Hayat, Evren ve Her Şey (Douglas Adams): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Hayat, Evren ve Her Şey (Life, the Universe and Everything), İngiliz yazar Douglas Adams'ın Ağustos 1982'de İngiltere'de Pan Books, ABD'de Harmony Books tarafından yayımlanan mizahi bilimkurgu romanıdır. Otostopçunun Galaksi Rehberi serisinin üçüncü kitabıdır ve adını ilk kitaptaki ünlü "hayatın, evrenin ve her şeyin nihai cevabı" şakasından alır. Serinin ilk iki romanı radyo dizisinden uyarlanmıştı; bu kitap ise radyodan değil, doğrudan roman olarak yazılan ilk Otostopçu kitabıdır. Konusu, evrendeki bütün yaşamı yok etmeye kalkışmış bir gezegen halkının, Krikkit'in hikâyesidir.

Kitap ne anlatıyor?

İkinci kitabın sonunda tarih öncesi Dünya'da mahsur kalan Arthur Dent, uzun süredir bir mağarada yaşamaktadır. Uzaylı arkadaşı Ford Prefect onu, uzay-zamanda açılan küçük bir girdap sayesinde bu çaresizlikten çıkarır ve ikili kendilerini Dünya'nın yıkılmasından iki gün önce, Londra'daki ünlü Lord's kriket sahasında bulur. Tam o sırada gökyüzünden inen bir gemiden çıkan robotlar maçın ortasına dalar, kalabalığa saldırır ve kriketin efsanevi kupası Ashes'i (Küller) alıp gider.

Robotların peşinde olan kişi, ilk kitaptan tanıdığımız gezegen tasarımcısı Slartibartfast'tır. Anlattığına göre robotlar, çok uzun zaman önce evrene savaş açmış ve sonunda kendi gezegenine kilitlenmiş Krikkit halkını serbest bırakacak bir anahtarın parçalarını toplamaktadır. Arthur ile Ford, kendilerine hiç uymayan bir kurtarıcılık işine, evrenin kaderini kurtarma görevine sürüklenir. Yolda Trillian, Zaphod Beeblebrox ve bunalımdaki robot Marvin de hikâyeye geri döner.

Kitap, Adams'ın sevdiği bütün oyunları bir arada barındırır: İngilizlerin kriket tutkusu evrensel bir tehdide dönüşür, istemeden işlenen cinayetler yüzünden yüzyıllardır Arthur'dan intikam almak isteyen bir varlık ortaya çıkar ve Arthur, bir şeye dalıp yere düşmeyi "unutarak" uçmayı öğrenir. Bütün bu absürt olayların altında ciddi bir soru yatar: Bir halk, evrende yalnız olmadığını öğrendiğinde neden ilk tepki olarak her şeyi yok etmek ister?

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Krikkit halkı, güneş sistemlerini saran yoğun bir toz bulutu yüzünden gökyüzünde hiçbir yıldız görmeden yaşamıştır; evrende yalnız olduklarına inanırlar. Bir gün gezegenlerine bir uzay gemisinin enkazı düşer. Gemiyi söküp kendi gemilerini yapan Krikkitliler bulutun dışına çıkar, yıldızlarla dolu evreni görür ve hemen onun yok edilmesi gerektiğine karar verir. Ardından gelen Krikkit Savaşları'nda yenilirler; evrenin geri kalanı da onları, evren sona erene kadar açılmayacak, zamanın neredeyse durduğu bir zarfın içine kilitler. Bu zarfı açacak anahtar, tıpkı bir kriket kalesine benzeyen Wikkit Kapısı'dır ve parçaları uzaya, zamana dağıtılmıştır. Kaçmayı başaran tek bir robot birliği, parçaları toplamaktadır.

Arthur, Ford ve Slartibartfast, Bistromath adlı tuhaf gemiyle robotların peşine düşer. Arthur bu sırada, her yaşamında farkında olmadan Arthur tarafından öldürülmüş Agrajag adlı varlığın elinden kıl payı kurtulur. Grup, nesillerdir süren uçan bir partide Trillian'ı bulur; ama robotlar Altın Kalp gemisinin İhtimalsizlik Motoru'nun çekirdeği ile Marvin'in yapay bacağı da dahil olmak üzere bütün parçaları ele geçirir ve kapıyı açar.

Krikkit'e inen kahramanlar, halkın aslında savaşmaya pek hevesli olmadığını görür. Trillian bir çelişkiyi fark eder: Bütün yıldızları yok edecek bir bomba yapacak kadar zeki bir halk, bombanın kendilerini de yok edeceğini görmeyecek kadar akılsız olamaz. Gerçek suçlu, eski bir savaş için yapılmış süper bilgisayar Hactar'dır. Hactar, kendisinden istenen evren yok edici bombayı bilerek bozuk yapmış, bunun üzerine toza dönüştürülmüştür; Krikkit'i saran bulut bu tozdur. Hactar, gezegene düşen gemiyi de kendisi yapmış ve halkın zihnini yıllarca etkilemiştir. Bulutun içindeki etkisi zayıflayınca savaş da söner.

