Sedna

Sedna (resmî adıyla 90377 Sedna), Güneş Sistemi'nin en uzak köşelerinde, Neptün'ün yörüngesinin çok ötesinde dolanan, yaklaşık 1.000 kilometre çapında buzlu bir gök cismidir. 2003'te keşfedildiğinde bilinen en uzak Güneş Sistemi cismiydi; Güneş çevresindeki bir turunu yaklaşık 11.400 yılda tamamlar ve yörüngesi, bilinen en geniş ve en basık yörüngeler arasındadır. Gökbilimcilerin çoğu Sedna'yı bir cüce gezegen olarak görür, ama Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) resmî cüce gezegen listesinde yer almaz; bu yüzden bu sayfada güçlü bir cüce gezegen adayı olarak ele alınıyor.

Sedna'yı asıl ilginç kılan, yörüngesinin bilinen hiçbir gezegenle açıklanamamasıdır. Bu tuhaflık, onu Güneş'in doğduğu yıldız kümesinden varsayımsal Dokuzuncu Gezegen'e kadar uzanan tartışmaların merkezine yerleştirdi. Cüce gezegen kavramının ayrıntısı Cüce gezegenler sayfasında.

Temel özellikler

Sedna'nın boyutu yansıttığı ışıktan ve ısısından tahmin edilir. 2013'te Herschel Uzay Gözlemevi verileriyle yapılan çözümleme çapı yaklaşık 906 kilometre olarak verdi; ancak belirsizlik payı geniştir. Aynı yıl Avustralya'dan izlenen bir yıldız örtülmesi, yani Sedna'nın bir yıldızın önünden geçişi, yaklaşık 1.025 kilometrelik bir kesit uzunluğu ölçtü. Bu sonuçlar Sedna'yı kabaca 900 ile 1.000 kilometre arasına koyuyor.

Sedna'nın bilinen bir uydusu yok. Bu yüzden kütlesi ve yoğunluğu ölçülemiyor: bir cismin kütlesini bulmanın en kolay yolu, çevresinde dolanan bir uydunun hareketini izlemektir. 2004'te Hubble Uzay Teleskobu ile yapılan uydu araması sonuçsuz kaldı. Sedna, belirsizlik sınırları içinde, asteroit kuşağındaki Ceres ile birlikte uydusu bilinmeyen en büyük cüce gezegen sayılır. Dönme süresi yaklaşık 10,3 saattir; keşfinden hemen sonra çok daha yavaş döndüğü sanılmıştı.

Verileri göster

Çap	Yaklaşık 900-1.000 km
Yörünge süresi	Yaklaşık 11.400 yıl
Güneş'e en yakın	76 AB
Güneş'e en uzak	Yaklaşık 937 AB
Dönme süresi	Yaklaşık 10,3 saat
Bir sonraki günberi	2076 ortası

Kırmızı yüzey ve buzlar

Sedna, Güneş Sistemi'nde bilinen en kırmızı cisimlerden biridir; rengi neredeyse Mars kadar kızıldır. Bu derin kırmızılığın, yüzeyi kaplayan tolin adlı organik bir tabakadan kaynaklandığı düşünülüyor. Toliner, metan gibi basit organik bileşiklerin milyarlarca yıl boyunca morötesi ışık ve kozmik parçacıklarla bombardımana uğramasıyla oluşan, kızılımsı ve karmaşık bir karışımdır. Sedna'nın rengi ve tayfı yüzeyin her yerinde aynıdır. Bunun nedeni, Güneş'e yakın cisimlerin aksine Sedna'ya pek az cismin çarpması, dolayısıyla taze ve parlak buzun yüzeye çıkmaması olabilir.

