Yıldız Geçidi (Stargate)

Mısır'daki bir kazıdan çıkan dev bir halka, başka bir gezegene açılan bir kapı olursa ne olur? Roland Emmerich'in 1994 yapımı Yıldız Geçidi, bu soruyu antik Mısır mitolojisiyle uzay macerasını harmanlayarak yanıtlıyor. Türkiye'de 3 Mart 1995'te vizyona giren film, kendi başına bir gişe başarısı olmasının yanı sıra üç televizyon dizisine ve on yıllarca süren bir evrene kapı araladı.

Konusu

Hikâye 1928'de Gize'de başlıyor. Arkeolog Paul Langford, hiyerogliflerle kaplı taşların altında amacı bilinmeyen metal bir halka buluyor. Aradan geçen yıllarda halka, ABD Hava Kuvvetleri'nin Colorado'daki gizli bir tesisine taşınıyor. 1994'te, akademik çevrelerde dışlanmış dilbilimci ve Mısırbilimci Daniel Jackson projeye çağrılıyor ve ekibin yıllardır üzerinde çalıştığı çevirileri kısa sürede düzeltiyor: Taşlar, altı takımyıldızı adres olarak kullanan ve yedinci sembolle çıkış noktasını belirleyen bir “yıldız geçidi”ni anlatıyor.

Halkanın yedi kilidi yerine oturduğunda bir solucan deliği açılıyor. Jackson, kişisel bir trajedinin ardından görevi kabul etmiş Albay Jack O'Neil ve küçük bir askerî ekiple birlikte geçitten geçiyor. Karşılarında çöl gibi bir gezegen, dev bir piramit ve eski Mısır dilinin bir türevini konuşan insanlar var. Bu insanları kendisini tanrı Ra olarak tanıtan bir varlık yönetiyor. Ekibin geri dönebilmesi için ise kaybolmuş tek bir sembolü bulmaları gerekiyor.

Yapım ve oyuncular

Senaryoyu Emmerich ile yapımcı Dean Devlin birlikte yazdı. Ekip, filmdeki eski Mısır yazısının ve konuşulan dilin olabildiğince doğru olması için Mısırbilimci Stuart Tyson Smith'i yapıma dahil etti. Geçidin kendisi başlangıçta siyaha boyanmıştı; ancak kameraya dev bir lastik gibi göründüğü için son anda gümüş rengine çevrildi. Gizli tesisi canlandıran ve filmin en büyük dekoru olan set, Long Beach'teki eski Spruce Goose kubbesine kuruldu.

Görsel efektlerde Jeff Kleiser'in 40 kişilik ekibi çalıştı. Geçidin açılışında görülen ve suya benzeyen dalgalanma tamamen bilgisayarda üretildi; açılış anındaki su hortumu ise bir su tankına hava topu ateşlenerek çekildi. İlk denemede basınç o kadar yüksek ayarlandı ki tanktaki suyun tamamı kameranın ve ekibin üzerine boşaldı. Müzikleri, Amerikan sinemasındaki ilk büyük işine imza atan David Arnold besteledi.

Albay O'Neil'i Kurt Russell, Daniel Jackson'ı James Spader, Ra'yı ise The Crying Game ile tanınan Jaye Davidson canlandırıyor. Viveca Lindfors, Alexis Cruz ve Mili Avital de kadroda. Russell, rolü birkaç kez geri çevirdi; sonradan kendisine senaryonun eski bir taslağının gönderildiği anlaşıldı ve çekim senaryosunu okuyunca kabul etti.

Film ABD'de 28 Ekim 1994'te gösterime girdi. 55 milyon dolarlık bütçesine karşılık dünya genelinde 196,6 milyon dolar hasılat elde etti ve o güne kadar ekim ayında vizyona giren filmler arasında en yüksek açılış hafta sonu rekorunu kırdı. Eleştirmenler ikiye bölündü: Roger Ebert filme dört üzerinden tek yıldız verirken bazı yazarlar onu “anında kült olacak bir klasik” olarak niteledi. Film en iyi bilimkurgu filmi dalında Saturn Ödülü kazandı.

