Otostopçunun Galaksi Rehberi okuma sırası: 6 kitap ve nereden başlanır

Douglas Adams'ın Otostopçunun Galaksi Rehberi serisi, 1978'de BBC Radio 4'te başlayan bir radyo komedisinden doğdu ve zamanla altı romanlık bir kitap serisine dönüştü. Adams 1979-1992 arasında beş roman yazdı; altıncısını, Adams'ın 2001'deki ölümünden sonra İrlandalı yazar Eoin Colfer kaleme aldı. Seri, kitap sayısı arttıkça kendisiyle dalga geçen adıyla da ünlüdür: Önce "üçleme", sonra "dört kitaplık üçleme", sonra "beş kitaplık üçleme" diye anıldı. Bu sayfa kitapların hangi sırayla yayımlandığını, olayların hangi sırayla geçtiğini ve okumaya nereden başlanacağını özetliyor.

Kaç kitap var?

Seride altı roman var. İlk beşi Douglas Adams'ın, altıncısı Eoin Colfer'ındır. Bunlara ek olarak Adams'ın aynı evrende geçen bir kısa öyküsü ile ölümünden sonra yayımlanan bir derleme de seriyle birlikte anılır. Türkçede kitaplar bugün Alfa Yayınları tarafından yayımlanıyor; daha önce Kabalcı Yayınevi baskıları da vardı.

Sıra	Türkçe adı	Özgün adı	Yazar	İlk yayın
1	Otostopçunun Galaksi Rehberi	The Hitchhiker's Guide to the Galaxy	Douglas Adams	1979
2	Evrenin Sonundaki Restoran	The Restaurant at the End of the Universe	Douglas Adams	1980
3	Hayat, Evren ve Her Şey	Life, the Universe and Everything	Douglas Adams	1982
4	Elveda ve Bütün O Balıklar İçin Teşekkürler	So Long, and Thanks for All the Fish	Douglas Adams	1984
5	Çoğunlukla Zararsız	Mostly Harmless	Douglas Adams	1992
6	Ve Başka Bir Şey Daha	And Another Thing...	Eoin Colfer	2009

Seriyle ilişkili diğer metinler şunlardır: Adams'ın 1986'da bir yardım kitabı için yazdığı "Genç Zaphod Tedbiri Elden Bırakmıyor" (Young Zaphod Plays It Safe) adlı kısa öyküsü ve 2002'de yayımlanan, yarım kalmış son romanının bölümlerini ve yazılarını bir araya getiren Kuşkucu Somon (The Salmon of Doubt). Adams ayrıca 1987'de ilk dört romanı ve kısa öyküyü, 1997'de de beş romanı ve kısa öyküyü tek ciltte topladı.

Yayın sırası ve evren içi sıra

Bu seride iki sıra birbirinin aynısıdır. Romanlar Arthur Dent ve arkadaşlarının hikâyesini kesintisiz biçimde sürdürür: Her kitap bir öncekinin bıraktığı yerden ya da kısa bir süre sonrasından başlar. Kitaplarda zaman yolculuğu ve paralel evrenler bolca geçse de okur için doğru sıra yayın sırasıdır. Colfer'ın altıncı kitabı da beşinci kitabın bittiği andan başlar. Ayrı bir önce-öykü (prequel) kitabı yoktur; yalnız Zaphod'u merkeze alan kısa öykü ana olaylardan bağımsız okunabilir ve en iyisi seriyi tanıdıktan sonra okumaktır.

