Sfenks'in Gözleri (Die Augen der Sphinx, Erich von Däniken): bilimin cevabı
Erich von Däniken'in 1989 tarihli kitabı Eski Mısır'ı uzaylı temasıyla yorumlar; kitabın çerçevesi, Giza, Sfenks ve Dendera iddiaları ile arkeolojinin kanıta dayalı cevabı.
- Tür
- Gizem / sözde bilim
- Yazar
- Erich von Däniken
- İlk yayın yılı
- 1989
Die Augen der Sphinx (Türkçesi Sfenks'in Gözleri; alt başlığıyla Neue Fragen an das alte Land am Nil, yani "Nil Kıyısındaki Eski Ülkeye Yeni Sorular"), İsviçreli yazar Erich von Däniken'in 1989'da Münih'te C. Bertelsmann yayınevinden çıkan kitabıdır. Kitap, Däniken'in antik astronot savlarını bu kez Eski Mısır'a odaklanarak sürdürür; İngilizcesi The Eyes of the Sphinx: The Newest Evidence of Extraterrestrial Contact adıyla 1996'da Berkley Publishing Corporation tarafından yayımlandı. Mısırbilimciler ve arkeologlar bu savları kabul etmez. Bu sayfa önce kitabın belgelenmiş çerçevesini tarafsızca özetliyor, ardından arkeolojinin ve bilimin kanıta dayalı cevabını ayrıntılı veriyor.
Kitap ne anlatıyor?
Alt başlık, kitabın konusunu açıkça söyler: Nil Vadisi, yani Eski Mısır. Däniken, Mısır'a ilk kez 1954'te gitti ve ülke, bütün kitaplarında olduğu gibi bu kitabın da merkezindedir. Däniken'in genel savına göre Mısır, Giza piramitleri ve Büyük Sfenks gibi yapılarıyla "hazır bir uygarlık" olarak aniden ortaya çıkmıştır; bu da dışarıdan yardım ihtimalini düşündürür. Kitapta, Hathor Tapınağı'ndaki Dendera kabartmalarının eski bir elektrik lambası olup olmadığı tartışmasının da yer aldığı anlaşılıyor.
Bu sayfayı yazarken kitabın bölüm bölüm içindekiler dökümüne serbestçe ulaşılabilen güvenilir bir kaynak bulamadık; bu nedenle kitaptan sahne ya da bölüm uydurmuyoruz. Aşağıda yalnızca belgelenmiş olanı anlatıyoruz. Yazarın öteki eserleriyle bağı için Erich von Däniken okuma sırası sayfamıza bakabilirsiniz.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap roman değil, savlar derlemesi olduğu için olay örgüsü yoktur. Belgelenmiş çerçeve şöyle özetlenebilir:
- Konu ve alt başlık: Eski Mısır'a yeni sorular sorulur; İngilizce baskının alt başlığı da kitabı "dünya dışı temasın en yeni kanıtları" diye duyurur.
- Genel çatı: Däniken'in Mısır'a dair savı, Giza'daki büyük yapıların (Büyük Piramit ve Büyük Sfenks) bir uygarlığın uzun gelişiminden değil, dışarıdan gelen bilgiyle aniden ortaya çıktığı yönündedir. Antik astronot yorumcuları da bu yapıları uzaylılara bağlar.
- Başlıktaki Sfenks: Başlığın Büyük Sfenks'i öne çıkarması, kitabın Giza Platosu'nu Mısır tartışmasının merkezine koyduğunu düşündürür; Sfenks'in "gözleri" burada, uzak geçmişe bakan bir tanık imgesi olarak anılır.
- Büyük Piramit: Däniken'in ilk kitabındaki bilinen savına göre Mısırlıların elinde yeterli alet yoktu, işçi izi bulunmuyordu ve yapıda Dünya'nın coğrafyasına dair "fazla bilgi" gömülüydü. Bu kitap, aynı çizgiyi Mısır'a yeni sorularla sürdürür.
