Dan Dare (Frank Hampson): konusu, bilimi ve okuma rehberi
Frank Hampson'ın 14 Nisan 1950'de Eagle dergisinde başlattığı çizgi roman, Venüs'e uçan pilot Dan Dare'i ve düşmanı Mekon'u İngiltere'nin en ünlü uzay macerasına dönüştürdü.
- Tür
- Çizgi roman
- Yazar
- Frank Hampson
- İlk yayın yılı
- 1950
Dan Dare, Pilot of the Future (Geleceğin Pilotu Dan Dare), 14 Nisan 1950'de İngiliz çocuk dergisi Eagle'ın ilk sayısında başlayan bir çizgi romandır. Yaratıcısı çizer Frank Hampson'dır. Dizinin kahramanı, Gezegenlerarası Uzay Filosu'nun başpilotu Dan Dare, Venüs'e yapılan ilk başarılı uçuşla tanışır; baş düşmanı ise iri kafalı, minik bedenli Mekon'dur. Hikâyeler yılı aşabilen uzun bölümlerle, her hafta renkli iki sayfa olarak yayımlandı.
Bu yazıda dizinin ne anlattığını, Hampson'ın çalışma biçimini, içindeki uzay bilimini ve bugünkü bilgilerle ne kadar örtüştüğünü, ayrıca nereden okunabileceğini topluyoruz. Çizgi romanın Türkçe baskısını doğrulayamadım; bu yüzden aşağıdaki özet İngilizce kaynaklardaki bilgiye dayanıyor.
Dan Dare ne anlatıyor?
Dizinin çıkış noktası basit: gelecekte Dünya, gezegenlerarası yolculuğu başarmış bir uygarlıktır ve Dan Dare bu uygarlığın seçkin pilotudur. Dare'in tam adı Daniel McGregor Dare'dir ve kurguya göre Manchester'da doğmuştur. Yanında, Wigan'lı yaveri Albert Fitzwilliam Digby bulunur; Digby serinin güldürü damarını taşır. Kadroda ayrıca Profesör Peabody, Sir Hubert Guest, Hank Hogan, Pierre Lafayette ve sonradan düzelen bir Treen olan Sondar gibi isimler de vardır.
Dizinin karşıtı Mekon'dur. Mekon, Venüs'ün kuzeyinde yaşayan sürüngen benzeri Treen'lerin yöneticisidir; devasa bir kafa ile körelmiş bir beden taşır ve havada duran bir koltuğa bağımlıdır. Her hikâye sonunda kaçıp daha kurnaz bir Dünya fethi planıyla geri döner. Amacı, bilimsel araştırma uğruna evreni yönetmektir; zaman zaman Dare'e kişisel bir hınç duyduğu da görülür. Mekon ilk kez 3 Kasım 1950 tarihli Eagle sayısında (30. sayı) göründü.
Hikâyeler uzun ve karmaşıktır. Dizinin ana bölümleri arasında Voyage to Venus, The Red Moon Mystery, Marooned on Mercury, Operation Saturn, Prisoners of Space ve üç bölümlük The Man from Nowhere sayılır. Kimi bölümler bir yıldan fazla sürdü.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Dan Dare tek bir kitap değil, on yedi yıla yayılan bir bölümler dizisidir; bu yüzden özeti iki katmanda veriyorum: ilk büyük hikâye ve dizinin genel gidişi. Ayrıntılı sahne dökümü yapmıyorum.
İlk hikâye Venüs seferiyle başlar. Dan Dare, Venüs'e yapılan ilk başarılı uçuşun pilotudur ve orada Treen'lerle, onların lideri Mekon'la karşılaşır. Mekon bu ilk karşılaşmada yenilgiye uğrar ama yok edilmez; dizinin bütün gidişini belirleyen kalıp da burada oturur: kahraman kazanır, kötü karakter kaçar ve daha büyük bir tehditle döner. Bu kalıp sayesinde Mekon, kahramanın kendisi kadar tanınan bir figür hâline geldi.
Sonraki hikâyeler Dare'i Güneş Sistemi'nin başka köşelerine götürür. Hikâye adları rotayı gösteriyor: Ay'ın gizemi (The Red Moon Mystery), Merkür'de mahsur kalış (Marooned on Mercury), Satürn'e giden bir operasyon (Operation Saturn) ve uzayda tutsak düşüş (Prisoners of Space). Bu hikâyelerin iç ayrıntılarını, doğrulayamadığım için burada aktarmıyorum. Ortak yön ise belli: aynı ekip, aynı sorun ve aynı karşıt, yani Dünya'nın güvenliği ile Mekon'un planları.
