Voices from the Moon (Andrew Chaikin): konusu, Apollo ve okuma rehberi

Voices from the Moon: Apollo Astronauts Describe Their Lunar Experiences ("Ay'dan Sesler: Apollo Astronotları Ay Deneyimlerini Anlatıyor"), uzay tarihçisi Andrew Chaikin'in Victoria Kohl ile birlikte hazırladığı, 2009'da Viking Studio tarafından New York'ta yayımlanan görsel ağırlıklı bir Apollo kitabı. Kitabın temel fikri alt başlığında saklı: Ay'a gitmiş insanların o deneyimi kendi sözleriyle, fotoğraflarla birlikte anlatması.

Chaikin'in tanınmış kitabı A Man on the Moon Apollo'nun bütün hikâyesini bir tarihçi olarak anlatır. Voices from the Moon ise daha küçük ve daha duygusal bir kitap: büyük tarihi tekrar etmek yerine, Ay'ın yüzeyinde bulunmanın nasıl bir his olduğuna odaklanır. Aynı yazarlar 2009'da, Alan Bean'in resimlerinin yer aldığı ve Apollo'nun ilk uçuşlarını anlatan Mission Control, This Is Apollo adlı başka bir kitap daha yayımladı; iki kitap aynı yıl ve aynı yayınevinden çıktı.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın konusu, Apollo programının insan yüzü: Ay'a ayak basmış ya da Ay yörüngesinde uçmuş astronotların gördükleri, hissettikleri ve hatırladıkları. Yazarın kendi sitesi kitabı, Ay astronotlarından alınmış fotoğraflar ve birinci elden anlatımlar içeren bir çalışma olarak tanıtır.

Böyle bir kitabın değeri, Apollo'ya dair bilginin çoğunun belgelere ve raporlara dayanmasında yatar. Teknik raporlar bir görevin ne yaptığını söyler; ama oradaki insanın neyi fark ettiğini, neyin onu şaşırttığını ancak kendi ağzından duyarsınız. Voices from the Moon bu boşluğu doldurmayı amaçlar. Bu sayfa kitaptaki anlatımları tek tek aktarmaz; yalnızca kitabın ne yaptığını ve kimin işine yarayacağını özetler.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Voices from the Moon bir olay örgüsü olan roman gibi okunmaz; ana fikirleri tematik bir derlemedir. Kitabın bütünündeki birkaç eksen şöyle özetlenebilir.

Birinci ana fikir, Ay yolculuğunun kişisel bir deneyim olduğudur. Apollo çoğu zaman bir ulusal başarı ya da Soğuk Savaş'ın parçası olarak anlatılır; kitap ise aynı olaya tek tek insanların penceresinden bakar. Ay'a inen on iki kişi ile yörüngede kalan ya da Ay çevresinde uçan astronotlar aynı programda çok farklı roller üstlendi; tanıklık türü bir kitap bu farkları görünür kılma imkânı verir.

İkinci ana fikir, görüntünün ve sözün birbirini tamamladığıdır. Apollo'nun fotoğrafları dünyanın en tanınmış görüntüleri arasındadır, ama fotoğraf bir manzaranın nasıl hissettirdiğini göstermez. Kitap, görselleri astronotların kendi sözleriyle eşleştirerek hem Ay manzarasını hem de o manzarayı gören kişinin bakışını birlikte sunmayı hedefler.

Üçüncü ana fikir, tanıklığın zamanla değerinin artmasıdır. Apollo'nun üzerinden onlarca yıl geçtikçe tanıkların sayısı azalıyor; bu yüzden astronotların kendi ağzından kaydedilmiş anlatımlar bir tür kalıcı arşiv işlevi görüyor.

Dördüncü ana fikir, Apollo'nun tek bir an olmadığıdır. Kitap, Ay yolculuğunu bir uçuş planından çok, bir süreç olarak ele alır: hazırlık, yolculuk, yüzeyde geçen saatler ve dönüş. Böylece Ay'a ayak basmanın, uzun bir emeğin ve riskin son halkası olduğu hatırlanır. Program sırasında yaşanan kayıplar, örneğin 1967'deki Apollo 1 kabin yangını ve Apollo 13'te iptal edilen iniş, bu emeğin bedelini gösterir.

Kitabın sonu bir yargı ya da büyük bir sonuç sunmaz. Ay'a gidişin, insanın dünyaya ve kendine bakışını nasıl etkilediğini, okurun kendi çıkarımına bırakır. Kitabın gücü de buradadır: tarihi tek bir sese indirgemeden, çok sesli bir anlatı kurmaya çalışır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Andrew Chaikin, 24 Haziran 1956 doğumlu, ABD'li bir yazar, konuşmacı ve bilim gazetecisi; Vermont'ta yaşıyor. Brown Üniversitesi'nde jeoloji okurken NASA'ya bağlı Caltech Jet Propulsion Laboratory'de Viking programında çalıştı. 1999-2001 arasında Space.com'da uzay ve bilim editörlüğü yaptı, 2008-2011 arasında Montana State University'de öğretim üyesi olarak görev aldı. 2013'te NASA'nın Apollo 8'in ünlü Dünya doğuşu (Earthrise) fotoğrafının çekilişini yeniden canlandıran videosunun metnini yazıp seslendirdi.

Kitap 2009'da, Apollo 11'in 40. yıl dönümü yılında yayımlandı. Aynı yıl yayımlanan Mission Control, This Is Apollo ile birlikte, Chaikin ve Kohl'un Apollo'ya 2009'da iki ayrı kitapla döndüğünü gösterir.

