Valérian ve Laureline (Christin ve Mézières): konusu, bilimi ve okuma sırası

Valérian ve Laureline (Valérian et Laureline), senarist Pierre Christin ile çizer Jean-Claude Mézières'in yarattığı Fransız bilimkurgu çizgi roman serisidir. İlk adı Valérian, Uzay-Zaman Ajanı olan seri 1967'de Pilote dergisinde başladı, son albümü 2010'da çıktı. Bütün hikâyeler yirmi bir kadar albümde, bir kısa öykü derlemesinde ve bir ansiklopedide toplandı. Avrupa çizgi romanının dönüm noktalarından sayılan seri, 2017'de Luc Besson'un Valerian ve Bin Gezegen İmparatorluğu filmine dönüştü.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâye 28. yüzyılda başlar. İnsanlık zamanda ve uzayda anında yolculuk etmenin yolunu bulmuştur. Dünya'nın başkenti Galaxity, geniş bir Dünya Galaktik İmparatorluğu'nun merkezidir; Dünya'da halkın çoğu, Birinci Çember'in teknokratlarının yönettiği sanal bir rüya dünyasında tasasız bir hayat sürer. Uzay-Zaman Servisi ise imparatorluğun gezegenlerini korur ve zamanda başıboş dolaşanların yol açabileceği paradokslara karşı nöbet tutar. Valérian bu servisin bir ajanıdır.

Valérian, kurallara uyan, cesur ama pek parlak olmayan bir kahramandır; yaratıcıları onu dönemin korkusuz izci tipi kahramanlarına ve Amerikan süper kahramanlarına bir tepki olarak, sıradan bir adam gibi tasarladı. Laureline ise 11. yüzyıl Fransa'sından bir köylü kızıdır; ilk macerada Valérian'ı kurtarır, onunla birlikte Galaxity'ye gelir ve ajan olarak yetiştirilir. Seri ilerledikçe Laureline zekâsı, bağımsızlığı ve yetkililere karşı çıkabilen vicdanıyla hikâyenin asıl yıldızına dönüşür.

İlk albümler iyiyle kötünün çatıştığı düz macera öyküleriydi. Christin'in siyaset, sosyoloji ve etnolojiye ilgisi sayesinde sonraki albümlerde sorunlar daha çok gruplar arasındaki yanlış anlamalardan ve ideolojik farklardan doğar; çözüm de çoğu zaman düşmanı yenmek değil, akıl ve sabırla uzlaşmaktır. Mézières'in yabancı dünyaları, karmaşık mimarisi ve tuhaf uzaylı türleri ise serinin görsel imzasıdır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Serinin "0" numaralı ilk macerası Kötü Rüyalar'da (Les Mauvais Rêves), Galaxity'nin rüya servisini sabote eden hain teknokrat Xombul Orta Çağ'a kaçar. Peşine düşen Valérian'ı ormanda bir tuzaktan Laureline kurtarır; Valérian onu 28. yüzyıla getirmek zorunda kalır. Hareketli Suların Şehri'nde Xombul bu kez 1986'ya, kutup buzlarının eridiği bir felaketin ardından sulara gömülmüş New York'a kaçar. Bin Gezegen İmparatorluğu'nda ikili, imparatorluğun başkentinde gizemli yöneticilerin sakladığı sırrı araştırır; Yıldızsız Ülke'de içi boş, başıboş bir gezegende süren cinsler arası bir savaşla karşılaşırlar; Alflolol'a Hoş Geldiniz'de bir sanayi kolonisinin gezegenin asıl sahibi olan yerlilerle sömürgecileri arasında arabuluculuk yaparlar.

Gölgelerin Elçisi'nde (L'Ambassadeur des Ombres) evrenin bütün türlerinin buluştuğu dev uzay istasyonu Merkez Nokta'da Dünya'nın elçisi Valérian'la birlikte kaçırılır; Laureline istasyonun bölümleri arasında tek başına arama yapar. Sonraki iki albümde Paris metrosunda ve Kassiopeia takımyıldızında başlayan tuhaf olaylar, büyük şirketlerin ve gizemli Hypsis gezegeninin oyununa bağlanır. İnverloch Hayaletleri ve Hypsis'in Yıldırımları'nda ikili, eski dostlarıyla birlikte Dünya'yı 1986 felaketinden kurtarmaya çalışır. Ama bunun bedeli ağırdır: felaketin önlenmesi tarihi değiştirir ve Galaxity uzay-zamandan silinir.

