyor.
• Vega (0,6) ve Sirius (1,4) sıfır çizgisinin hemen üstünde, orta bir bölgede duruyor.
• Güneş (4,83) ise listenin en sönük üyesi.

Deneb ile Güneş arasında 13,23 kadirlik bir fark var; Deneb ile Rigel arasındaki fark ise yalnız 0,6 kadir. Gece gökyüzünde Sirius çok parlak görünse de mutlak kadiri Deneb, Rigel ve Betelgeuse'ün çok gerisinde kalıyor; bu da görünür parlaklığın büyük ölçüde yakınlıktan kaynaklandığını hatırlatıyor. Sirius ile Güneş arasındaki 3,43 kadirlik fark ise Güneş'in sıradan bir yıldız olduğunu gösteriyor.

Değerler Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) kadir sistemine göre verilmiştir. Ölçeğin nasıl hesaplandığını mutlak parlaklık (mutlak kadir) yazısında bulabilirsiniz.

Mutlak kadir neyi ölçer?

Gökyüzünde gözümüze çarpan parlaklık, yani görünür kadir, iki şeyin karışımıdır: yıldızın gerçek ışık gücü ve bize olan uzaklığı. Yakındaki sönük bir yıldız, uzaktaki bir devden parlak görünebilir. Mutlak kadir bu karışıklığı çözmek için tanımlanmıştır: her yıldızı düşünsel olarak tam 10 parsek (yaklaşık 32,6 ışık yılı) uzağa taşır ve aradaki tozun ışığı hiç söndürmediğini varsayar. Böylece bütün yıldızlar aynı çizgiden yarışır.

Hesap için iki ölçüm gerekir: görünür kadir ve uzaklık. Uzaklık çoğu zaman paralakstan, yani Dünya Güneş çevresinde dolanırken yıldızın gökyüzünde yaptığı küçük kaymadan elde edilir. Örneğin Vega'nın görünür kadiri 0,03, paralaksı 0,129 yay saniyesidir; bu iki sayı tablodaki +0,6 değerini verir. Samanyolu'ndaki toz ise kiloparsek başına genellikle 1-2 kadir söndürme yaratır; hesaba katılmazsa yıldız olduğundan sönük çıkar.

Sık sorulanlar

Kadir farkı ne kadar ışık farkı demek?

Ölçek logaritmiktir: 5 kadirlik fark, ışık gücünde 100 katlık farka karşılık gelir. Bu kuralla Deneb ile Güneş arasındaki 13 kadiri aşan fark, görsel parlaklıkta kabaca 200 bin katlık bir uçuruma denk düşer.

Güneş 10 parsek uzakta olsaydı nasıl görünürdü?

Çıplak gözle seçilebilirdi ama göze çarpmazdı; en sönük çıplak göz yıldızları yaklaşık 6 kadir olduğundan 4,83'lük Güneş bu sınırın biraz üstünde kalırdı. Aynı uzaklıkta Deneb ise nesnelere gölge düşürecek kadar parlak olurdu.

Bu değerler bütün ışığı mı kapsıyor?

Hayır. Mutlak kadir genellikle görünür ışıktaki V bandında ölçülür. Bütün dalga boylarını içeren değere mutlak bolometrik kadir denir; Güneş için bu değer 4,74'tür.