Rockets and People (Boris Çertok): Sovyet uzay programının içeriden anıları

Rockets and People (Rusça özgün adı Rakety i lyudi, "Roketler ve İnsanlar"), Sovyet roket ve uzay programının kontrol sistemleri mühendisi Boris Yevseyeviç Çertok'un (Boris Chertok) dört ciltlik anılarıdır. Çertok, Sovyet uzay programının kurucu figürü Sergey Korolyov'un yardımcılarından biriydi ve Sputnik'ten Gagarin'e, Ay yarışından uzay istasyonlarına kadar programın hemen bütün büyük dönüm noktalarında görev aldı. Anıların ilk cildi 1994'te Moskova'da yayımlandı, diğer üçü 1996, 1997 ve 1999'da geldi. NASA Tarih Bölümü kitabı tarihçi Asif Siddiqi'nin editörlüğünde İngilizceye kazandırdı ve dört cildi 2005-2011 arasında NASA SP-4110 numarasıyla yayımladı. İngilizce baskı NASA'nın sitesinden ücretsiz indirilebiliyor.

Kitap ne anlatıyor?

NASA'nın tanıtımındaki temel fikir şudur: Batı'da Sovyet uzay programı hakkında çok şey yazıldı, ama Rus başarılarının arkasındaki insanların kendi ağzından anlattıklarını okuyan Batılı pek az oldu. Çertok'un anıları bu boşluğu dolduruyor. Kitap, yazarın 1930'da Moskova yakınlarındaki bir uçak fabrikasında elektrikçi olarak başlayan ve altmış yılı aşan meslek hayatını izler. Ama bir mühendisin kişisel öyküsünden çok daha fazlasıdır: Stalin dönemi havacılığından Soğuk Savaş füzelerine, insanlı uçuşlardan başarısız Ay programına kadar bir toplumun uzaya çıkma çabasının içeriden yazılmış kaydıdır.

Çertok kendini bir tarihçi olarak görmez. Giriş bölümünde, kitaplarının sıkı bir tarih araştırması olmadığını ve her anı gibi öznel olduğunu açıkça söyler. Editör Siddiqi de aynı uyarıyı yapar: Bu, dev bir girişimin bir kişinin belleğinden süzülmüş hâlidir ve aynı olaylara tanık olan başkaları onları farklı hatırlayabilir. Kitabın gücü, teknik ayrıntıyı insan hikâyeleriyle ve Sovyet toplumunun genel tablosuyla bir arada vermesinden gelir. Çertok, 1930'ların ünlü Arktik uçuşlarını anlatırken aynı dönemde Büyük Terör'ün havacılık sanayisini nasıl kırıp geçirdiğini de yazar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Birinci cilt: Çertok'un çocukluğu, 1920'lerin Moskova'sında okul yılları, Fili'deki 22 Numaralı Fabrika'da genç bir mühendis olarak yetişmesi ve Bolhovitinov tasarım bürosundaki çalışmaları anlatılır. Savaş yıllarında Sovyetler Birliği'nin ilk roket motorlu uçağı BI üzerinde çalışan ekipte yer alır. Cilt, 1945-1946'da Almanya'ya giden ve ele geçirilen V-2 füze teknolojisini inceleyen Sovyet heyetiyle biter. Peenemünde, Nordhausen, Dora toplama kampı, Almanya'da kurulan Institut RABE ve Alman uzmanların 1946'da Sovyetler Birliği'ne götürülmesi bu bölümün konularıdır. Korolyov ve Valentin Glushko ile ilk tanışmalar da burada geçer.

İkinci cilt: Moskova yakınlarındaki Podlipki'de (bugünkü Korolyov kenti) kurulan NII-88 enstitüsünde V-2'nin Sovyet kopyası üretilir. Ardından R-2, R-5M ve sonunda dünyanın ilk kıtalararası balistik füzesi R-7 gelir. Çertok, Kazakistan bozkırında Baykonur fırlatma üssünün kuruluşunu, 4 Ekim 1957'deki Sputnik fırlatışını ve Ay'a, Mars'a, Venüs'e gönderilen ilk sondaları anlatır. Cilt, 1960'ta bir füze hazırlığı sırasında çok sayıda mühendisin ölümüne yol açan "Nedelin felaketi" ile kapanır.

