Elveda ve Bütün O Balıklar İçin Teşekkürler (Douglas Adams): konusu ve bilimi

Elveda ve Bütün O Balıklar İçin Teşekkürler (So Long, and Thanks for All the Fish), Douglas Adams'ın 9 Kasım 1984'te İngiltere'de Pan Books, ABD'de Harmony Books tarafından yayımlanan romanıdır ve Otostopçunun Galaksi Rehberi serisinin dördüncü kitabıdır. Adını, ilk kitapta Dünya bir hiperuzay otoyolu için yıkılmadan hemen önce gezegeni terk eden yunusların arkalarında bıraktığı veda mesajından alır. Adams, bu kitabın yayımlanmasıyla birlikte dört kitaplık seriye şakayla "üçleme" demeye başladı. Yıkıldığını bildiğimiz Dünya'nın gizemli biçimde geri dönmesini anlatan roman, serinin en sakin, en romantik ve en "dünyevi" kitabıdır.

Kitap ne anlatıyor?

Galakside yıllarca otostop çeken Arthur Dent, yağmurlu bir gecede bir gezegene bırakılır ve kendini İngiltere'de bulur. Oysa Dünya'nın Vogonlar tarafından yok edildiğini kendi gözleriyle görmüştür. Üstelik onun için yıllar geçmişken Dünya'da yalnızca birkaç ay geçmiş gibidir, evi de yerli yerinde durmaktadır. Arthur, bu imkânsız dönüşün sırrını çözmeye çalışırken gizemli bir genç kadınla, Fenchurch ile tanışır. Fenchurch'ün de Dünya'nın "yıkıldığı" günle ilgili kimseye anlatamadığı tuhaf bir deneyimi vardır.

Önceki üç kitaptaki uzay macerasının yerini bu kez bir aşk hikâyesi alır. Arthur ile Fenchurch'ün yakınlaşması, dünyanın dört bir yanında aynı anda görülen "dev sarı uzay gemileri" halüsinasyonu ve bütün yunusların bir anda ortadan kaybolması iç içe geçer. Uzaylı arkadaşı Ford Prefect de, Rehber'deki Dünya maddesinin beklenmedik biçimde değiştiğini görünce gezegene doğru yola çıkar. Kitap, Adams'ın mizahını korurken daha yumuşak ve kişisel bir ton taşır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Arthur'u yolda arabasına alan Russell adlı adam, arka koltukta ilaçla sakinleştirilmiş kız kardeşi Fenchurch'ün, herkesin sarı gemiler gördüğü toplu sanrıdan sonra aklını yitirdiğini anlatır. Arthur bu kadının kendisiyle ve Dünya'nın yıkılışıyla bir bağı olduğunu sezer. Evine döndüğünde, üzerinde yunusların veda sözü yazılı, hediye paketine sarılmış bir akvaryum kâsesi bulur. Arthur bir süre hayatını düzene sokar, sonra Fenchurch'ü arar. Onu tesadüfen yeniden bulur; kadının evi, Arthur'un tarih öncesi Dünya'da yaşadığı mağaranın bulunduğu yere kurulmuştur. Fenchurch, sanrılardan hemen önce dünyayı nasıl düzelteceğine dair büyük bir aydınlanma yaşadığını, ama sonra bunu unuttuğunu anlatır. Arthur, Fenchurch'ün ayaklarının yere değmediğini fark eder ve ona uçmayı öğretir.

İkili, yunusların neden kaybolduğunu bildiğini söyleyen bir bilim insanını görmek için Kaliforniya'ya gider. Kendine "Aklı Başında Wonko" adını veren bu adam, dünyanın geri kalanının delirdiğine inanmaktadır. Elinde aynı yazının bulunduğu bir kâse daha vardır ve kâse, yunusların hikâyesini sesli olarak anlatır: Yunuslar Dünya'nın yıkılacağını önceden bilmiş, gitmeden önce paralel bir evrenden bir Dünya'yı bu evrene çekmiş ve yok olacak gezegendeki herkesi ve her şeyi oraya taşımıştır. Yani Arthur'un döndüğü yer, bir kurtarma operasyonunun ürünüdür.

Bu sırada Ford, Rehber'deki Dünya maddesinin yıllar önce yazdığı uzun metnin tamamını içerecek biçimde güncellendiğini görür ve otostopla Dünya'ya gelir. Dev bir robotun gemisiyle Londra'nın ortasına inerek paniğe yol açar ve kargaşada Arthur ile buluşur. Arthur ve Fenchurch bu gemiyle, Tanrı'nın yaratılışa son mesajının yazılı olduğu gezegene gider. Orada, önceki maceralarındaki zaman yolculukları yüzünden evrenin yaşının yaklaşık 37 katı yaşlanmış ve neredeyse tamamen çökmüş Marvin'le karşılaşırlar. Onların yardımıyla mesajı okuyan Marvin, verilen rahatsızlık için özür dileyen bu kısa notu gördükten sonra, bu konuda iyi hissettiğini söyler ve mutlu bir biçimde ölür.

