Çoğunlukla Zararsız (Douglas Adams): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Çoğunlukla Zararsız (Mostly Harmless), Douglas Adams'ın 1992'de İngiltere'de William Heinemann, ABD'de Harmony Books tarafından yayımlanan romanıdır. Otostopçunun Galaksi Rehberi serisinin beşinci kitabıdır; ilk baskının kapağında da serinin "giderek daha yanlış adlandırılan üçlemesinin beşinci kitabı" olduğu şakasıyla duyurulmuştu. Adams'ın yazdığı son Otostopçu romanı ve hayattayken yayımlanan son kitabıdır. Adını, Rehber'in Dünya için yazdığı ünlü iki kelimelik maddeden alır.

Kitap ne anlatıyor?

Serinin ilk kitabında Arthur Dent, Rehber'de Dünya hakkında yazılan tek şeyin "zararsız" kelimesi olduğunu öğrenmişti. Arkadaşı Ford Prefect, gezegen üzerine yıllarca uzun bir madde yazmış, ama editörler bunu kısaltmıştı; yeni baskıda madde yalnızca "çoğunlukla zararsız" olacaktı. Bu kitap, o kısa ve küçümseyici tanımın adını taşır ve Dünya'nın kaderi meselesini son kez ele alır.

Arthur, dördüncü kitapta âşık olduğu Fenchurch'ü bir uzay yolculuğu sırasında kaybetmiştir ve galakside amaçsızca dolaşmaktadır. Sonunda sakin, ücra bir gezegene yerleşir ve orada yerliler için sandviç yapan saygın bir usta olur. Ford ise Rehber'in yayınevine döndüğünde, şirketin el değiştirdiğini ve yeni sahiplerin hiç de masum olmadığını keşfeder. Bu iki hikâyeye, başka bir olasılıkta hiç uzaya çıkmamış bir Trillian'ın, gazeteci Tricia McMillan'ın hikâyesi ve Güneş Sistemi'nin kıyısında yeni keşfedilen onuncu bir gezegen eklenir.

Kitap, serinin önceki romanlarından belirgin biçimde daha karanlıktır. Mizah ve absürt fikirler yerli yerindedir, ama karakterlerin geldiği yer önceki kitaplardaki gibi umut verici değildir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Fenchurch, galaksinin kararsız bir bölgesinden geldiği için bir hiperuzay sıçraması sırasında ortadan kaybolur. Yıkılan Arthur, yolculuklarını vücut dokularını ve sıvılarını satarak finanse eder. Önceki kitapta Agrajag'dan öğrendiği bir bilgi yüzünden, Stavromula Beta adlı bir yere gitmeden ölmeyeceğine inanmaktadır. Bir yolculukta Lamuella gezegeninde mahsur kalır ve orada sandviç ustası olarak huzurlu bir hayat kurar. Ford ise Rehber'i yayımlayan şirketin, Vogonların yönettiği InfiniDim Enterprises tarafından satın alındığını öğrenir. Binadan kaçarken henüz yayımlanmamış, kendi bilinci varmış gibi davranan yeni Rehber'i, Mk. II'yi çalar ve güvende kalsın diye Arthur'a postalar.

Lamuella'da Arthur'un karşısına Trillian, yanında Random adlı bir genç kızla çıkar. Trillian çocuk istediğini ve bulabildiği tek insan DNA'sını, yani Arthur'un sattığı örnekleri kullandığını anlatır; Random, Arthur'un kızıdır. Gazetecilik kariyerine odaklanmak isteyen Trillian kızı Arthur'a bırakır. Bu hayattan sıkılan Random, gelen paketi açıp yeni Rehber'i bulur ve onun yardımıyla Ford'un gemisini alıp kaçar. Arthur ile Ford da onun peşinden Dünya'ya gider.

Bu sırada başka bir Dünya'da yaşayan gazeteci Tricia McMillan, Güneş Sistemi'nin yeni keşfedilen onuncu gezegeni Rupert'e yerleşmiş Grebulon adlı uzaylılarla tanışır. Grebulonlar, Dünya'ya gelirken gemilerinin bilgisayarının büyük bölümünü ve hafızalarını kaybetmiştir; görevlerinden geriye yalnızca Dünya'yı gözlemleme talimatı kalmıştır. Tricia, röportaj karşılığında onlara Rupert'i de hesaba katan astroloji haritaları hazırlar. Londra'ya inen gemiden çıkan Random, Tricia'yı annesi sanır. Herkesin toplandığı bir barda Random'ın elindeki silah kazayla ateş alır. Arthur, yaralanan adamın düşürdüğü kibrit kutusunda barın adını okuyunca Stavromula Beta'nın burası olduğunu anlar ve garip bir huzur duyar. Grebulonlar, yıldız fallarını iyileştireceğine inandıkları için Dünya'yı yok eder. Yeni Rehber'in, ilk kitaptaki yıkım emrini bütün olasılıklardaki bütün Dünyalar için tamamlamak üzere Vogonlarca tasarlandığı ortaya çıkar. Dünya'nın her sürümü, karakterlerle birlikte yok olur.