Yurtsuz kalan Valérian ve Laureline bundan sonra para karşılığı iş alan bağımsız ajanlar olarak yaşar; gemilerinin tamiri için Rubanis gezegeninde polise çalışır, bir halifenin kaçırılan oğlunu ve onunla birlikte kaçırılan Laureline'i kurtarmaya uğraşır, genetik araştırmalarla ilgili bir entrikaya karışırlar. Son üçleme "Kayıp Dünya'nın Peşinde"de evrenin kıyısındaki Büyük Boşluk'a giden bir keşif yolculuğuna katılır, Woloch adlı tehlikeli varlıklarla karşılaşırlar. Son albüm Zamanı Açan'da (L'OuvreTemps) bütün maceralarda tanıdıkları dostlarını toplar, eski düşmanlarıyla son kez çarpışırlar ve Galaxity'nin Dünya'sı eskisi gibi geri gelir. Ancak yeni görevlerde ikisinin ayrılacağı ortaya çıkar. Xombul onlara Valérian'ın Laureline'i ilk kez geleceğe getirdiği eski zaman aracı XB27 ile bir yolculuk armağan eder; araç onları 20. yüzyıl Paris'ine, çocuk hâline gelmiş olarak bırakır ve iki çocuğu Galaxity'nin eski Dünya irtibatı Bay Albert evlat edinir.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Pierre Christin (1938-2024) ve Jean-Claude Mézières (1938-2022) Paris yakınlarındaki Saint-Mandé'de birlikte büyümüş çocukluk arkadaşlarıdır. 1966'da ikisi de ABD'de yaşarken ilk ortak çizgi öyküleri Le Rhum du Punch'ı yaptılar. Christin o yıllarda Utah Üniversitesi'nde Fransız edebiyatı öğretiyordu; Mézières ise kovboy olma hevesiyle Amerika'ya gitmişti. Fransa'ya döndüklerinde önce bir kovboy dizisi düşündüler, ama bu tür Fransız çizgi romanında zaten çok işlendiği için Christin bilimkurguyu önerdi. Pilote'un editörü René Goscinny bilimkurgunun hayranı değildi ama derginin çeşitliliği için diziyi kabul etti. Valérian ilk kez 9 Kasım 1967'de Pilote'un 420. sayısında göründü. Albümlerin renklendirmesini ekibin üçüncü üyesi Évelyne Tranlé yaptı.

Yazarlar, edebî bilimkurgudan güçlü biçimde etkilendi: Isaac Asimov'un Sonsuzluğun Sonu'su, Jack Vance ve John Brunner'ın kitapları bunların başındadır; Lofficier'ler ise zamanı koruyan bir örgütü anlatan Poul Anderson'ın Zaman Devriyesi öykülerini de önemli bir kaynak sayar. Christin, Laureline'in Barbarella'dan değil, Simone de Beauvoir'ın İkinci Cins'inden ve 1960'ların sonundaki feminist hareketten esinlendiğini söyledi. Seri aynı zamanda 1960'ların Fransa'sındaki Gaullist siyasete dolaylı bir tepki olarak kurgulandı.

Kitaptaki bilim

Valérian "sert" bilimkurgu değildir; teknolojisinin çoğu anlatının gereği olarak var olur. Yine de birkaç fikri gerçek bilimle karşılaştırmak ilginçtir:

• Zaman yolculuğu ve paradoks: Serinin bütün omurgası, geçmişi değiştirmenin bugünü silebileceği fikrine dayanır; Galaxity'nin yok olması bunun en çarpıcı örneğidir. Fizikte geçmişe yolculuk kuramsal olarak tartışılır ama hiçbir deneyle gösterilmemiştir; ayrıntısı zaman yolculuğu fiziği sayfamızda.
• Başıboş gezegen: Yıldızsız Ülke'deki Zahir, bir yıldıza bağlı olmadan uzayda dolaşan bir gezegendir. Bu tür nesneler gerçekten var: ilk örnekleri 2000'de Orion Bulutsusu'nda bulundu, 2020'de ise mikromercek yöntemiyle Dünya kütlesinde başıboş bir gezegen (OGLE-2016-BLG-1928) bildirildi. Samanyolu'nda milyarlarca, hatta trilyonlarca olabilecekleri tahmin ediliyor. Böyle bir gezegenin Güneş Sistemi'ne girme olasılığı ise son derece düşük. Zahir'in içi boş olması ise kurgudur; gezegen büyüklüğündeki bir cisim kendi kütleçekimiyle içe çökerek dolu bir küreye dönüşür. Gerçek gezegenler için ötegezegenler sayfamıza bakabilirsiniz.
• Dev uzay istasyonu: Merkez Nokta, binlerce türün kendi ortamını taşıdığı bir istasyondur. Bugünkü en büyük örnek Uluslararası Uzay İstasyonu'dur: ilk modülü Zarya 20 Kasım 1998'de fırlatıldı, Kasım 2000'den beri sürekli insanlıdır. Filmde Alpha istasyonunun bu istasyonun büyüyerek dönüştüğü bir yapı olarak anlatılması, kurguyla gerçeği bağlayan güzel bir dokunuştur.
• Eriyen buzullar: 1986'da kutup buzlarının erimesiyle New York'un sular altında kalması bugün iklim değişikliği tartışmalarında yeniden anılan bir imge. Gerçekte buzulların erimesi böyle bir gecede olmaz; deniz seviyesi yükselmesi on yıllar ve yüzyıllar içinde ilerler.