Douglas Adams ve kitabın yazıldığı dönem

Douglas Adams (1952-2001) için bu kitap kolay doğmadı. Adams, yazmaktan genellikle keyif almayan, teslim tarihlerini sürekli kaçıran bir yazar olarak bilinirdi. Teslim tarihine birkaç hafta kala elinde yalnızca 25 sayfa vardı. Pan Books'un yayın yönetmeni Sonny Mehta, kitap bitene kadar Adams'la birlikte bir otel süitine kapandı ve başından ayrılmadı. Kitabın ithaf sayfasında adı geçen Huntsham Court, Adams'ın 1984 yazında kitabı yazmak için çekildiği Devon'daki kır oteliydi; Adams orada yazmaktan çok, Otostopçu bilgisayar oyunu üzerinde birlikte çalıştığı Steve Meretzky ve otelin sahipleriyle vakit geçirmişti.

Bu aceleci yazım süreci, kitabın tonuna da yansıdı. Roman serinin önceki kitaplarından çok farklıdır: Büyük bölümü Dünya'da geçer, Arthur ancak son bölümlerde yeniden uzaya çıkar ve zaman içinde daha düzensiz sıçramalar yapılır. Adams sonradan kitaptan tam olarak memnun olmadığını söyledi. Adams'ın hayatını ve serisini anlatan kitabın yazarı Neil Gaiman da yazarın okura doğrudan seslendiği bazı araya girmeleri küçümseyici ve haksız bulmuştu.

Kitap, Adams'ın teknolojiye bakışındaki büyük bir dönüşümü de yansıtır. Önceki kitaplarda bilgisayarlar genellikle can sıkıcı ya da tehlikeli makinelerdi. Adams 1984'te Infocom'un Boston'daki ofislerinde ilk Apple Macintosh'u gördü ve ona "ilk görüşte âşık oldu"; Stephen Fry ile birlikte Avrupa'da Mac satın alan ilk iki kişi oldu. Bu kitapta Arthur, tarih öncesi Dünya'daki mağarasının yerini bulmak için yıldız haritası çıkaran bir Apple bilgisayar alır. Adams, Arthur'un yöntemini alaya alır, ama bilgisayarın kendisi küçümsenmez ve doğru sonucu verir.

Kitaptaki bilim: yunuslar, paralel Dünyalar ve yıldız haritası

Yunuslar gerçekten bu kadar zeki mi? Seride yunuslar, insanlardan daha zeki ama bunu insanlara anlatamamış canlılardır. Gerçek bilim, yunusları hayvanlar âleminin en dikkat çekici zihinleri arasında sayar. Afalina yunusları (Tursiops truncatus) üzerinde 2001'de Diana Reiss ve Lori Marino'nun yaptığı deneyde, vücutlarına işaret konan yunusların aynada bu işarete bakmaya çalıştığı görüldü. Bu "ayna testi", kendini tanımanın işaretlerinden biri olarak kabul edilir. Yunuslar yapay bir dilde yeni sözcük dizilerini anlama, işaret etme hareketlerini yorumlama ve sayısal büyüklükleri ayırt etme gibi becerilerle de incelendi. 2019'daki bir çalışma, üç afalina yunusunun beyin kabuğundaki sinir hücresi sayısını 11,7 ile 15,2 milyar arasında hesapladı; insanlardaki ortalama yaklaşık 16 milyardır. Yunuslar uyurken bile beyinlerinin bir yarısını uyanık tutar; böylece nefes almak için yüzeye çıkmayı sürdürebilirler. Yine de hiçbir bilimsel çalışma yunusların insanlardan zeki olduğunu ya da teknoloji kullandığını göstermiyor; Adams'ın şakası insanın kendini doğanın tepesine koyma alışkanlığıyla alay eder.

Yunuslarla uzay bilimi arasında gerçek bir bağ da var. 1961'de ABD'nin Green Bank gözlemevinde yapılan ilk dünya dışı zekâ arama (SETI) toplantısına katılan on kişi, aralarında Frank Drake ve Carl Sagan da olmak üzere, kendilerine "Yunus Tarikatı" adını verdi. Bu ad, toplantıya katılan sinirbilimci John C. Lilly'nin yunuslarla iletişim üzerine çalışmalarından geliyordu: Toplantı için hazırlanan ünlü Drake denklemi de buradan doğdu.