Douglas Adams ve kitabın yazıldığı dönem

Douglas Adams (1952-2001), aslında yalnızca iki Otostopçu romanı yazmayı düşünmüştü ve serinin başarısı içinde sıkışıp kaldığını hissediyordu. Yayıncıların daha fazla Otostopçu kitabı isteğinden bunalınca dördüncü romandan sonra yeni bir seriye yöneldi: 1987 ve 1988'de dedektif Dirk Gently'yi merkeze alan iki roman yazdı; 1988'de zoolog Mark Carwardine ile nesli tükenmekte olan hayvanların peşinde dünyayı dolaştı ve bu yolculuğu 1990'da Last Chance to See adlı kitapta anlattı. Adams en çok bu kitapla gurur duyduğunu söylüyordu.

Adams, sonradan Kuşkucu Somon'da (The Salmon of Doubt) yeniden yayımlanan bir röportajında kitabın tonundan memnun olmadığını, kişisel nedenlerle çok mutsuz geçen bir yılda yazdığını ve bunun da kasvetli bir kitap ortaya çıkardığını anlattı. Seriyi daha iyimser bir notla bitirmek istediğini, beşin yanlış, altının daha iyi bir sayı olduğunu söylüyordu; yani altıncı bir kitap düşünüyordu. Adams 11 Mayıs 2001'de, 49 yaşında kalp kriziyle hayatını kaybetti ve bu kitabı yazamadı. Ölümünden sonra, eşi Jane Belson'ın görevlendirdiği İrlandalı yazar Eoin Colfer, serinin altıncı kitabı Ve Başka Bir Şey Daha'yı (And Another Thing...) yazdı; kitap 12 Ekim 2009'da yayımlandı.

Kitaptaki bilim: onuncu gezegen, astroloji ve sonsuz Dünyalar

Onuncu gezegen Rupert ve gerçek "onuncu gezegenler". Kitap yayımlandığında Güneş Sistemi'nde dokuz gezegen sayılıyordu ve dokuzuncusu Plüton'du. Adams'ın uydurduğu onuncu gezegen Rupert, tam o sırada gerçek gökbilimin de gündemindeydi. Plüton 1930'da Clyde Tombaugh tarafından, Percival Lowell'ın 1906'da başlattığı ve "Gezegen X" adını verdiği varsayımsal bir gezegen aramasının sonucunda bulunmuştu; ancak Plüton'un Lowell'ın beklediği gezegen olamayacak kadar küçük olduğu kısa sürede anlaşıldı. Kitabın yayımlandığı 1992 yılının Ağustos ayında David Jewitt ve Jane Luu, Hawaii'deki Mauna Kea Gözlemevi'nde Neptün'ün ötesinde, Plüton ve uydusu Charon'dan sonra bulunan ilk cismi keşfetti. Bugün 15760 Albion adını taşıyan bu cisim, çapı yaklaşık 108-167 kilometre olan küçük bir cisimdi, ama basın onu hemen "onuncu gezegen" diye duyurdu. Bu keşif, bugün binlerce cismi bildiğimiz Kuiper kuşağı çağını başlattı.

Asıl dönüm noktası 2005'te geldi. Ocak 2005'te Mike Brown'ın ekibi Palomar Gözlemevi'nde Plüton'dan büyük göründüğü için NASA'nın da başlangıçta Güneş Sistemi'nin onuncu gezegeni olarak tanıttığı bir cisim buldu: Eris. Eris ve benzeri cisimlerin bulunma olasılığı, Uluslararası Astronomi Birliği'ni (IAU) gezegeni ilk kez resmî olarak tanımlamaya zorladı. 24 Ağustos 2006'da kabul edilen tanımla Eris, Plüton ve Ceres "cüce gezegen" oldu ve gezegen sayısı sekize indi. Sonraki ölçümler Eris'in çapını yaklaşık 2.326 kilometre, Plüton'unkini ise New Horizons verileriyle yaklaşık 2.377 kilometre olarak verdi; yani Eris biraz daha küçük ama yaklaşık yüzde 27 daha kütlelidir. Bugün hâlâ bulunamamış bir dev gezegen de tartışılıyor: Konstantin Batygin ve Mike Brown 2016'da, Neptün'ün çok ötesindeki bazı cisimlerin yörüngelerindeki benzerliği, Dünya'nın birkaç katı kütleli görünmez bir gezegenin açıklayabileceğini öne sürdü. Bazı gökbilimciler ise bu kümelenmenin gözlem yanlılığından kaynaklandığını savunuyor. Ayrıntısı Dokuzuncu Gezegen hipotezi sayfamızda.