Üçüncü cilt: 1961-1967 arası, Sovyet uzaycılığının "altın çağı" olarak hatırlanan dönemdir. Gagarin'in uçuşu, Vostok ve Voshod görevleri, casus uyduları, Molniya-1 haberleşme uydusu, Ay'a ilk yumuşak iniş ve tasarımcılar arasındaki sert rekabet anlatılır. Çertok Küba füze krizini, nükleer füzeleri hazırlayan tarafın gözünden aktarır. Cilt, Korolyov'un ve Gagarin'in erken ölümleri ile Soyuz-1'de hayatını kaybeden Vladimir Komarov'un 1967'deki trajedisiyle ağırlaşır.

Dördüncü cilt: Ağırlıklı olarak 1968-1974 arasını ve gizli Sovyet insanlı Ay programını konu alır. Merkezde dev N-1 roketi vardır. Korolyov ile Glushko'nun yakıt seçimi yüzünden bozulan ilişkisi, motorların başka bir büroya verilmesi ve N-1'in dört fırlatmasının dördünün de başarısız olması ayrıntılı anlatılır. Ardından Çertok'un da aralarında olduğu bir mühendis grubunun, Ay programının enkazından ilk Salyut uzay istasyonunu çıkarışı gelir. 1971'de Soyuz-11 mürettebatının dönüşte ölümü, 1974'te büronun başındaki Vasili Mişin'in görevden alınması, N-1'in durdurulması ve Energiya-Buran projesinin başlangıcı cildin son durakları arasındadır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Boris Çertok 1912'de, o zaman Rus İmparatorluğu'na bağlı olan Łódź'da doğdu, üç yaşındayken ailesiyle Moskova'ya taşındı. 1946'da NII-88'de kontrol sistemleri bölümünün başına geçti. Korolyov'un OKB-1 bürosu 1956'da enstitüden ayrılınca onun yardımcısı oldu. Vostok, Voshod, Soyuz, Salyut, Energiya ve Buran projelerinde görev aldı ve 1992'de emekli oldu. 14 Aralık 2011'de, 99 yaşında Moskova'da öldü.

Siddiqi'nin dizi girişine göre Çertok'un adı meslek hayatının büyük bölümünde devlet sırrıydı. Ara sıra kamuya yönelik yazı yazdığında "Boris Yevseyev" takma adını kullanıyordu. Adı ilk kez 1987'de, Sputnik'in otuzuncu yılı için İzvestiya gazetesinde yapılan bir söyleşide basına yansıdı. Glasnost döneminin açtığı alanda önce Korolyov üzerine makaleler yayımladı, 1992'de de İzvestiya'daki bir yazı dizisinde Sovyet füze programının Alman kökenlerine ışık tuttu. Anılara bu çalışmalardan yola çıkarak başladı. Başlangıçta yalnızca savaş sonrası yıllarını bir, bilemediniz iki ciltte anlatmayı düşünüyordu, ama ilk cilde gelen ilgi onu dört cilde ulaştırdı.

İngilizce baskı basit bir çeviri değildir. Siddiqi'ye göre Çertok ciltlerin çoğuna yepyeni bölümler yazdı, eski metni düzeltip güncelledi. Bu yüzden İngilizce ciltler anıların en güncel ve son hâli sayılır. Çeviriyi Houston'daki TechTrans International ekibi yaptı. Projenin itici gücü ise Wernher von Braun'un Huntsville ekibinden gelen NASA mühendisi Jesco von Puttkamer'di. Çertok bütün ciltleri, eşi Yekaterina Golubkina'nın anısına adadı.

Kitaptaki bilim

Çertok'un uzmanlık alanı kontrol sistemleriydi, yani bir roketin ya da uzay aracının yönünü, motorlarını ve uçuş sırasını yöneten elektrik ve elektronik "sinir sistemi". Kitap bu yüzden roket biliminin genellikle gözden kaçan bir yanına, güdüm ve denetime yakından bakar. Dördüncü ciltte anlatılan KORD sistemi bunun en çarpıcı örneğidir: N-1'in ilk üç kademesindeki toplam 42 motoru izleyip eşgüdümlemek için tasarlanmıştı. Yalnızca ilk kademede 30 NK-15 motoru bulunuyordu. Bu kadar çok motorun birlikte çalışması, tek bir motordaki arızanın bütün roketi tehlikeye atabileceği anlamına geliyordu. Siddiqi'ye göre ilk kademenin bütün olarak yerde ateşlenip sınanmaması kritik bir yanlış karardı ve fırlatma kazalarının birçoğunu önleyebilirdi.