Dünya'ya dönen Arthur, Lord's sahasında topa vurmaya hazırlanırken çantasındaki kriket topunun aslında Hactar'ın yaptığı çalışan bomba olduğunu anlar. Son anda tökezler, yere düşmeyi kaçırıp uçar ve bombayı zararsız biçimde savuşturur. Kitap, bütün gerçekleri söylemiş ama hiçbirini hatırlamayan Prak adlı tanığın, nihai soru ile nihai cevabın aynı evrende birlikte bilinemeyeceğini açıklamasıyla ve Arthur'un sakin bir hayat için Krikkit'e yerleşmesiyle biter.

Douglas Adams ve kitabın yazıldığı dönem

Douglas Adams (1952-2001), Cambridge Üniversitesi'nde İngiliz edebiyatı okumuş, BBC için radyo ve televizyon yazarlığı yapmış bir mizah yazarıydı. Otostopçu, 1978'de BBC Radio 4'te radyo dizisi olarak başladı; ilk iki roman 1979 ve 1980'de bu radyo bölümlerinden uyarlandı. Üçüncü kitabın kökü ise başka bir yere uzanıyordu: Adams, Krikkit hikâyesini ilk olarak Doctor Who and the Krikkitmen adıyla, Tom Baker'ın oynadığı Doctor Who için altı bölümlük bir öykü olarak tasarlamış, ama BBC bu öneriyi kabul etmemişti. Fikir daha sonra Otostopçu televizyon dizisinin ikinci sezonu için düşünüldü; o sezon da hiç çekilmedi. Adams sonunda bu malzemeyi romana dönüştürdü.

Adams'ın resmî biyografisini yazan Nick Webb'e göre yazarın Krikkitlilere bakışı, bilimin evren hakkında söylediklerini öğrenmeyi inatla reddeden insanlara bakışına benziyordu. Kitaptaki pek çok ad ve nesne kriket terimleriyle yapılmış kelime oyunlarıdır: Gezegenin adı oyunun adından, kapının üç direği ve iki küçük çubuğu kriket kalesinden, kupa da İngiltere ile Avustralya'nın ünlü Ashes rekabetinden gelir. Böylece kriket, şakayla, kozmik önemi olan çok eski bir ritüel gibi gösterilir.

Roman, serinin ABD baskısında sansürlenen tek kitabı olmasıyla da bilinir. İngiliz baskısındaki bazı kaba sözler Amerikan baskısında değiştirildi; bir senaryo ödülünün adını açıklayan bölümde geçen küfür, ABD baskısında galaksinin en ağır hakareti sayılan "Belçika" sözcüğüyle değiştirildi. Adams bu değişikliği de sansürle alay etmek için kullandı.

Kitaptaki bilim: toz bulutu, süpernova bombası ve "yere düşmeyi ıskalamak"

Yıldızsız bir gökyüzü mümkün mü? Krikkit'in hikâyesi, gökyüzünü tamamen örten bir toz bulutuyla başlar. Gerçek evrende de böyle karanlık bulutlar var. En ünlülerinden Barnard 68, Yılancı takımyıldızı yönünde, ESO'nun verdiği değerle yaklaşık 500 ışık yılı uzakta duran küçük bir "karanlık küre"dir (Bok küreciği). Kütlesi Güneş'in yaklaşık iki katı, çapı yarım ışık yılı kadardır ve merkezi o kadar yoğundur ki arkasındaki yıldızların ışığını görünür dalga boylarında tamamen keser. Bu karanlığın sebebi, bulutun içindeki mikrondan küçük sayısız toz tanesidir. Toz, kısa dalga boylu ışığı uzun dalga boylu ışıktan daha çok soğurur; bu yüzden ESO'nun kızılötesi gözlemleri bulutun içini görmeyi başarmış ve arkada saklanan binlerce yıldızı ortaya çıkarmıştır. Kızılötesi gökbilim, bugün James Webb Uzay Teleskobu'nun da temel silahıdır. Ayrıntılar için bulutsular ve Yılancı takımyıldızı sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Gerçeğin kurguyla ayrıldığı nokta şu: Barnard 68 gibi soğuk ve yoğun bulutlar, yıldızların doğduğu yerlerdir. Bulutun içi yaklaşık 16 kelvin, yani eksi 257 santigrat derece kadar soğuktur ve araştırmacılar bulutun kendi kütleçekimiyle çökmenin eşiğinde olduğunu, önümüzdeki birkaç yüz bin yılda bir yıldıza dönüşebileceğini düşünüyor. Yani gerçek evrende böyle bir bulut, içinde uygarlık barındıran yaşlı bir gezegen sisteminden çok yeni bir yıldızın beşiğidir. Krikkitlilerin "evrende yalnızız" yanılgısı ise bilim tarihinin tanıdık bir dersini hatırlatır: Gözlem araçları geliştikçe evrenin, sandığımızdan çok daha büyük ve kalabalık olduğu ortaya çıktı.