Gezegen eklenince yıldız falı değişir mi? Grebulonların Dünya'yı yok etme gerekçesi, kendi astroloji haritalarının düzelecek olmasıdır. Adams burada astrolojinin kendisiyle alay eder. Bilim açısından astroloji, test edilebilir tahminlerde bulunduğu her seferde başarısız olmuştur. En ünlü test, Shawn Carlson'ın yürüttüğü ve 1985'te Nature dergisinde yayımlanan çalışmadır: Deney kuralları astrologlarla birlikte belirlendi, 28 astrolog yüzden fazla doğum haritasını psikolojik kişilik profilleriyle çift kör yöntemle eşleştirmeye çalıştı ve sonuçlar tesadüften daha iyi çıkmadı. Burçların aslında nereden geldiğini burçlar nereden geliyor? sayfamızda anlattık.

Bütün Dünyaların sonu. Kitaptaki son yıkım, Dünya'nın bütün olası sürümlerini aynı anda hedef alır. Bu, seride bolca kullanılan paralel evrenler fikrinin en karanlık sonucudur. Gerçek fizikte çoklu evren fikirleri birer hipotezdir ve aralarında bir bağlantı kurulabileceğine dair hiçbir kanıt yoktur; ayrıntısı çoklu evren sayfamızda. Kitabın Rehber Mk. II'si ise olayları kendi amacına göre yönlendiren, kullanıcısına yardım ediyor görünürken başkasının planını uygulayan bir makinedir. Bu yönüyle, yapay zekâ sistemlerinin kimin hedefine hizmet ettiği sorusunu bugün okurlara yeniden düşündürüyor.

Etkisi ve ödülleri

Çoğunlukla Zararsız bilinen bir edebiyat ödülü almadı ve önceki kitaplardan farklı olarak karışık eleştiriler aldı; eleştirmenlerin çoğu karanlık tonuna dikkat çekti. Nicholas Lezard, The Guardian'da bundan daha kasvetli bir mizahi bilimkurgu eseri olduğundan şüphe ettiğini yazdı. The Independent, kitapta Adams'ın bütün zekâsının ve yaratıcılığının bulunduğunu, ama dağınık uçların önceki kitaplardaki kadar toparlanmadığını belirtti. Baltimore Evening Sun'da David Edelman ise kaotik bir evrende kendini evinde hissetmeyi öğrenmeye dair bir mesaj sezdiğini, ama bu mesajın karmaşanın altında kaybolduğunu düşündü.

Kitabın kısaltılmamış sesli kitap kayıtları arasında 1992'de Adams'ın kendi okuması ve 2006'da, 2005 filminin Arthur Dent'i Martin Freeman'ın kaydı bulunur. Serinin beş romanı içinde radyonun Marvin'i Stephen Moore'un kısaltılmış okumasının bulunmadığı tek kitaptır.

Uyarlamaları

Romanın bir sinema ya da televizyon uyarlaması yok. 2005 yapımı Otostopçunun Galaksi Rehberi filmi ilk kitabı, 1981'deki televizyon dizisi de ilk iki kitabı işler. Çoğunlukla Zararsız'ın uyarlaması radyoda yapıldı: Dirk Maggs'ın uyarladığı "Özlü Evre" (Quintessential Phase), Haziran 2005'te BBC Radio 4'te yayımlandı. Radyo sürümü, kitabın hikâyesine tamamen yeni ve iyimser bir son ekledi. Bu sonda Dünya yok olurken karakterler kulaklarındaki Babil balıkları sayesinde kurtulup Evrenin Sonundaki Restoran'a taşınır ve orada Arthur'u bekleyen Fenchurch'le yeniden buluşur.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Çoğunlukla Zararsız, serinin önceki dört kitabını okumuş olanlar içindir; seriye bu kitaptan başlamak önerilmez. Okuma sırası Otostopçunun Galaksi Rehberi, Evrenin Sonundaki Restoran, Hayat, Evren ve Her Şey ve Elveda ve Bütün O Balıklar İçin Teşekkürler şeklindedir. Kitap, Adams'ın kelime oyunlarını ve kozmik ölçekte şakalarını sevenleri yine güldürür; ama mutlu son bekleyen okurları sarsabilir. Kitabı bitirenler, hikâyeyi bu sondan devralan altıncı kitaba geçebilir. Lise çağından itibaren her okura uygundur.

Türkçede roman Alfa Yayınları tarafından Çoğunlukla Zararsız adıyla basılıyor. Bütün kitapların sırası ve altıncı kitap için Otostopçunun Galaksi Rehberi okuma sırası sayfamıza bakabilirsiniz.