Yüzeyin bileşimi zamanla daha iyi anlaşıldı. Spitzer Uzay Teleskobu 2006'da metan ve su buzu saptadı; ESO'nun Çok Büyük Teleskobu'yla yapılan gözlemler de tolin ve su buzu belirtileri buldu. 2022'de James Webb Uzay Teleskobu'nun kızılötesi tayfı ise yüzeyde önemli miktarda etan buzu ve karmaşık organik maddeler gösterdi; az miktarda etilen, asetilen ve belki karbondioksit izleri de vardı. Webb verileri, daha önceki gözlemlerden farklı olarak, metan ve azot buzlarına dair pek az iz taşıyordu. Yüzeyde azot bulunuyorsa, Sedna Güneş'e en yakın olduğu dönemlerde kısa süreliğine çok ince bir atmosfer edinebilir. Sedna'nın büyüklüğü, iç katmanlarına ayrışmış olabileceğini ve yüzeyin altında sıvı bir okyanus barındırabileceğini de düşündürüyor, ama bu henüz bir olasılıktan ibaret.

Yörünge: Güneş'e hiç yaklaşmayan bir cisim

Sedna'nın yörüngesi son derece basıktır; dışmerkezliği yaklaşık 0,85'tir. Güneş'e en yakın noktası (günberi) 76 astronomik birim (AB) uzaklıktadır; bir astronomik birim, Dünya ile Güneş arasındaki ortalama uzaklık, yaklaşık 150 milyon kilometredir. En uzak noktası (günöte) ise yaklaşık 937 AB'dir; bu, Plüton'un en uzak noktasının yaklaşık 19 katı eder. Günöte yakınında Sedna saniyede yalnızca 377 metre hızla ilerler ve sıcaklığı −240 °C'yi hiç aşmaz. Oradan bakıldığında Güneş, kara gökyüzünde Dünya'dan görülen dolunayın parlaklığının yaklaşık yüzde 45'i kadar parlayan bir yıldız gibidir.

Yörünge süresi için verilen değerler hesap yöntemine göre değişir. Güneş Sistemi'nin kütle merkezine göre hesaplandığında süre tutarlı biçimde yaklaşık 11.400 yıl çıkar. NASA'nın JPL laboratuvarının küçük cisim veritabanındaki Güneş merkezli anlık çözüm ise yaklaşık 12.700 yıl veriyor; böyle basık yörüngelerde bu tür anlık hesaplar seçilen tarihe göre epey oynar. Sedna şu anda günberisine yaklaşıyor: JPL'nin hesaplarına göre 11 Ekim 2026'da Güneş'ten yaklaşık 82,8 AB uzaktaydı ve en yakın noktasına 2076 ortasında ulaşacak.

İç Oort bulutu mu, saçılmış disk mi?

Keşfedildiğinde Sedna, Neptün'ün çekimiyle uzak ve basık yörüngelere fırlatılmış cisimlerden oluşan saçılmış diskin bir üyesi sayıldı. Ancak 76 AB'lik günberisi, bilinen gezegenlerin çekimiyle oraya itilmek için fazla uzaktır. Bu yüzden Michael Brown ve arkadaşları Sedna'yı Oort bulutuna ait gözlenen ilk cisim olarak tanımladı. Sedna, Oort bulutu için beklenenden Güneş'e çok daha yakın olduğu ve yörünge eğikliği gezegenlerinkine benzediği için ekip onu bir "iç Oort bulutu cismi" olarak nitelendirdi. Sedna bugün, günberisi çok uzakta olan basık yörüngeli cisimlerden oluşan sednoid sınıfının ilk örneğidir. Küçük Gezegen Merkezi ise onu resmî olarak yalnızca Neptün ötesi cisim olarak sınıflandırır.