Bütün yıldızları süpernova yapan bomba. Hactar'dan istenen silah, evrendeki bütün güneşlerin çekirdeklerini birbirine bağlayıp hepsini süpernovaya dönüştürecekti. Gerçekte süpernova her yıldızın başına gelmez. NASA'nın anlattığına göre iki ana yol var: Güneş'in en az sekiz katı kütleli yıldızlar, yakıtları bitince çekirdekleri çöküp patlayarak süpernova olur; daha hafif yıldızlardan geriye kalan beyaz cüceler ise ancak çift yıldız sistemlerinde eşlerinden madde çalarak yaklaşık 1,4 Güneş kütlesi sınırını aşarsa termonükleer bir patlamayla süpernova olabilir. Güneş'imiz bu iki yolun da dışında kalır: Yaklaşık 5 milyar yıl sonra kırmızı deve dönüşecek, ardından sessizce bir beyaz cüceye büzülecek. Kısacası evrendeki yıldızların büyük çoğunluğunu patlatacak bir fizik yok; Adams'ın şakası da bu imkânsızlığın üzerine kurulu. Süpernovaların gerçek fiziği için süpernovalar sayfamıza bakabilirsiniz.

Uçmanın sırrı: düşüp ıskalamak. Seride Rehber, uçmayı kendini yere atıp yeri ıskalamak diye tarif eder; Arthur da bu kitapta tam olarak bunu yapar. Bu şaka, şaşırtıcı biçimde yörünge hareketinin doğru bir tarifidir. NASA'nın açıklamasına göre yörüngedeki bir cisim sürekli gezegene doğru düşer, ama yana doğru o kadar hızlı ilerler ki yere hiç çarpmaz. Dünya'nın yaklaşık 240 kilometre yukarısında bunun için saatte yaklaşık 27.000 kilometrelik bir hız gerekir. Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki astronotlar da aslında "ağırlıksız" değil, istasyonla birlikte sürekli düşmektedir. Arthur'un tek eksiği, bu hızdır.

Zaman paradoksu. Agrajag, Arthur'u kendi zaman çizgisinde henüz yaşamadığı bir olaydan önce öldürmeye kalkınca bir paradoks doğar. Fizikçiler de genel göreliliğin izin verdiği bazı uç çözümlerde benzer "geçmişe dönüp nedeni bozma" sorunlarını tartışır. Ayrıntısı zaman yolculuğu fiziği sayfamızda.

Etkisi ve ödülleri

Hayat, Evren ve Her Şey, radyodan bağımsız yazılmış ilk Otostopçu romanı olarak serinin kitap hâlinde de kendi başına yürüyebileceğini gösterdi; bilinen büyük bir edebiyat ödülü almadı. Adams'ın ölümüne kadar beş Otostopçu romanı dünya çapında 14 milyon kopyanın üzerinde satmıştı. Kitabın Hactar'ı, sahibinin isteğini bilerek bozan ve sonra kendi yarattığı felaketten özür dileyen bir yapay zekâ olarak bugün yapay zekâ tartışmalarında yeniden okunmaya değer bir karakterdir. Sesli kitap olarak üç kez kaydedildi: 1984'te radyo dizisinin Marvin'i Stephen Moore kısaltılmış bir okuma yaptı, 1990'da Adams kitabı kendisi seslendirdi, 2006'da da 2005 filminin Arthur Dent'i Martin Freeman yeni bir kayıt yaptı.

Uyarlamaları

Kitabın bir sinema ya da televizyon uyarlaması yok. 1981'deki Otostopçunun Galaksi Rehberi televizyon dizisi ilk iki kitabın olaylarını, 2005 yapımı Otostopçunun Galaksi Rehberi filmi de ilk kitabı işler. Hayat, Evren ve Her Şey ise radyoya döndü: Dirk Maggs'ın yönettiği "Üçüncül Evre" (Tertiary Phase), 21 Eylül-26 Ekim 2004 arasında BBC Radio 4'te yayımlandı. Özgün radyo kadrosunun hayatta olan oyuncularının çoğu geri döndü. 2001'de ölen Adams da kısa bir rolle yer aldı: Agrajag'ın sesi, Adams'ın romanı okuduğu sesli kitap kaydından alındı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Bu kitap tek başına okunacak bir roman değildir; karakterler ve şakalar ilk iki kitabı bilmeyi varsayar. Seriye Otostopçunun Galaksi Rehberi ile başlayıp Evrenin Sonundaki Restoran ile devam etmek gerekir. İngiliz mizahını, absürt maceraları ve kozmik ölçekte şakaları sevenler, özellikle kriketi hiç bilmeyenler bile bu kitabın kelime oyunlarından keyif alır. Lise çağından itibaren her okura uygundur. Kitaptan sonra dördüncü roman Elveda ve Bütün O Balıklar İçin Teşekkürler gelir.

Türkçede roman Alfa Yayınları tarafından Hayat, Evren ve Her Şey adıyla basılıyor. Bütün kitapların sırası için Otostopçunun Galaksi Rehberi okuma sırası sayfamıza bakabilirsiniz.