Kitaptaki bilim: Ay deneyimi ve gerçek Ay

Apollo'nun dönüm noktaları kitabın arka planını oluşturur. Apollo 8, insanlı bir görevin alçak Dünya yörüngesinden çıkıp başka bir gök cisminin, yani Ay'ın yörüngesine girdiği ilk görev oldu; Apollo 11 ise insanları Ay yüzeyine indiren ilk görevdi. 20 Temmuz 1969'daki bu iniş, yaklaşık 650 milyon kişi tarafından televizyondan izlendi. Başkan Kennedy'nin 1961'de koyduğu hedef, böylece sekiz yıl içinde gerçekleşti ve Apollo 17 ile Aralık 1972'de programın son inişi yapıldı.

Voices from the Moon bir bilim kitabı değil, ama anlattığı deneyimin her ayrıntısı bilimsel gerçeklere dayanır. Apollo programı 1961-1972 arasında sürdü; altı iniş görevinde on iki kişi Ay'da yürüdü ve son üç görevde astronotlar Ay arabası da kullandı. Programın Ay'dan getirdiği yaklaşık 382 kilogram (842 libre) kaya ve toprak, Ay'ı anlamamızın temel malzemesi oldu.

Astronotların en çok anlattığı ayrıntılardan biri Ay tozudur. Ay'ın yüzeyini kaplayan gevşek malzemeye regolit denir; milyarlarca yıl boyunca göktaşı çarpmalarının ve yüklü parçacıkların kayaçları giderek daha ince tanelere öğütmesiyle oluşmuştur. Taneler keskin ve çok yapışkandır, barut gibi kokar ve tat verir; ekipmana yapışması ve solunduğunda akciğere zarar verebilmesi nedeniyle gelecekteki Ay görevleri için de ciddi bir sorun olarak görülüyor. Daha fazlası için Ay'ın yüzeyi sayfasına bakabilirsiniz.

Bilimsel olarak ilginç bir örnek de Apollo 17'ye aittir. Bu görevin astronotları Ay yörüngesindeyken gündoğumundan ve günbatımından kısa süre önce ufukta "şeritler" ve "alacakaranlık ışınları" gördüklerini kaydedip çizdiler. Bu gözlem, tozun elektrostatik olarak yüzeyden yükseldiğini öne süren bir modelle ilişkilendiriliyor; model NASA Goddard'da 2005'te önerildi ve hâlâ kesin bir kanıt değil, bir açıklama önerisi. Aynı görevde Shorty Krateri'nde bulunan turuncu toprak ise Ay'da geçmişte yaşanan volkanik fışkırmaların izini taşıyan bir bulgu olarak anılır.

Ay'ın atmosferi son derece zayıftır ve yüzeydeki ince toz bu seyrek ortamda bile hareket edebilir. Ay yüzeyinden yapılan gözlemler ve örnekler, Ay'ın oluşumu ve tarihi hakkındaki bilgilerimizi büyük ölçüde belirledi; konuyu Ay nasıl oluştu? sayfasında bulabilirsiniz.

Etkisi ve uyarlamalar

Voices from the Moon, Chaikin'in ana eseri değil; ama onun çizdiği çizgiye, yani Apollo'yu insanların penceresinden anlatma çizgisine hizmet eder. Asıl etkili eseri A Man on the Moon: Viking tarafından 1994'te yayımlandı, 2007'de Penguin Tom Hanks'in önsözü ve yazarın yeni bir sonsözüyle yeniden bastı. Bu kitap, HBO'nun 12 bölümlük From the Earth to the Moon (Dünya'dan Ay'a) dizisinin temeli oldu; dizi 1998'de 5 Nisan-10 Mayıs arasında yayımlandı, Emmy'de en iyi mini dizi ödülünü ve Altın Küre'de en iyi mini dizi ya da televizyon filmi ödülünü kazandı. Chaikin dizinin ilk bölümünde kısa bir rolle de göründü.

Voices from the Moon'un kendisinin bir film ya da dizi uyarlaması yok. Apollo'nun görüntülerle anlatımını merak edenler için sitemizdeki Apollo 11 belgeseli ve Apollo 13 filmi kitabın tamamlayıcısı olabilir.

Kitabı okurken göz önünde tutulması gereken bir nokta, tanıklığın doğası gereği öznel olmasıdır. Astronotlar, onlarca yıl sonra, kendi bakış açılarından anlatır; bu da onları değerli ama tek başına yeterli olmayan bir kaynak yapar. Teknik ayrıntılar ve tarihî kronoloji için resmî NASA kayıtlarıyla ve A Man on the Moon gibi kapsamlı tarih kitaplarıyla birlikte okumak en sağlıklısıdır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Apollo'ya yeni başlayanlar: Görsel ağırlıklı, kısa bir kitap olduğundan iyi bir giriş sayılabilir; ardından A Man on the Moon ile derine inebilirsiniz.
• Apollo'yu bilenler: Bildiğiniz hikâyeyi astronotların kendi sesinden yeniden duymak için. Bu kitapla The Last Man on the Moon ve Moonwalker gibi astronot anıları iyi gider.
• Öğretmenler ve öğrenciler: Fotoğraflı yapısı, sınıfta Ay yüzeyini ve Apollo görevlerini anlatmak için kullanışlı.

Kısaca: Voices from the Moon, Apollo'nun tarihini baştan anlatmayan, tanıklığın kendisine alan açan bir kitap. Büyük anlatıyı A Man on the Moon'dan alın, bu kitabı onun yanındaki insan sesi olarak okuyun.