1. Otostopçunun Galaksi Rehberi (1979): İlk dört radyo bölümünden uyarlandı; Dünya'nın yıkılışı, Altın Kalp gemisi, Magrathea ve 42.
2. Evrenin Sonundaki Restoran (1980): Radyo dizisinin geri kalanından, sırası büyük ölçüde değiştirilerek uyarlandı. Adams bu kitabı beş romanının en iyisi sayıyordu.
3. Hayat, Evren ve Her Şey (1982): Radyodan uyarlanmadan, doğrudan kitap olarak yazılan ilk roman. Adams'ın yapılmamış bir Doctor Who film taslağına dayanır.
4. Elveda ve Bütün O Balıklar İçin Teşekkürler (1984): Daha önce yazılmış hiçbir öyküye ya da senaryoya dayanmayan ilk roman.
5. Çoğunlukla Zararsız (1992): Adams'ın kendisinin "çok kasvetli" bulduğu kitap.
6. Ve Başka Bir Şey Daha (2009): İlk romanın 30. yıl dönümünde, 12 Ekim 2009'da yayımlandı.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Aşağıda altı romanın ana çizgisi kısaca özetleniyor. İlk kitapta Dünya, Vogonlar tarafından bir hiperuzay otoyolu için yıkılır; Arthur Dent, uzaylı arkadaşı Ford Prefect sayesinde kurtulur ve Dünya'nın aslında "hayatın, evrenin ve her şeyin nihai sorusunu" hesaplayan dev bir bilgisayar olduğunu öğrenir. Cevap 42'dir, ama soru bilinmemektedir.

İkinci kitapta Zaphod Beeblebrox evreni gerçekte kimin yönettiğini araştırır ve bu kişinin uzak bir gezegende kedisiyle kulübede yaşayan sade bir adam olduğunu öğrenir. Arthur ile Ford ise tarih öncesi Dünya'ya düşer ve modern insanın atalarının, kendi gezegenlerinden işe yaramaz bulunarak gönderilmiş bir uzaylı topluluk olabileceğini keşfederler. Bu karışıklık nedeniyle Dünya'nın hesapladığı soru da bozulmuştur.

Üçüncü kitapta kahramanlar, çok eski zamanlarda bütün evrendeki yaşamı yok etmeye kalkışmış ve kendi gezegenlerine hapsedilmiş Krikkit halkının yeniden kurtulmasını engeller ve sonunda yollarını ayırır. Dördüncü kitapta Arthur, yıkıldığını bildiği Dünya'ya döner; gezegenin yunusların bir kurtarma kampanyasıyla yerine konmuş bir kopyası olduğunu anlar, Fenchurch adlı bir kadına âşık olur ve Ford ile birlikte Tanrı'nın yaratılışa son mesajını görmeye gider. Yolculuğun sonunda evrenden çok daha yaşlı hâle gelmiş Marvin ömrünü tamamlar.

Beşinci kitapta Vogonlar, Rehber'i satın alan şirket aracılığıyla Dünya'yı bütün olası sürümleriyle birlikte kesin olarak ortadan kaldırmanın yolunu bulur. Arthur, Fenchurch'ü kaybettikten sonra ücra bir gezegende sandviç ustası olarak huzur bulur; ama Trillian'ın ona bıraktığı kızı Random ile birlikte yeniden olayların içine çekilir ve kitap, ana karakterlerin Dünya ile birlikte yok olduğu karanlık bir sonla biter. Colfer'ın altıncı kitabı karakterleri bu sondan kurtarır: Zaphod onları son anda kurtarır, Dünya'dan kaçmış insanların kurduğu bir koloniyi Vogonlardan korumaya çalışırlar ve Arthur sonunda kendini istediği yerde bulur. Ama Vogonlar bir kez daha ufukta belirir.

Yazarlar ve dönem

Douglas Adams (1952-2001), Cambridge'de yetişmiş bir mizah ve senaryo yazarıydı; dizi yayımlanırken Doctor Who'nun senaryo editörlüğünü de yapıyordu. Adams aslında yalnız iki roman yazmayı düşünmüştü; serinin başarısı onu yeni kitaplara itti ve bir süre sonra kendini seriye "hapsolmuş" hissettiğini söyledi. Ölümünden önce altıncı bir kitap yazmayı düşünüyordu: "Çoğunlukla Zararsız"ın kasvetli olduğunu kabul ediyor, seriyi daha iyimser bir notla bitirmek istediğini söylüyordu. Bu kitabı yazamadan 11 Mayıs 2001'de öldü.