Bu uzun hikâyeler bir sürü kişinin elinden geçti. 1952'de, Marooned on Mercury sırasında Hampson'ın sağlığı bozulunca Harold Johns çizimi devraldı; Prisoners of Space sırasındaki yeni bir nüksün ardından hikâyeyi Don Harley tamamladı. Hampson 1955'te döndü ama 1959'da, uzun bir hikâyenin ortasında, üretim maliyeti tartışmaları yüzünden diziden ayrıldı. Yerine geçen Frank Bellamy'nin "üç boyutlu" sayılan çizgisi ve 1960'tan itibaren değişen tasarımlar, yuvarlak renkli roketlerin yerine açılı gümüş araçları getirdi. Dizi Eagle'da 1967'ye kadar sürdü.
Dizinin genel kuruluşu bu nedenle bir kapanıştan çok uzun bir seridir: her hikâye kendi içinde biter, ama kötü karakterin kaçışı bir sonrakini hazırlar. Dizi sonraki on yıllarda yeniden canlandırıldı (aşağıya bakınız), bu yüzden tek bir kesin "son" sayfası yoktur; Hampson'ın 1959'daki ayrılışı bile hikâyenin ortasında oldu.
Yazar ve yazıldığı dönem
Frank Hampson 21 Aralık 1918'de Audenshaw'da (Lancashire) doğdu, 8 Temmuz 1985'te Epsom'da öldü. Frank Hampson, 1949'da Anglikan rahip Marcus Morris'le yeni bir çocuk dergisi tasarladı; bu dergi 1950 Nisan'ında Eagle adıyla çıktı. Yayıncı Hulton Press'ti. Morris, dergiyi İngiltere'de o güne kadar yayımlanan çocuk yayınlarından çok daha olgun bir kalitede kurmak istediğini söylemişti.
Eagle'ın ilk sayısı yaklaşık 900.000 adet sattı; 1961'de bile haftada yaklaşık 500.000 satış sürüyordu. Dergi yirmi sayfanın sekizini dört renkli rotogravürle basıyordu ve kapakta Dan Dare vardı. Dergi 1950-1969 arasında 991 sayı çıktı, sonra rakibi Lion ile birleşti; 1982-1994 arasında yeniden yayımlandı.
Hampson'ın çalışma yöntemi de seriyi öne çıkaran etkenlerden biriydi. Southport'taki Churchtown semtinde "Old Bakehouse" adlı bir stüdyo kurdu; çizerler uzay gemilerinin ölçekli maketlerini ve kostümlü modelleri referans olarak kullandı. Daha sonra stüdyo Hampson'ın Epsom'daki evine taşındı. Aynı sayfa üzerinde dört çizere kadar çalışabiliyordu. Stüdyoda Harold Johns, Don Harley, Bruce Cornwell, Greta Tomlinson, Frank Bellamy ve Keith Watson gibi çizerler yer aldı. 1959'da Hulton Press satın alınıp Eagle yeni bir yayıncıya geçince maliyeti yüksek bulunan bu stüdyo sistemi dağıtıldı.
Hampson, 1975'te Lucca'da Yellow Kid ödülünü aldı; 1978'de Açık Üniversite'den (Open University) mezun oldu. Ölüm nedeni olarak inme ve boğaz kanserinin kalıcı etkileri belirtiliyor.
Çizgi romandaki bilim
Dizi, 1950'lerin uzay merakını yansıtıyordu; hikâyeleri "uzun, karmaşık" olarak kuruluydu. Bilim yazarı Arthur C. Clarke ilk altı ay boyunca dizinin "bilim ve olay örgüsü danışmanı" olarak anılıyor. Bu katkının ayrıntısını doğrulayamadığım için kapsamını abartmıyorum; ama dizinin makul görünen mühendislik ayrıntılarına önem verdiği açık.
Gerçek bilimle karşılaştırma en çok Venüs'te belirgin. NASA'nın verdiği bilgiye göre Venüs'ün yüzey sıcaklığı yaklaşık 467 °C'dir, yani kurşunu eritecek düzeydedir. Yüzey basıncı, Dünya'da deniz seviyesindeki basıncın yaklaşık 93 katıdır. Atmosfer çoğunlukla karbondioksittir ve kükürt asidinden oluşan yoğun bulutlarla örtülüdür. Venüs'te bir gün 243 Dünya günü sürer, yıl ise 225 Dünya günüdür; gezegen Dünya'nın tersi yönde döner. Yani bir Treen uygarlığının kuzeyde yaşaması bugünkü bilgiyle mümkün değildir.