Evrendeki yeri

Emmerich ve Devlin hikâyeyi bir üçlemenin ilk halkası olarak düşünmüştü, ancak devam filmleri hiç çekilmedi. Bunun yerine 1997'de filmin ardından gelen Yıldız Geçidi SG-1 başladı; onu Yıldız Geçidi Atlantis ve Yıldız Geçidi Evren izledi. Dizilerde bazı karakterlerin adları ve oyuncuları değişse de temel fikir bu filmden geliyor. Bütün yapımların hangi sırayla izlenebileceğini Yıldız Geçidi izleme sırası sayfamızda bulabilirsiniz. İkili, iki yıl sonra bu kez dünyayı istilacılara karşı savunan Kurtuluş Günü filmini çekti.

Bilim ne diyor?

Filmin merkezindeki solucan deliği, bilimkurgunun uydurduğu bir kavram değil. Fizikte solucan deliği, uzay-zamanın iki uzak noktasını birbirine bağlayan varsayımsal bir tünel olarak tanımlanıyor ve Einstein'ın genel görelilik denklemlerinin bir çözümüne dayanıyor. Ancak böyle bir yapı bugüne kadar hiç gözlenmedi. İçinden geçilebilecek bir solucan deliğinin açık kalabilmesi için, kuramsal hesaplara göre negatif enerji yoğunluğuna sahip ve “egzotik madde” denen, varlığı kanıtlanmamış bir maddeye ihtiyaç var.

Takımyıldızların adres olarak kullanılması ise kulağa hoş gelse de pratikte sorunlu. Bir takımyıldızı oluşturan yıldızlar, yalnızca Dünya'dan bakınca yan yana görünüyor; gerçekte birbirlerinden çok farklı uzaklıklarda duruyorlar. Başka bir gezegenden bakıldığında aynı desenler tanınmaz hâle gelir. Üstelik yıldızlar uzayda hareket ettiği için gökyüzündeki konumları binlerce yıl içinde değişiyor; Güneş'e en yakın yıldız Proxima Centauri bile gökyüzünde fark edilir bir hızla yer değiştiriyor. Binlerce yıl önce ayarlanmış bir adres defterinin bugün hâlâ işlemesi bu yüzden pek olası değil.

Filmin bir başka dayanağı, piramitleri dünya dışı varlıkların yaptırdığı fikri. Film bu düşünceyi Jackson'ın “çevresinde pek kabul görmeyen” kuramı olarak sunuyor ve gerçek dünyada da durum farklı değil: Arkeologlar Mısır piramitlerinin eski Mısırlılar tarafından inşa edildiği konusunda hemfikir. Yine de film, eski Mısır dilini ve yazısını uzman desteğiyle beyazperdeye taşıyarak bir bilimkurgu yapımı için alışılmadık bir özen gösteriyor.

Etkisi

Yıldız Geçidi, lazer tabancaları yerine sıradan ateşli silahlar taşıyan askerleri uzaylılarla karşı karşıya getirmesiyle türün içinde kendine özgü bir yer edindi. Asıl mirası ise ardından gelen dizilerle kuruldu: SG-1 tek başına on sezon sürdü. Filmden yola çıkan iki video oyunu da yayımlandı. Ocak 1995'te bir öğretmenin, filmin konusunun kendi senaryosundan alındığını öne sürerek açtığı dava ise mahkeme dışında uzlaşmayla sonuçlandı.

Kısaca

• Yıl: 1994 (Türkiye'de 3 Mart 1995)
• Yönetmen: Roland Emmerich
• Senaryo: Dean Devlin, Roland Emmerich
• Süre: 121 dakika
• Oyuncular: Kurt Russell, James Spader, Jaye Davidson, Viveca Lindfors
• Ödül: En iyi bilimkurgu filmi Saturn Ödülü
• Devamı: Yıldız Geçidi SG-1, Atlantis ve Evren dizileri