- Dendera "ampulleri": Almanca Vikipedi'deki Mısırbilimci Wolfgang Waitkus maddesi, Dendera "ampulleri" tartışmasında Däniken'in bu kitabına (Goldmann baskısı, 1991, s. 223) başvurur: Orada, bir Mısırbilimcinin metinlerde ve resimlerde elektrik tekniği bilgisini tanıyacak uzmanlığa sahip olmayabileceği itirazı dile getirilir. Aynı kabartmaları başkaları da, örneğin 1992 tarihli Das Licht der Pharaonen kitabında, bu yönde yorumlamıştır.
Argümanın yapısı, Däniken'in diğer kitaplarında olduğu gibi şöyle ilerler: Eski Mısır'ın bazı yapıları ve nesneleri, "çağın teknolojisini aşıyor" denilerek sunulur; sonra bunların en kolay açıklamasının dışarıdan gelen bilgi olduğu söylenir; Mısırbilimcilerin karşı yanıtları ise bu soruların karşısına konur. Sonuçta kitap, okuru Nil Vadisi'nin geçmişine bu soruyla bakmaya çağırır. Kitabın dayandığı yorumlar, çoğunlukla bir yapının ya da kabartmanın görünüşüne bağlıdır; yani kanıt türü yorumdur, kazı sonucu ya da yazılı belge değil. Bu yüzden aşağıdaki "Bilim ne diyor?" bölümünde, Mısır'ın bu sorulara verdiği belgeli cevaplar tek tek ele alınıyor.
Yazar ve yazıldığı dönem
Erich von Däniken 14 Nisan 1935'te Zofingen'de doğdu; Fribourg'da Cizvit kolejinde okudu ve otelcilikte çalıştı. 1954'te ilk Mısır yolculuğuna çıktı; ilk kitabı Erinnerungen an die Zukunft (1968; Tanrıların Arabaları) büyük satış yaptı. Aynı yıl tutuklandı ve 13 Şubat 1970'te dolandırıcılık ve sahtecilikten üç buçuk yıl hapse mahkûm edildi; Almanca kaynaklara göre bu karar 1982'de iptal edildi. Däniken 10 Ocak 2026'da 90 yaşında öldü. Antik astronot temalı Mystery Park'ı 2003'te Interlaken'de açtı; park mali sorunlar nedeniyle 2006 sonunda kapandı ve sonradan JungfrauPark adıyla yeniden açıldı.
1989'a gelindiğinde Däniken'in savlarına karşı kapsamlı bir eleştiri edebiyatı vardı. Mısırbilim ise ilerlemeye devam ediyordu; inşaatı doğrudan belgeleyen Merer papirüsleri 2013'te bulunacaktı.
Bilim ne diyor?
Antik astronot hipotezi ana akım arkeoloji tarafından kategorik olarak reddedilir. Mısır, bu reddin en ayrıntılı belgelenmiş olduğu alandır, çünkü inşaatın kendisi yazı ve kazı kayıtlarıyla izlenebiliyor.
"Aniden ortaya çıkan uygarlık" yok
Mısırbilimciler piramitlerin bir anda belirmediğini gösterir. Önce ileri gelenler anakayaya oyulmuş ve toprak yığınıyla örtülmüş mezarlara gömülürdü; ilk firavunların mezarları ise tek katlı, kerpiç mastabalarla örtüldü. Basamaklı piramit, birkaç mastabanın üst üste konmasıyla doğdu; bu da Saqqara'daki Djoser Piramidi'ne vardı ve kayıtlara göre mimarı Imhotep'ti. Snefru'nun piramidini basamaklıdan düzgün yüzlüye geçirmesiyle bilinen Giza biçimi ortaya çıktı. Yani Giza, uzun bir mimari gelişimin sonudur.
İnşaatın yazılı kaydı: Merer'in Günlüğü
2013'te Kızıldeniz kıyısındaki Wadi al-Jarf'ta bulunan papirüsler, bilinen en eski yazılı papirüslerdir. Müfettiş Merer adlı orta rütbeli bir görevlinin 4.500 yıldan eski bu günlüğü, Keops'un (Khufu) saltanatının 26-27. yıllarına ait kayıtlar içerir ve Tura ocaklarından Giza'ya kireçtaşı taşıyan kırk kadar kayıkçının hâlini anlatır. Günlük, Büyük Piramit'in o dönemki adını, "Keops'un Ufku" anlamına gelen Akhet-Khufu diye kaydeder. Mısırlı arkeolog Zahi Hawass bunu "21. yüzyılın Mısır'daki en büyük keşfi" olarak nitelemiştir.