Altıncı kitap, Artemis Fowl serisinin yazarı Eoin Colfer'a Adams'ın eşi Jane Belson'ın desteğiyle ısmarlandı ve Eylül 2008'de duyuruldu. Kitap İngiltere'de Penguin, ABD'de Hyperion tarafından yayımlandı. Eleştiriler bölündü: The Guardian'da Mark Lawson kitabı başarılı bir uyarlama olarak överken bazı eleştirmenler mizahın tutmadığını yazdı.

Serideki bilim

Seri bilimi bir oyun malzemesi olarak kullanır. Sonsuz Olasılıksızlık Sürücüsü, olasılık kavramıyla yapılmış bir şakadır; hiperuzay otoyolu ve ışıktan hızlı yolculuk ise bugünkü fizikte karşılığı olmayan kurgulardır (gerçekte tartışılan fikirler için Alcubierre sürücüsü sayfasına bakılabilir). İkinci kitabın adı, evrenin sonunu bir restoranda gösteri olarak izlemek gibi absürt bir fikre dayanır; evrenin gerçekte nasıl sona erebileceğine dair bilimsel senaryolar Evrenin sonu sayfasında. Dünya'nın bir bilgisayar olduğu fikri de simülasyon hipotezini çağrıştırır, ama kitapta bir hiciv aracıdır. Seriden günümüze kalan en somut öngörüler, cebe sığan bir bilgi cihazı olarak Rehber ve anlık çeviri yapan Babil balığıdır.

Etkisi ve uyarlamaları

İlk roman 2003'te BBC'nin Big Read oylamasında dördüncü oldu; romanlar 2005'e kadar 30'dan fazla dile çevrildi. Radyo dizisi 1978 ve 1980'de iki sezon yayımlandı; üçüncü, dördüncü ve beşinci kitaplar Adams'ın ölümünden sonra 2004-2005'te radyoya uyarlandı. Colfer'ın kitabı ve Adams'ın yayımlanmamış notlarından yapılan altıncı radyo sezonu, ilk bölümün yayınından tam 40 yıl sonra, 8 Mart 2018'de başladı; Rehber'in yeni sürümünü Stephen Hawking seslendirdi.

Ekranda iki büyük uyarlama var: BBC'nin 1981'de yayımladığı altı bölümlük televizyon dizisi ve Garth Jennings'in yönettiği 2005 yapımı Otostopçunun Galaksi Rehberi filmi. Dizi ilk radyo sezonuna, film ise kabaca ilk kitabın olaylarına dayanır; ikisi de seriyi tamamlamaz. Ayrıca 1984'te Infocom'un metin tabanlı oyunu, 1993-1996 arasında DC Comics'in ilk üç kitaptan uyarladığı çizgi romanlar ve çeşitli sahne uyarlamaları yapıldı.

Nereden başlanır?

Kesinlikle ilk kitaptan, yani Otostopçunun Galaksi Rehberi'nden. Kitaplar birbirinin devamı olduğu ve şakalar önceki kitaplara gönderme yaptığı için sırayı bozmak keyfi azaltır. İlk iki kitap aynı radyo dizisinden çıktığı için birlikte okunduğunda tek bir hikâye gibi akar; seriyi yalnız tanımak isteyen biri burada durabilir. Üçüncü ve dördüncü kitaplar tonu değiştirir, beşinci kitap belirgin biçimde karanlıktır. Adams'ın bitirişi sizi rahatsız ettiyse Colfer'ın altıncı kitabı daha iyimser bir kapanış sunar. Kitapları okuduktan sonra 1981 dizisini ve 2005 filmini izlemek, aynı hikâyenin her uyarlamada nasıl yeniden yazıldığını görmek için iyi bir yoldur.