NASA, UVEX morötesi teleskobunu onayladı: fırlatma en geç Ocak 2031'de

NASA'nın tüm gökyüzünü morötesi ışıkta tarayacak uzay teleskobu UVEX (UltraViolet EXplorer), "Kilit Karar Noktası C" (KDP-C) adlı teknik ve programatik incelemeyi geçti. Ajansın 27 Ekim'de yayımladığı açıklamaya göre NASA yetkilileri bu incelemenin ardından projeyi onayladı. Bu adımla ajans, teleskobu en geç Ocak 2031'de fırlatmayı ve görevin toplam yaşam döngüsü maliyetini 590 milyon dolar olarak tutmayı taahhüt etti.

Onay, bir uzay teleskobunun kâğıt üzerindeki bir öneriden takvimi ve bütçesi belli bir projeye dönüştüğü eşik sayılıyor. Bundan sonra fırlatma tarihi ve maliyet, projenin izleneceği resmî ölçüt hâline geliyor.

2024'teki rakamlardan farkı

NASA, UVEX'i Şubat 2024'te Astrofizik Orta Sınıf Kaşif (Medium-Class Explorer) görevi olarak seçmişti. O günkü açıklamada fırlatma 2030'a hedeflenmiş, iki yıllık görevin maliyeti fırlatma hariç yaklaşık 300 milyon dolar olarak verilmişti. Yeni açıklamadaki 590 milyon dolar ise "toplam yaşam döngüsü maliyeti" olarak tanımlanıyor. NASA'nın kısa açıklaması iki rakamın hangi kalemleri kapsadığını karşılaştırmıyor; bu yüzden aradaki farkın ne kadarının fırlatma ve operasyon gibi kalemlerden, ne kadarının maliyet artışından kaynaklandığı açıklamadan anlaşılamıyor. Taahhüt edilen tarih de ilk hedefe göre birkaç ay ileride: "2030" yerine artık "en geç Ocak 2031" deniyor.

UVEX, NASA'nın Kaşif (Explorers) Programı'nın bir parçası. Ajansa göre bu program NASA'nın kesintisiz süren en eski programı; Dünya'nın radyasyon kuşaklarını keşfeden 1958 tarihli Explorer 1'den bu yana 90'dan fazla görev fırlattı. Uhuru ve Kozmik Fon Kaşifi (COBE) gibi görevleri yürüten araştırmacılar Nobel ödülü aldı. Programın amacı, baş araştırmacının yönettiği görece ucuz bilim görevleriyle uzaya sık erişim sağlamak.

Ne yapacak?

Morötesi ışık, mordan daha kısa dalga boylu ve gözümüzün göremediği ışınımdır. Genç, sıcak ve kütleli yıldızlar enerjilerinin büyük kısmını bu bölgede yayar; bu yüzden morötesi gözlemler yıldız oluşumunun ve galaksilerin evriminin izini sürmek için önemli. Caltech'teki görev sayfasına göre UVEX, 2013'te sona eren GALEX'ten bu yana bu alandaki ilk modern tarama olacak.

Teleskobun geniş alanlı görüntüleyicisi 3,5 dereceye 3,5 derecelik bir alanı iki bantta gözleyecek: uzak morötesinde 130-195 nanometre, yakın morötesinde 193-292 nanometre. Taramanın her iki bantta 25,8 kadirden daha sönük cisimlere inmesi hedefleniyor. Aynı araçta bir derece uzunluğunda yarığı olan bir morötesi tayfölçer (spektrograf) de bulunacak; bu alet ışığı dalga boylarına ayırarak yıldız patlamalarının ve kütleli yıldızların kimyasını ve hareketini çözümleyecek.

UVEX'in bir başka özelliği hız. Teleskop, gökyüzünde aniden beliren morötesi kaynaklara üç saatten kısa sürede dönebilecek şekilde tasarlanıyor. Böylece birleşen nötron yıldızlarının yaydığı kütleçekim dalgalarından sonra gelen patlamaları erken saatlerde yakalayabilecek. Caltech'in verdiği bilgiye göre teleskop, Dünya yarıçapının 17 ila 59 katı arasında değişen, 13,7 günde bir tamamlanan basık bir yörüngede çalışacak. California Üniversitesi Berkeley'nin 2024 açıklamasına göre bu yüksek yörünge, Dünya'nın gölgesine sık sık girip çıkmanın getireceği ısıl zorlanmayı önlüyor. Berkeley aynı açıklamada UVEX'in hedefleri arasında, ikili sistemlerde dış katmanlarını kaybetmiş sıcak ve kütleli mavi yıldızları ve kütlesi bir milyon Güneş kadar küçük cüce galaksileri saymıştı.

Ekip ve büyük resim

Görevin baş araştırmacısı Caltech'ten Fiona Harrison. Projede California Üniversitesi Berkeley, NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı (JPL), Northrop Grumman ve Space Dynamics Laboratory da yer alıyor. NASA'ya göre UVEX, Nancy Grace Roman Uzay Teleskobu gibi geniş tarama görevleriyle birlikte evrenin farklı dalga boylarını kapsayan modern bir haritasını oluşturacak. Caltech de taramanın Vera C. Rubin Gözlemevi ve ESA'nın Euclid görevinin verilerini tamamlayacağını belirtiyor.

Onayla birlikte takvim ve bütçe artık kâğıt üzerinde sabitlendi. Açık soru, projenin bu takvim ve bütçe içinde kalıp kalamayacağı. UVEX'in Ocak 2031 hedefini tutturması, morötesi gökyüzünün on yılı aşkın bir aradan sonra yeniden taranması anlamına gelecek.