Kitap yakıt kimyasının siyasete nasıl dönüştüğünü de gösterir. Glushko, oda sıcaklığında depolanabilen ve birbirine değince kendiliğinden tutuşan (hipergolik) ama zehirli yakıtları savunuyordu. Korolyov ise çok düşük sıcaklıkta tutulması gereken kriyojenik yakıtları, özellikle verimliliği en yüksek bileşim olan sıvı hidrojen ile sıvı oksijeni geleceğin yolu olarak görüyordu. Anlaşmazlık çözülemeyince N-1'in motorları Kuznetsov'un bürosuna verildi ve roket sonunda kerosen ile sıvı oksijen yakan motorlarla uçtu. Siddiqi'nin hatırlattığına göre Korolyov bu görüşte yalnız değildi, ABD'de NASA da sıvı hidrojenli motorlara büyük yatırım yapmıştı. Glushko'nun ise güçlü bir müttefiki vardı: Sovyet ordusu.

Uzay araştırmasıyla bugüne uzanan bağ da güçlüdür. İkinci ciltte gelişimi anlatılan R-7, aslında bir nükleer füze olarak tasarlanmıştı, ama taşıma kapasitesi Sputnik'i ve Gagarin'i yörüngeye taşımaya yetti. Bu roket ailesinin modernleştirilmiş üyesi Soyuz-2, bugün de Rusya'nın uzay programının temel taşıyıcısıdır. Dördüncü ciltte anlatılan uzun süreli yörünge istasyonu tasarımı ise Salyut istasyonlarının, Mir'in çekirdek modülünün ve sonunda Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki Zvezda modülünün temeli oldu. Çertok'un son bölümde işlediği bir başka konu, uzay araçlarında insan denetimi ile otomatik denetim arasındaki gerilimdir. Başarısız ve başarılı kenetlenmeler üzerinden anlatılan bu tartışma, Sovyetlerin buluşma ve kenetlenme sistemlerine yaptığı büyük yatırımın Uluslararası Uzay İstasyonu döneminde nasıl karşılığını bulduğunu anlamaya yardım eder.

Etkisi ve ödülleri

Siddiqi, Çertok'un anılarını bir Sovyet uzay programı emektarının yazdığı en önemli anılardan biri sayar. Ona göre kitap, Sovyet döneminin ağır sansürlü yayınlarının yerini alan "ikinci kuşak" kaynakların öncülerindendir ve tarihçileri arşiv belgelerine dayanan "üçüncü kuşak" araştırmalara yönlendirmiştir. Dört cilt İngilizceden önce Almancaya da çevrildi. Kitabın aldığı bir ödüle dair doğrulanmış bir bilgiye ulaşamadık. Yazarı ise Sosyalist Emek Kahramanı unvanı, ilk yapay uydulara katkısı için 1957 Lenin Ödülü ve Soyuz-Apollo projesi için 1976 SSCB Devlet Ödülü gibi pek çok onur aldı. Bir asteroit de onun adını taşır: 6358 Chertok.

Uyarlamalar ve ilgili yapımlar

Rockets and People filme ya da diziye uyarlanmadı. Kitabın anlattığı olayların bir kısmı ise sinemaya taşındı. Gagarin'in uçuşu için Gagarin: Uzaydaki İlk İnsan filmine, Salyut istasyonlarının sonraki yıllarına dair bir kurtarma görevi için Salyut-7 filmine ve onun gerçeklerle karşılaştırıldığı Salyut-7 filmi ne kadar doğru? yazımıza bakabilirsiniz. Soyuz-11 trajedisinin bilimsel arka planı da Astronot uzayda ölürse ne olur? yazımızda ele alınıyor.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Her biri yüzlerce sayfalık dört cilt, yoğun teknik ayrıntı içerir. İngilizce NASA baskısı ücretsizdir. Sovyet uzay programını, Soğuk Savaş'ı ya da büyük mühendislik projelerinin içyüzünü merak eden, İngilizce uzun metin okumaktan çekinmeyen okur için eşsiz bir kaynaktır. İngilizce baskı olayları yaklaşık olarak kronolojik sırayla anlattığı için en doğal başlangıç birinci cilttir. Yalnızca uzay çağını merak edenler ikinci ciltteki Sputnik bölümleriyle ya da doğrudan Gagarin'le açılan üçüncü ciltle başlayabilir. Ay yarışının öteki yüzünü merak edenler için dördüncü cilt, ABD tarafını anlatan kaynaklarla birlikte okunduğunda çok şey öğretir. Bu dönemin genel çerçevesi için Ay'a yolculuklar sayfamız iyi bir giriş noktasıdır.