Paralel evrenden bir Dünya. Kitabın açıklaması, yunusların paralel bir evrenden bir Dünya ödünç aldığıdır. Fizikte "çoklu evren" fikrinin birkaç farklı biçimi tartışılır; kuantum mekaniğinin çok dünyalı yorumu ya da kozmik şişme kuramından doğan "cep evrenler" bunların en bilinenleridir. Ancak bunların hiçbiri doğrudan gözlemle kanıtlanmış değildir ve hiçbir kuram, evrenler arasında gezegen taşımaya izin veren bir yol önermez. Ayrıntısı çoklu evren sayfamızda.

İki milyon yıllık yıldız haritası. Arthur'un mağarasını yıldızlara bakarak bulma çabası gerçek bir astronomi problemine dokunur. Gökyüzü iki milyon yıl içinde aynı kalmaz. Dünya'nın dönme ekseni, bir topacın yalpalaması gibi, yaklaşık 26.000 yılda bir tur atan yavaş bir dönüş yapar; buna presesyon denir ve bu yüzden kuzey gök kutbunu gösteren yıldız zamanla değişir. İki milyon yılda eksen bu turu yetmişten fazla kez tamamlar. Üstelik yıldızların her biri Güneş'e göre kendi hızıyla hareket ettiği için takımyıldızların biçimi de bozulur. Kuzey yıldızının değişimi için Kutup Yıldızı sayfamıza bakabilirsiniz. Yani böyle bir hesap, gerçekten bilgisayar gerektirir; Adams'ın Arthur'un şansına bu kadar güvenmesi de şakanın bir parçasıdır.

Etkisi ve ödülleri

Kitap bilinen bir edebiyat ödülü almadı ve eleştirmenleri ikiye böldü. 1993'te Library Journal, kitabı Adams'ı keyifli kılan tuhaf mizah ve çarpık mantıkla dolu buldu. School Library Journal için yazan Betsy Shorb, mizahın hâlâ sıra dışı ama öncekilerden daha yumuşak, olay örgüsünün de daha düz olduğunu belirtti. Dave Langford ise White Dwarf dergisinde, devam kitabı yazmanın Adams'ın ünlü hızlı yaratıcılığını tükettiğini öne sürdü. Kitabın adı başka eserlere de ilham verdi; örneğin A Perfect Circle grubunun Eat the Elephant albümündeki bir şarkı bu adı taşır. Kitap üç kez sesli kitap olarak kaydedildi: 1980'lerin ortasında Stephen Moore kısaltılmış bir okuma yaptı, 1990'da Adams kendisi seslendirdi, 2006'da da Martin Freeman yeni bir kayıt yaptı.

Uyarlamaları

Romanın bir sinema ya da televizyon uyarlaması yok. Ancak adı, 2005 yapımı Otostopçunun Galaksi Rehberi filmine bir şarkı olarak girdi: Filmin açılışında yunuslar Dünya'yı terk ederken Broadway tarzı bir şarkıyla veda eder. Şarkıyı besteci Joby Talbot, şef Christopher Austin ve yönetmen Garth Jennings yazdı, Tenebrae Korosu seslendirdi; jenerikte çalan ikinci sürümde The Divine Comedy grubunun Neil Hannon'u da şarkı söyledi. Ayrıca 1981'deki Otostopçu televizyon dizisi ilk iki kitabın olaylarını işler.

Romanın asıl uyarlaması radyoda yapıldı. Dirk Maggs'ın yönettiği "Kararsız Evre" (Quandary Phase), Mayıs 2005'te BBC Radio 4'te yayımlandı. Bu dizi romandan yola çıkar ama onu birebir okumaz; beşinci kitaba hazırlık yapan yeni olaylar da ekler.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Bu kitap, seriyi ilk üç kitaptan tanıyan okurlar içindir; Arthur'un hikâyesini, Marvin'i ve yunusların vedasını bilmeden pek anlaşılmaz. Seriye Otostopçunun Galaksi Rehberi ile başlayıp Evrenin Sonundaki Restoran ve Hayat, Evren ve Her Şey ile devam etmek gerekir. Uzay macerasından çok karakterlere ve sıcak bir aşk hikâyesine ilgi duyanlar bu kitabı serinin en sevimlisi bulabilir; hızlı tempolu galaktik şakalar bekleyenler ise biraz hayal kırıklığına uğrayabilir. Lise çağından itibaren her okura uygundur. Sıradaki kitap Çoğunlukla Zararsız'dır.

Türkçede roman Alfa Yayınları tarafından Elveda ve Bütün O Balıklar İçin Teşekkürler adıyla basılıyor. Bütün kitapların sırası için Otostopçunun Galaksi Rehberi okuma sırası sayfamıza bakabilirsiniz.