Bu çelişkiyi dizinin kusuru saymak haksız olur: 1950'de Venüs'ün yüzeyi ölçülmüş değildi. Sovyetler Birliği'nin Venera programı 1961-1984 arasında yüzeye on sonda ulaştırdı; en uzun yaşayan sonda iki saat dayandı, en kısa yaşayan 23 dakika. NASA'nın Magellan aracı 1994'te görevini bitirmeden önce yüzeyi radarla haritaladı ve aşırı volkanizmanın izlediği, görece genç bir yüzey ortaya çıkardı. Dizinin bu bakımdan değeri, o günün bilinmeyenlerini inandırıcı bir macera kurgusuna çevirmesindedir.
Diğer duraklarda da aynı durum var. Satürn'ün gaz devi olduğunu ve üzerinde basılacak katı bir yüzey bulunmadığını bugün biliyoruz; Merkür'de ise Dare'in kurgusunun öngördüğü türden bir yaşam yok. Yine de dizi, gezegenlerin farklı koşullara sahip dünyalar olduğunu çocuk okura göstermesi bakımından uzay merakını büyüten bir giriş kapısıydı.
Etkisi ve ödülleri
Mekon, kahramanla yarışacak ölçüde ünlendi. Bilimkurgu dünyasında Doctor Who'daki Davros gibi sonraki kötü karakterlere esin verdiği söyleniyor; 1977'de kurulan punk grubu The Mekons adını ondan aldı; İngiliz siyasetçilere de takma ad olarak yakıştırıldı. Bazı yorumcular Mekon'u, bilimin gücüne duyulan artan güvensizliğin bir ifadesi olarak okudu.
Dizinin adı, çizgi roman dünyasındaki Eagle Ödülleri'nde de yaşıyor: ödüller adını dergiden alıyor ve ilk kez 1977'de verildi. Dan Dare'in kendisinin aldığı bir ödül bilgisini doğrulayamadım, bu yüzden yazmıyorum.
Uyarlamaları ve devam çalışmaları
- Radyo: Radio Luxembourg, 1951-1956 arasında Noel Johnson'ın seslendirmesiyle bir radyo uyarlaması yayınladı.
- 2000 AD (1977-1979): Dan Dare, 26 Şubat 1977'de 2000 AD dergisinde "iki yüzyıllık askıya alınmış canlılıktan" uyandırılmış olarak döndü; "punk" havalı, farklı karakterizasyonlu bir versiyondu ve Mekon hayatta kaldı.
- Yeni Eagle (1982-1994): Dergi yeniden çıkarıldı.
- Animasyon: 2000'lerin başında 26 bölümlük bilgisayar animasyonlu bir dizi yapıldı.
- Garth Ennis (2007-2008): Garth Ennis'in yazdığı, Gary Erskine'in çizdiği yedi sayılık mini seri, orijinal hikâyelerden yıllar sonrasında geçer.
- Spaceship Away (2003'ten beri): Rod Barzilay'ın kurduğu, posta yoluyla satılan bu dergi, Eagle'ın bıraktığı yerden devam ediyor ve Keith Watson ile Don Harley gibi eski Eagle çizerlerini çalıştırdı.
- Sesli oyun (2016): B7 Media, Ed Stoppard'ın başrolde olduğu bir sesli drama yayımladı.
Sitede Dan Dare'in bir film ya da dizi sayfası yok; bu yüzden uyarlama alanını boş bıraktım.
Karakterleri
- Dan Dare kimdir? Eagle'ın Venüs'e giden uzay pilotu
- Mekon kimdir? Dan Dare'in Venüslü dev kafalı baş düşmanı
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Dizi, 1950'lerin İngiliz uzay hayalini görmek isteyenler, klasik çizgi roman tarihine ilgi duyanlar ve retro bilimkurguyu sevenler için uygun. Ancak anlatım dilinin ve çizim anlayışının 1950'lere ait olduğunu bilmek gerekir.
İlk okuma için en doğru yol, yayın sırasını izlemektir: Voyage to Venus ile başlayıp The Red Moon Mystery, Marooned on Mercury ve Operation Saturn gibi Hampson dönemi hikâyelerine geçmek. Hawk Books'un 1987-1995 arasında 12 ciltlik baskısı ve Titan Books'un 2004'ten itibaren çıkardığı, ciltleri 96-144 sayfa arasında değişen sert kapaklı derlemeler bu hikâyeleri toplar. Hampson sonrası dönem (Bellamy ve sonrası) ayrıca bir okuma seçeneğidir ama çizim anlayışı belirgin biçimde farklıdır.
Aynı dönemin uzay çizgi romanlarını merak edenler için sitede Buck Rogers ve Fransız-Belçika ekolünden Valérian ve Laureline yazıları da var.

