Sedna büyük olasılıkla neredeyse dairesel bir yörüngede oluştu ve sonra başka bir cismin çekimiyle bugünkü yörüngesine itildi. Önerilen adaylar üçtür: Kuiper kuşağının ötesinde henüz görülmemiş bir gezegen, yakından geçen tek bir yıldız ya da Güneş'in doğduğu yıldız kümesindeki genç yıldızlardan biri. Brown'un ekibi en çok son seçeneği destekledi. Alessandro Morbidelli ile Scott Kenyon ise Sedna'nın, Güneş'in yakınından geçen başka bir yıldızın gezegen sisteminden yakalanmış olabileceğini öne sürdü. Konstantin Batygin ile Michael Brown'un önerdiği, Dünya'nın yaklaşık altı katı kütleli varsayımsal gezegen de Sedna'nın da içinde olduğu bir grup uzak cismin yörüngesini açıklamak için ortaya atıldı; bu tartışma Dokuzuncu Gezegen hipotezi sayfasında.

2014'te Sedna'ya benzer yörüngeli 2012 VP113, 2018'de ise yaklaşık 40.000 yıllık yörüngesiyle Leleākūhonua duyuruldu. Brown bir söyleşisinde Sedna'yı "erken Güneş Sistemi'nin fosil kaydı" diye tanımlamış, benzer cisimler bulundukça Güneş'in nasıl oluştuğunun daha iyi anlaşılacağını söylemişti.

Keşif ve adı

Sedna'yı 14 Kasım 2003'te Michael Brown (Caltech), Chad Trujillo (Gemini Gözlemevi) ve David Rabinowitz (Yale Üniversitesi) buldu. Keşif, Kaliforniya'daki Palomar Gözlemevi'nin Samuel Oschin teleskobuyla 2001'de başlayan bir taramanın parçasıydı. Cisim 3,1 saatte yıldızlara göre yalnızca 4,6 açı saniyesi kaydı; bu yavaşlık, çok uzakta olduğunu gösteriyordu. Sonradan 25 Eylül 1990'a uzanan eski fotoğraflarda da bulundu.

Brown, cisme yavaşlığı nedeniyle önce efsanevi hayalet gemiye atfen "Uçan Hollandalı" lakabını taktı. Sonunda İnuit mitolojisinde deniz ve deniz hayvanlarının tanrıçası Sedna'nın adını seçti; tanrıçanın Arktik Okyanusu'nun dibinde yaşadığına inanılması, cismin Güneş'ten çok uzak olmasına uygun düşüyordu. Adın, cisim resmî numarasını almadan duyurulması bir süre tartışma yarattı; IAU'nun küçük cisim adlandırma kurulu adı Eylül 2004'te kabul etti. 15 Mart 2004'teki haberlerde "onuncu gezegen bulundu" diye duyurulan Sedna, 2006'da kabul edilen gezegen tanımına göre yörüngesinin çevresini temizlemediği için gezegen sayılmaz. Benzer bir öykünün ayrıntısı Eris sayfasında.

Bir görev mümkün mü?

Sedna'nın 2076'daki günberisi, yaklaşık 11 bin yıl boyunca bir daha gelmeyecek bir gözlem fırsatı sunuyor. 2011'deki bir hesaplamaya göre Jüpiter'den kütleçekim desteği alan bir araç Sedna'nın yanından yaklaşık 24,5 yıllık bir yolculukla geçebilir. 2025'te yayımlanan bir çalışma ise füzyon roketi ya da güneş yelkeni gibi ileri teknolojilerle süreyi on yıla ya da daha azına indirmenin yollarını inceledi.

Kısaca

• Sedna, 2003'te bulunan, yaklaşık 900-1.000 km çapında, Neptün ötesinde dolanan buzlu bir cisimdir.
• Gökbilimcilerin çoğu onu cüce gezegen sayar, ama IAU'nun resmî listesinde yoktur.
• Bir turu yaklaşık 11.400 yıl sürer; Güneş'e en yakın 76 AB, en uzak yaklaşık 937 AB uzaklığa gider.
• Bilinen en kırmızı cisimlerden biridir; yüzeyinde tolinler ve etan buzu var.
• Yörüngesi bilinen gezegenlerle açıklanamıyor; iç Oort bulutunun ilk örneği olabilir.
• Bir sonraki günberisi 2076 ortasında.