Etkisi ve ödülleri

Seri en çok sinemaya etkisiyle anılır. Kim Thompson gibi eleştirmenler ve Libération gazetesi, Valérian albümleri ile Yıldız Savaşları arasındaki benzerliklere dikkat çekti: iki evren de "yaşanmış" görünen mekânları ve çeşitli uzaylı türleriyle tanınır. Mézières filmi gördüğünde hem büyülendiğini hem kıskandığını hem de öfkelendiğini anlattı ve 1983'te Pilote için Valérian ile Laureline'in Luke Skywalker ve Leia ile bir barda karşılaştığı esprili bir çizim yaptı. Mézières 1991'den itibaren Luc Besson'un Beşinci Element filmi için konsept çizimler hazırladı; filmin uçan taksileri ve kahramanın taksici olması, Mézières'in Rubanis'i anlatan albümünden doğdu.

Mézières 1984'te Fransız çizgi romanının en saygın ödülü olan Angoulême Büyük Ödülü'nü kazandı. İkili 1987'de Avrupa Bilimkurgu Derneği ödülünü aldı; Ultralum'un Rehineleri 1997'de Angoulême'de Tournesol ödülüne değer görüldü. Christin'e 2019'da Angoulême'de René Goscinny ödülü verildi. Seri Türkçe dahil pek çok dile çevrildi; Türkçede Yapı Kredi Yayınları Valerian adıyla ciltler hâlinde yayımlıyor (örneğin 2. cilt Bin Gezegen İmparatorluğu, 3. cilt Yıldızsız Ülke).

Uyarlamaları

2007'de France 3'te başlayan Fransız-Japon ortak yapımı çizgi dizi Time Jam: Valerian & Laureline 26 dakikalık 40 bölümden oluşur. Asıl büyük uyarlama ise Luc Besson'un yazıp yönettiği Valerian ve Bin Gezegen İmparatorluğudır (2017). Dane DeHaan ve Cara Delevingne'in başrolde olduğu film, yaklaşık 180 milyon dolarlık bütçesiyle Avrupa'da yapılmış en pahalı film oldu. Filmin adı ikinci albümü hatırlatsa da hikâyesinin büyük kısmı Gölgelerin Elçisi'nden alındı. Dünya genelinde 226 milyon dolar hasılat yapan film, yüksek maliyeti yüzünden ticari olarak başarısız sayıldı; görselleri ise övgü aldı. Yönetmen hakkında daha fazlası için Luc Besson sayfamıza bakabilirsiniz.

Okuma sırası ve nereden başlanır?

Christin ve Mézières'in ana serisi 0'dan 21'e numaralı 22 albümdür; ardından 2013 ve 2019'da kısa öykülerden oluşan iki ek cilt geldi. Hikâyenin akışı da bu numaralamayı izler, bu yüzden numara sırasıyla okumak en doğrusudur. Albüm adlarının Türkçe karşılıkları, Türkçe baskıda doğrulayabildiğimiz Bin Gezegen İmparatorluğu ve Yıldızsız Ülke dışında bizim çevirimizdir:

• 0. Kötü Rüyalar (dergide 1967-68, albüm 1983)
• 1. Hareketli Suların Şehri (1970) ve 2. Bin Gezegen İmparatorluğu (1971)
• 3. Yıldızsız Ülke (1972), 4. Alflolol'a Hoş Geldiniz (1972), 5. Efendinin Kuşları (1973)
• 6. Gölgelerin Elçisi (1975), filmin ana kaynağı
• 9-12: Paris metrosundan Hypsis'e uzanan dört albümlük büyük hikâye (1980-1985)
• 13-18: Galaxity'siz dönemin albümleri (1988-2001)
• 19-21: "Kayıp Dünya'nın Peşinde" üçlemesi (2004, 2007, 2010)

Ana serinin dışında başka yazar ve çizerlerin yaptığı albümler de var: Manu Larcenet'nin 2011 albümü, Wilfrid Lupano ile Mathieu Lauffray'nin 2017 tarihli Shingouzlooz Inc.'i ve Christin'in Virginie Augustin'le hazırladığı 2022 albümü.

Seri, uzay operasını seven gençler ve yetişkinler için uygundur; bazı albümlerde çıplaklık bulunduğunu da belirtelim. Yeni başlayan biri 1. ya da 2. albümden girip sırayla ilerleyebilir; filmi izleyip merak edenler doğrudan 6. albüm Gölgelerin Elçisi'yle başlayabilir, çünkü seri bu albümden itibaren olgun hâlini bulur. Zaman yolculuğu kurgularını sevenler için H. G. Wells'in Zaman Makinesi de iyi bir eşlikçi okumadır.