İşçiler: kasaba, fırın, hastane
Giza kompleksinin güneydoğusunda Mark Lehner ve ekibi, piramit işçilerinin yaşadığı bir kasabayı buldu. Burada ortak yatakhaneler, fırınlar, bira yapım yerleri, mutfaklar (ekmek, sığır eti ve balık temel besindi), bir bakır atölyesi, bir hastane ve bir mezarlık vardır; mezarlıktaki bazı iskeletler şantiye kazalarının izlerini taşır. Modern tarihçiler inşaatın 20-27 yıl sürdüğünü ve yıl boyu 20.000-30.000 işçinin çalıştığını düşünür. Giza işçilerinin kullandığı metal, saf bakırdan sert olan arsenikli bakırdı; ocaklarda aletlerin bıraktığı izler hâlâ görülür. Däniken'in Tanrıların Arabaları'nda öne sürdüğü "işçi izi yok" iddiası bu yüzden dayanaksızdır.
Büyük Sfenks: bir ocağın içinden çıkan anıt
Büyük Sfenks, Giza Platosu'nda Eosen yaşlı Mokattam Formasyonu kireçtaşı anakayasından oyulmuştur; 73 metre uzunluğunda, 20 metre yüksekliğinde ve 19 metre genişliğindedir. Arkeolojik kanıtlar, MÖ 2600-2500 arasında Khufu ya da oğlu Khafre (Kefren) döneminde yapıldığını gösterir; hangi kralın yüzünü taşıdığı ise tartışmalıdır. Platonun kendisi piramitlerin ocağıydı ve Sfenks'in çevresinden çıkan taşlar önündeki tapınağın yapımında kullanıldı. Ne çevre duvarı ne de tapınak tamamlanmıştı; yani anıt bile bitmemiş bir insan işidir. Sfenks'in burnunun Napolyon'un topçularınca kırıldığı da bir efsanedir; yüz üzerindeki incelemeler, çubuk ya da keskiyle verilmiş kasıtlı bir hasara işaret eder. Yeni Krallık'ta Sfenks güneş tanrısı Hor-em-akhet ("ufuktaki Horus") olarak saygı gördü ve Thutmosis IV'ün Rüya Steli bunu belgeler.
Not: Bu kitaptan bağımsız olarak, Sfenks'in çok daha eski olduğunu savunan başka iddialar da dolaşır; örneğin Schwaller de Lubicz, John Anthony West ve jeolog Robert Schoch'un savunduğu "su erozyonu hipotezi" ve Sfenks'in MÖ 10.500 civarında yapıldığını öne süren Orion korelasyon kuramı. Ana akım bilim bunları da sözde arkeoloji sayar: Orion korelasyon kuramını destekleyen metin, olgu ya da arkeolojik kanıt yoktur; su erozyonu hipotezi ise arkeolojik, iklimsel ve jeolojik kanıtlarla çelişir. Bu konu için Tanrıların Parmak İzleri sayfamıza bakabilirsiniz.
Dendera "ampulleri": kabartma ne diyor?
Dendera'daki Hathor Tapınağı'nın kriptalarında, bir nilüfer çiçeğinden çıkan ve oval bir kap (hn) içinde duran yılan biçimindeki Harsomtus kabartmaları vardır. Kabın, gök tanrıçası Nut'un rahmini temsil ettiği düşünülür. Kabartmaların çevresindeki hiyeroglif metinler, altın, değerli taş ve "metal" ile yapılmış, "dört avuç" ya da "bir kübit" yüksekliğinde tapınak heykellerini tarif eder. Yani bu, bir kült nesnesinin ölçüsüdür, elektrik aygıtının değil. Mısırbilimci Wolfgang Waitkus, kriptalardaki metinleri doktora çalışmasında (1997'de yayımlandı) çevirmiş ve 2002'de yayımladığı makalede kabartmaların mitolojik gök-yer ayrımı ve güneş döngüsüyle ilgili kült nesneleri olduğunu göstermiştir; Waitkus aynı zamanda diploma sahibi bir fizikçidir, dolayısıyla "Mısırbilimci elektriği bilemez" itirazı bu örnekte geçerli değildir. Ampul yorumuna dayanak yapılan şeylerden biri, Norman Lockyer'ın, mezar odalarında is izi bulunmamasının elektrik lambasıyla açıklanabileceği yönünde bir meslektaşının şaka yollu önerisini geçerken anmasıdır; Bolko Stern ise Mısır'da elektriği kullanmaya yarayan hiçbir araca rastlanmadığını yazmıştır. Dendera'nın gökbilimle ilgili ünlü eseri ise Dendera Zodyağı'dır: Antik gökyüzü haritaları: Dendera Zodyağı'ndan Uluğ Bey'e sayfamıza bakın.
Yöntem sorunu
Arkeolog Kenneth Feder, Däniken'in yaklaşımını Avrupa merkezli bulur; John Flenley ve Paul Bahn bu tür yorumların atalarımızın gerçek başarılarını görmezden geldiğini söyler. Michael Shermer'e göre ise açıklanamayan her şeyi uzaylıya yormak "cehalete başvuru" safsatasıdır. Bilim dünya dışı yaşamı ciddiye alır ama kanıtla: Dünya dışı yaşam arayışı sayfamıza bakın. Piramit iddialarının genel incelemesi için ise Antik astronot iddiaları: Piramitleri uzaylılar mı yaptı? yazımız var.
Etkisi
Däniken'in kitapları 32 dile çevrildi; kendi beyanına göre toplam tirajı 2021'de 70 milyonu aştı. Bu kitabın İngilizce baskısı 1996'da Berkley tarafından yayımlandı. Kitabın tek başına bilinen bir ödülü ya da bilimsel etkisi yok; etkisi, yazarın bütününün popüler kültüre katkısıyla birlikte düşünülür. Däniken'in fikirleri Yıldız Geçidi (Stargate) gibi yapımlara ilham verdi; bu yapımlar iddiayı ciddiye almaz, yalnızca hikâye aracı olarak kullanır. Ayrıca Erich von Däniken sayfamızda yazarın hayatı ve öteki kitapları var.
Uyarlamaları
Kitabın doğrudan bir film ya da dizi uyarlaması bilinmiyor. Däniken'in ilk kitabı 1970'te belgesel filme çevrilip Oscar'a aday olmuştu; ama o, bu kitapla aynı değildir.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Bu kitap bir Mısırbilim eseri değil, Mısır'ı uzaylı bağlamında yorumlayan bir popüler kitaptır. Mısırbilim konusunda merak duyup antik astronot iddialarının bu alandaki versiyonunu görmek isteyen okur için bilgilendirici olabilir; ama eleştirel okunmalıdır: Her örnekte "kanıt ne, kim buldu, başka nasıl açıklanabilir?" diye sorun. Däniken'e ilk kez başlayacaksanız önce Tanrıların Arabaları'ndan başlayın. Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadık; eski baskıları sahaf ve kütüphanelerde aramak gerekebilir. Bilimsel karşı okuma için Soluk Mavi Nokta ve Kozmos iyi seçeneklerdir.
Yazarın diğer kitaplarıTümü →
Skies Afire (Däniken ve Biglino): iddiaları ve bilimin cevabıErich von DänikenGizem / sözde bilim
Botschaften aus dem Jahr 2118 (Erich von Däniken): iddiaları ve bilimin cevabıErich von DänikenGizem / sözde bilim
War of the Gods (Erich von Däniken): iddiaları ve bilimin cevabıErich von DänikenGizem / sözde bilim
Eyewitness to the Gods (Erich von Däniken): iddiaları ve bilimin cevabıErich von DänikenGizem / sözde bilim
The Gods Never Left Us (Erich von Däniken): iddiaları ve bilimin cevabıErich von DänikenGizem / sözde bilim
Was ich jahrzehntelang verschwiegen habe (Däniken): iddiaları ve bilimin cevabıErich von DänikenGizem / sözde bilim
























